Μικροπράγματα
Γράφει ο Γιώργος Μπάρμπας*
*Επίκουρος καθηγητής ειδικής εκπαίδευσης στο Τμήμα Επιστημών Προσχολικής Αγωγής και Εκπαίδευσης του Α.Π.Θ.
Στο διάστημα του «μένουμε σπίτι» ζήσαμε για πρώτη φορά την ενεργή συμμετοχή των πολιτών στην υλοποίηση των μέτρων. Το πιο σημαντικό χαρακτηριστικό αυτής της πολιτικής ήταν η ανάληψη από τους πολίτες της ατομικής ευθύνης στην υλοποίηση των μέτρων που ήταν προϋπόθεση για τον περιορισμό της επιδημίας, δηλαδή της ατομικής ευθύνης απέναντι στο σύνολο της κοινωνίας. Η ανταπόκριση της συντριπτικής πλειοψηφίας των πολιτών σ’ αυτή την ανάγκη φάνηκε ότι έπαιξε καθοριστικό ρόλο στα θετικά αποτελέσματα που είχαμε. Κι αυτό εντοπίστηκε και τονίστηκε πολλές φορές από όλους.
Αυτό όμως που δεν αναδείχτηκε ή δεν αναδείχθηκε όπως έπρεπε ήταν ο χαρακτήρας της πολιτικής αυτής. Δηλαδή είχαμε τον σχεδιασμό μιας πολιτικής που ως βασικό συστατικό της για την επιτυχία στην υλοποίηση είχε τη ενεργή και συνειδητή ανάληψη ευθύνης από τους πολίτες για την υλοποίησή της. Κι αυτό συνέβη στη χώρα μας για πρώτη φορά.
Όλα τα μέτρα που αποφασίζει μια κυβέρνηση απαιτούν την τήρηση και εφαρμογή τους από τους πολίτες. Οι πολίτες είναι υποχρεωμένοι να εφαρμόσουν αυτές τις αποφάσεις είτε συμφωνούν είτε όχι. Κι αν γίνεται κάποια ενημέρωση γι’ αυτές, έχει συμπληρωματικό χαρακτήρα και δεν στοχεύει τόσο στην πειθώ και στη συνειδητή συμμετοχή τους στην υλοποίηση.
Η διαφορά με αυτό που ζήσαμε είναι ποιοτική. Οι πολίτες έπρεπε να πεισθούν και να κινητοποιηθούν στην υλοποίηση των μέτρων. Δεν είναι τυχαίο λοιπόν που έπεσε τόσο μεγάλο βάρος στην επικοινωνία με τους πολίτες και στον χαρακτήρα αυτής της επικοινωνίας. Στο ήπιο, επεξηγηματικό, «γονεϊκό», υποστηρικτικό ύφος του λόγου του πρωθυπουργού όταν απευθυνόταν στους πολίτες. Στον απλουστευμένο αλλά επιστημονικό λόγο του κ. Τσιόδρα, ρεαλιστικό και αληθινό, μη εξουσιαστικό, με σεβασμό στις ανησυχίες και ταλαντεύσεις του κόσμου. Πάνω σ’ αυτό το υλικό χτίστηκε η αυστηρότητα του λόγου του κ. Χαρδαλιά, αυστηρότητα που ήταν κατανοητό ότι απέρρεε από την κρισιμότητα των περιστάσεων και όχι από εξουσιολαγνεία. Δίχως την πειθώ και την κινητοποίηση των πολιτών δεν θα είχαμε την απαιτούμενη καθολική συμμόρφωση που ήταν αναγκαία για την επιτυχία της προσπάθειας περιορισμού της επιδημίας. Η ποιοτική διαφορά βρίσκεται ανάμεσα στον πολίτη – υπήκοο που είναι υποχρεωμένος να τηρεί τις αποφάσεις των κυβερνώντων (ό,τι δηλαδή αποτελεί σταθερή καθημερινή μας εμπειρία) και στον πολίτη – πρόσωπο που πείθεται και υλοποιεί συνειδητά και με τη θέλησή του μια απόφαση των κυβερνώντων. Κι αυτή είναι η εμπειρία της πρώτης φάσης της επιδημίας.
