Δημήτρης Καβατζικλής
Η φωτογράφος και συντάκτρια Saskia Aukema γνώριζε ελάχιστα για την θεία της, Annie, η οποία δολοφονήθηκε κατά τη διάρκεια του Ολοκαυτώματος. Το μόνο που ήξερε ήταν ότι είχε αρνηθεί να κρυφτεί όπως τα αδέρφια της και συνέχισε να εργάζεται ως νοσοκόμα, ακόμη και μετά την έναρξη της ναζιστικής κατοχής στην Ολλανδία τον Μάιο του 1940, διαβάζουμε στον Guardian.
«Ήταν μια γυναίκα που δεν κρύφτηκε και επέλεξε να παραμείνει με τους ασθενείς της. Αυτό ήταν το μόνο που ήξερα… αυτή τη γραμμή, αυτή τη μία πρόταση», είπε στον Observer.
Όταν η Aukema έμαθε από τον πατέρα της ότι η Annie είχε παντρευτεί στο Westerbork, το ναζιστικό στρατόπεδο στη βόρεια Ολλανδία, έμεινε έκπληκτη. Το Westerbork ήταν η τελευταία στάση των 107.000 Ολλανδών Εβραίων προτού μεταφερθούν στο Άουσβιτς, το Μπέργκεν-Μπέλσεν και άλλα ναζιστικά στρατόπεδα της κεντρικής και ανατολικής Ευρώπη. Μόνο 5.000 επέστρεψαν.
Η Aukema έμεινε να αναρωτιέται: «Πώς είναι δυνατόν να παντρευτείς σε ένα τόσο άσχημο μέρος;» Έτσι άρχισε να εξερευνά τα αρχεία και βρήκε ότι δεκάδες γάμοι τελέστηκαν στο Westerbork. Μεταξύ 4 Σεπτεμβρίου 1940 και 17 Σεπτεμβρίου 1944, 261 ζευγάρια παντρεύτηκαν εκεί. Μερικές από τις ιστορίες τους περιλαμβάνονται στο βιβλίο της «Until Death Do Us Part».
«Αρχικά θέλησα να αποτίσω φόρο τιμής στα ζευγάρια», λέει. «Σκέφτηκα ότι μπορούσα να αγγίξω μια νέα γενιά, ανθρώπους που ίσως είχαν ξεχάσει την ιστορία, ή δεν την είχαν ξεχάσει αλλά δεν τη νιώθουν καθημερινά».
Οι αρχές του στρατοπέδου, υπό τον διοικητή των SS Albert Konrad Gemmeker, επέτρεψαν τους γάμους καθώς και εκδηλώσεις όπως το θέατρο και τον αθλητισμό, επειδή πρόσθεταν την ψευδαίσθηση της κανονικότητας. «Το Westerbork ήταν ένας ψεύτικος κόσμος», είπε στον Observer ο Gerdien Verschoor, διευθυντής του Κέντρου Μνήμης Camp Westerbork. «Οι γάμοι επιτρέπονταν για να μην κινηθούν υποψίες. Για να κρατήσουν τους ανθρώπους ήρεμους και να τους δώσουν μια ελπίδα». Πριν από τη ναζιστική κατοχή, το Westerbork ήταν καταυλισμός προσφύγων για τους Γερμανοεβραίους, γι’ αυτό διέθετε εγκαταστάσεις όπως σχολεία, νηπιαγωγεία και νοσοκομείο.
«Το στρατόπεδο έπρεπε να φαίνεται όσο το δυνατόν πιο φυσιολογικό», λέει ο Verschoor. Ο Gemmeker ήθελε να δημιουργήσει την ψευδαίσθηση της κανονικής ζωής στο χωριό. Και νομίζω ότι τα κατάφερε πολύ καλά. Οι άνθρωποι δεν είχαν ιδέα για το τι συνέβαινε στο Άουσβιτς, νόμιζαν πραγματικά ότι θα πήγαιναν να δουλέψουν».
Δεν ήταν όλοι οι γάμοι από έρωτα. «Σωστός γάμος» θεωρούνταν αυτός που πρόσφερε κάποια προστασία. «Οι γυναίκες παντρεύονταν έναν άνδρα με δουλειά στον καταυλισμό επειδή πίστευαν ότι θα γλιτώσουν την απέλαση», είπε ο Verschoor.
Οι περισσότεροι γάμοι που τελέστηκαν ήταν πολιτικοί. Οι νύφες φορούσαν λευκά πέπλα και λουλούδια στα μαλλιά τους. Υπήρχε ένα λευκό νυφικό που μοιράζονταν πολλές γυναίκες καθώς και «γαμήλια γεύματα» που περιλάμβαναν μερικά επιπλέον λαχανικά. Οι κάτοικοι έστειλαν αυτοσχέδιες κάρτες στους νεόνυμφους: «συγχαρητήρια από τους κατοίκους του στρατώνα 42-3».