Βέβαια, αυτό το τελευταίο έγινε σε πολύ ιδιαίτερες και ακραίες καταστάσεις. Παιζόταν η ίδια η ζωή μας. Η μη συμμόρφωση ή η μερική συμμόρφωση είχε τον κίνδυνο να ζήσουμε τραγωδίες σαν της Ιταλίας και Ισπανίας. Ο άμεσος κίνδυνος του θανάτου μας έβαλε όλους σε ένα κλίμα «πολεμικό», σε μια διέγερση και συσπείρωση άνευ προηγουμένου. Δεν ήταν δύσκολο να καταλάβουμε ότι η ζωή μας εξαρτιόταν από τη ζωή του όποιου άλλου και αντίστροφα. Κάτω από αυτές τις συνθήκες θα μπορούσε κανείς να ισχυριστεί, ότι ήταν αναμενόμενη η αντίδραση του κόσμου. Και δεν θα έχει άδικο. Σε ομαλές καταστάσεις καθημερινότητας δεν περιμένω την ίδια αντίδραση από τον κόσμο. Ούτε την ίδια λογική από τους κυβερνώντες. Αλλά δεν μπορούμε να παραγνωρίσουμε το γεγονός ότι ο πολίτης – πρόσωπο εμφανίστηκε για πρώτη φορά στη χάραξη μιας πολιτικής, λειτούργησε στην εφαρμογή της και είχε θετικά αποτελέσματα ορατά σε όλους. Κι αυτό αφήνει το ίχνος του σε όλους μας, που είναι πια στο χέρι μας να το ενισχύσουμε ή να το σβήσουμε.
Αλλά το ίχνος δεν είναι μόνο τα ορατά θετικά αποτελέσματα στην εξέλιξη της επιδημίας. Νιώσαμε ικανοποίηση από αυτή τη λειτουργία. Προφανώς όχι ικανοποίηση από το κλείσιμο ούτε από τις οικονομικές συνέπειες. Αλλά ικανοποίηση που κάναμε κάτι που ήταν και δική μας επιλογή. Ικανοποίηση που ήμασταν ένας κρίκος στην αλυσίδα μιας κοινωνίας που διασώζεται. Νιώθαμε μια περίεργη συγγένεια με τον κ. καθηγητή που μας μιλούσε κάθε απόγευμα. Σαν να ήταν ένας δικός μας στο σαλόνι του σπιτιού μας. Νιώθαμε μαζί. Το ζήσαμε το βράδυ της Ανάστασης που μιλήσαμε ζεστά από την καρδιά μας στον μέχρι τότε άγνωστο στο διπλανό ή απέναντι μπαλκόνι. Νιώσαμε τη συγκίνηση της Πρωτοψάλτη που περνούσε από τους δρόμους και ύψωνε τη φωνή της στα μπαλκόνια μας. Όπως το νιώσαμε, κι ας μην ήμασταν εκεί, σε ανάλογες εικόνες από την Ιταλία. Ο πολίτης εξανθρωπιζόταν, δεν ήταν ένας υπήκοος που εκτελεί εντολές. Ήμασταν πρόσωπα και συναντούσαμε τους άλλους ως πρόσωπα. Αυτή η αίσθηση, έρχεται από ένα άλλο καινούριο «εμείς». Όχι από το «εμείς» που έχουμε διαμορφώσει στην πορεία της ζωής μας. Ένα «εμείς» περιχαρακωμένο στους δικούς μας. Ένα «εμείς» που υποχρεώνεται να δεχτεί την παρουσία άλλων. Την ώρα της Ανάστασης που το Χριστός Ανέστη έβγαινε στον απέναντι μέσα από την καρδιά μας, δεν ξέραμε ούτε μας ένοιαζε αν αυτός ήταν αριστερός ή δεξιός, αν ήταν από τον τόπο μας ή απ αλλού. Η καρδιά μας το έστελνε στον απέναντι άνθρωπο που ζούσε ό,τι και μεις. Και εκείνη τη στιγμή το «εμείς» άνοιγε για να περιλάβει κι αυτόν. Αυτό γευτήκαμε. Αυτό το άνοιγμα. Κι αυτό ήταν πρωτόγνωρο. Συγκλονιστικό.
Αυτή η εμπειρία μας παίρνει από το χέρι για να μας φέρει πιο κοντά στις πραγματικές ανάγκες της ύπαρξής μας. Είναι τελικά μια ανάγκη της ύπαρξης να συναντήσουμε την ύπαρξη του άλλου. Και είναι αλλοίωση της ύπαρξης, αλλοτρίωση του εαυτού η περιχαράκωση του «εμείς» στους δικούς μας. Αυτή η περιχαράκωση δεν έγινε τώρα. Έχει βαθιές ρίζες στο χρόνο. Ούτε θα πάψει να υπάρχει σήμερα και αύριο. Δεν αλλάζουν αυτά έτσι απλά και γρήγορα. Αλλάζουν σε βάθος χρόνου με την προϋπόθεση ότι θέλουμε να τ’ αλλάξουμε. Ότι έχουμε την ανάγκη να τ’ αλλάξουμε.
Ταυτόχρονα αυτή εμπειρία μας φέρνει πιο κοντά στο αίσθημα της ευθύνης για τους άλλους. Κι αυτό πάει μαζί με το άνοιγμα του ««εμείς»». Γιατί τελικά παίρνουμε ευθύνη μόνο για όσους περιλαμβάνει το «εμείς» που χτίζουμε. Για τους άλλους δεν μας νοιάζει. Απλώς υποχρεωνόμαστε από τους νόμους ή από άλλες ιδιοτέλειες να τους ανεχόμαστε. Αν λοιπόν σ’ αυτή την επιδημία ξεκινήσαμε την ατομική μας ευθύνη απέναντι στους άλλους από τον φόβο της ζωής μας, στην πορεία η ευθύνη διεύρυνε το νόημά της. Ευθύνη απέναντι σε άλλα, άγνωστα εν πολλοίς, πρόσωπα. Στα πρόσωπα που χθες ήταν υγιείς και σήμερα διασωλημένοι σε κάποια ΜΕΘ. Στα πρόσωπα των ανθρώπων μέσα στα νοσοκομεία που η σιδερόφρακτη στολή τους δεν μπορούσε να κρύψει την ένταση της προσπάθειας, την αγωνία για τη ζωή του ασθενούς, τον λυγμό χαράς όταν κάποιος κέρδιζε τη μάχη με τον θάνατο. Πρόσωπα ανύπαρκτα στο οπτικό μας πεδίο, που όμως γνωρίσαμε ως μοναχικούς γερόντους στη γειτονιά μας ή και έξω απ’ αυτήν μέσα από τις εικόνες της τηλεόρασης. Όχι, δεν ήταν όλα όσα ζήσαμε τρυφερά, ανθρώπινα και αγαπητικά. Και ποτέ δεν θα είναι. Αλλά ήταν τόσο έντονα αυτά τα καινούρια που ξετυλίχτηκαν μπροστά και δίπλα μας, που εκείνες τις στιγμές ράγισαν το σκληρό κάλυμμα του «εμείς», γυρεύοντας να μπουν κι όλοι αυτοί.
Θα μπορούσαμε να αναφέρουμε δεκάδες ακόμα τέτοια βιώματα. Ο καθένας μπορεί να τα φέρει ξανά στη μνήμη του. Αλλά δεν αρκεί αυτό. Δεν αρκεί ακόμα να φέρουμε στη μνήμη μας τα έντονα συναισθήματα που νιώσαμε. Πού μας πάνε όλα αυτά; Αυτό είναι το κρίσιμο και χρήσιμο σημερινό ερώτημα. Μπορούν να υποστηρίξουν μέσα μας μια ύπαρξη, έναν πολίτη – άνθρωπο που παίρνει την ευθύνη για τη ζωή του και τη ζωή των άλλων;
Είναι αυτή η πορεία μια πορεία που μας φέρνει πιο κοντά σε μια ζωή πιο γεμάτη και ουσιαστική, πιο κοντά στην ύπαρξή μας, πιο ανθρώπινη ως κοινωνία; Είναι μια πορεία που μας ικανοποιεί η πορεία από τον πολίτη – υπήκοο στον πολίτη – πρόσωπο; Είναι ανάγκη και επιθυμία να διεκδικούμε το πρόσωπο και όχι τον υπήκοο στην πολιτική που χαράσσουν οι κυβερνώντες; Να έχουμε δηλαδή την απαίτηση της πειθούς, της ενεργού εμπλοκής στη διαμόρφωση των αποφάσεων και της πολιτικής; Να δώσουμε αυτό το πιο ολοκληρωμένο περιεχόμενο στην έννοια του σεβασμού στον πολίτη; Γιατί, τον πολίτη-υπήκοο τον σέβεσαι ως αντικείμενο. Ο πραγματικός σεβασμός της προσωπικότητας απαιτεί τον πολίτη-πρόσωπο.