Η Kaatje de Wijze παντρεύτηκε τον Leo Emile Kok στις 13 Σεπτεμβρίου 1943. Ο Leo ήταν καλλιτέχνης και φίλος με τον Rudolf Breslauer, έναν Γερμανοεβραίο φωτογράφο. Ως δώρο, τους φωτογράφισε την ημέρα του γάμου τους.
Ελάχιστα ίχνη σώζονται από τον γάμο της θείας της Aukema. Η Annie Preger παντρεύτηκε τον Hans van Witsen στις 28 Ιανουαρίου 1943. Είχαν γνωριστεί λίγους μήνες νωρίτερα στο Apeldoornsche Bosch, ένα εβραϊκό ψυχιατρείο, όπου η Annie ήταν νοσοκόμα και ο Hans ήταν κηπουρός.
Ήταν έρωτας με την πρώτη ματιά. Μέσα σε δύο μήνες αρραβωνιάστηκαν. Αλλά όπως πολλά μέλη του προσωπικού, η Annie και ο Hans στάλθηκαν στο Westerbork. Παντρεύτηκαν αμέσως μετά την άφιξή τους. Αμέσως μετά, η Annie μεταφέρθηκε στο νοσοκομείο του στρατοπέδου, όπου νοσηλεύτηκε με πόνους στο στομάχι.
Ήλπιζαν ότι η Annie θα μπορούσε να βρει δουλειά στο νοσοκομείο. Αλλά αυτό δεν έγινε ποτέ. Επιλέχθηκαν για «ανάπτυξη εργατικού δυναμικού» και στάλθηκαν με τρένο στο στρατόπεδο εξόντωσης Sobibor στην κατεχόμενη Πολωνία. Δολοφονήθηκαν αμέσως μετά την άφιξή τους. Ήταν παντρεμένοι 36 μέρες.
Η Kaatje de Wijze και ο Leo Emiel Kok είχαν παρόμοια τύχη. Αν και ο Gemmeker, λάτρης της τέχνης, του θεάτρου και των όμορφων γυναικών, θαύμαζε τα σκίτσα του Kok, αυτό δεν ήταν αρκετό για να του σώσει τη ζωή. Κάθε εβδομάδα το στρατόπεδο έπρεπε να στέλνει έναν συγκεκριμένο αριθμό κρατουμένων στα ανατολικά για καταναγκαστική εργασία. Η Kaatje και ο Leo ήταν στο τελευταίο τρένο για το Theresienstadt τον Σεπτέμβριο του 1944.
Εκεί χωρίστηκαν και ο Leo στάλθηκε στο Άουσβιτς. Αργότερα στάλθηκε στο στρατόπεδο συγκέντρωσης Ebensee, όπου έκανε καταναγκαστική εργασία. Πέθανε λίγες μέρες μετά την απελευθέρωση σε ηλικία 22 ετών. Η Kaatje de Wijze επέζησε και πέθανε το 2018. Ο γάμος τους είχε διαρκέσει 607 ημέρες.
Πολλοί γάμοι ήταν σύντομοι. Κάποια κράτησαν μόλις τέσσερις ημέρες, που σημαίνει ότι το ζευγάρι μεταφέρθηκε ανατολικά την ημέρα του γάμου τους και δολοφονήθηκε κατά την άφιξη. Ο Maurits van Thijn και η σύζυγός του Catharina Blitz, που επέζησαν, αστειεύονται ότι πέρασαν «μήνα του μέλιτος στο Άουσβιτς».
Μετά τον πόλεμο, το Westerbork μετατράπηκε σε στρατόπεδο εγκλεισμού για Ολλανδούς συνεργάτες των Ναζί και αργότερα χρησιμοποιήθηκε για τη στέγαση μεταναστών από τις Μολούκες, μια ινδονησιακή πρώην ολλανδική αποικία γνωστή ως Νήσοι Μπαχαρικών. Οι τελευταίοι στρατώνες κατεδαφίστηκαν το 1971 και το κέντρο μνήμης άνοιξε το 1983.
Δεν έχει απομείνει σχεδόν τίποτα από το στρατόπεδο. Η Aukema επισκέφτηκε αρκετές φορές το χώρο και φωτογράφισε την ύπαιθρο: «Είναι τόσο παράξενο που τέτοια πράγματα συνέβησαν σε ένα τόσο όμορφο μέρος», λέει. «Πρέπει να προσπαθήσεις πολύ για να το δεις».