Μικροπράγματα
Από την Σουζάνα Γεωργούση
Αλήθεια τι είναι όνομα; Όνομα λοιπόν είναι το μέσον με το οποίο καλείται ένας άνθρωπος ένα ζώο ένα πλάσμα. Αν παρατηρήσουμε γύρω μας όλοι φέρουμε όνομα. Βλέπουμε δηλαδή ότι είναι κάτι το αναγκαίο και σημαντικό. Γιατί όμως το θεωρούμε σημαντικό;(στο παρόν κείμενο πραγματεύομαι τη σημαντικότητα του ονόματος και τα ορθά κριτήρια επιλογής του στη σύγχρονη ελληνική κοινωνία και με τον όρο όνομα εννοώ το κύριος και όχι το κύριος και το επώνυμο).
Αρχικά διαπιστώνουμε τη σημαντικότητα του ονόματος από το γεγονός ότι υπάγεται στη δικαιοδοσία του νόμου. Δηλαδή ο νομοθέτης ορίζει με κανόνες δικαίου το πως το όνομα ορίζεται/επιλέγεται και προστατεύεται. Το όνομα λοιπόν σύμφωνα με τους νόμους δεν πρέπει να είναι κάτι το τυχαίο. Επιλέγεται ελεύθερα (με μονομερή δικαιοπραξία)από τους γονείς που ασκούν την επιμέλεια και με σεβασμό στα χρηστά ήθη, το ηθικό θρησκευτικό και εθνικό αίσθημα. Επίσης διαδικασία επίδοσης του ονόματος, η ονοματοδοσία δηλαδή και η προστασία του σε περίπτωση προσβολής του προβλέπονται από το νόμο.
Επιπρόσθετα, η ονοματοδοσία μπορεί να γίνει και από τους θρησκευτικούς φορείς, από την ορθόδοξη εκκλησία στην περίπτωση του κράτους μας στο οποίο σύμφωνα με το σύνταγμα επικρατούσα θρησκεία είναι η Ανατολική ορθόδοξη εκκλησία του Χριστού. Μάλιστα στην εκκλησία η ονοματοδοσία πραγματοποιείται με το μυστήριο του βαπτίσματος. Και μόνο από το ότι η θρησκεία(η οποία συνιστά έναν από τους θεσμούς κοινωνικής επιρροής) καθιερώνει με μια ειδική μυσταγωγική διαδικασία την επίδοση του ονόματος μάρτυρα πάλι τη σημαντικότητα του ονόματος.
Αντιλαμβανόμαστε και τη βαρύτητα του ονόματος από τη θέση την οποία κατέχει στην κοινωνία μας. Η ονοματοδοσία εκτός από τη νομική, τη θρησκευτική υπόσταση έχει και κοινωνική. Μάλιστα για να ολοκληρωθεί η θρησκευτική διάσταση της ονοματοδοσίας απαιτείται η συνδρομή της κοινωνικής. δηλαδή είθισται σύμφωνα με την ελληνική παράδοση μετά το μυστήριο της βάπτισης να διοργανώνεται από την οικογένειά του βαπτιζομένου (του προσώπου στο οποίο δίνεται το όνομα με το μυστήριο) πανηγυρικά (και με τον όρο πανηγυρικά εννοώ με την παρουσία κόσμου)μία εκδήλωση ώστε να γνωστοποιηθεί ευρέως στην κοινωνία η ολοκλήρωση της ονοματοδοσίας. Να σημειωθεί ότι η θρησκευτική και κοινωνική διάσταση της ονοματοδοσίας εκφράζονται και με τη βάφτιση αλλά και με την ετήσια ονομαστική εορτή •με την οποία εορτή τιμάται η μνήμη του αγίου και αποδίδονται ευχές στο πρόσωπο που φέρει το ίδιο όνομα με τον άγιο. Επίσης είναι σημαντικό για την κοινωνία μας το όνομα διότι δηλώνει την κοινωνική μας ταυτότητα. Μπορεί να δηλώνει το θρήσκευμα του προσώπου που το φέρει (αν έχουν ονόματα προσώπων εξεχόντων για την εκάστοτε θρησκεία) ακόμα και τον τόπο προέλευσης (κάποια ονόματα παραλλάσσονται σε ορισμένες περιοχές ή σε αυτές η χρήση τους είναι πιο διαδεδομένη π.χ. το όνομα Σήφης χρησιμοποιείται στην Κρήτη ευρέως). Ένα όνομα δηλαδή μπορεί να μας “φακελώνει”(όπως λέγαμε παλιά).Για αυτό εξάλλου τις περιόδους της τουρκοκρατίας και της αντίστασης κατά των Γερμανών χρησιμοποίησαν οι αγωνιστές ψευδώνυμα για να μην προδίδεται η “κοινωνική τους ταυτότητα” και για να μη διώκονται οι οικογένειες τους.
Αυτό όμως που μας κάνει να συνειδητοποιήσουμε πιο πρακτικά το πόσο σημαντικό είναι ένα όνομα, είναι η τάση μας να συνδέουμε το όνομα ενός προσώπου με τις ιδιότητές του (σωματικές και πνευματικές). Αυτό σημαίνει ότι ο άνθρωπος έχει την τάση να σκέφτεται σημειολογικά ,να θεωρεί το όνομα συνώνυμο της προσωπικότητας(για αυτό ο νόμος εντάσσει το όνομα ως στοιχείο της προσωπικότητας και λογίζει την προσβολή του ονόματος ως προσβολή και της προσωπικότητας). Έτσι εξηγείται γιατί δεν συγχέουμε γνωστούς με το ίδιο όνομα. Η διαφορετική προσωπικότητα τους που μας έρχεται συνειρμικά με το όνομά τους βοηθά να τους ξεχωρίζουμε έστω και αν έχουν αποτυπωθεί στη μνήμη μας από προσωπική συνάντηση ή από φωτογραφίας .προς επίρρωση αυτού του ισχυρισμού- ότι το όνομα “κουβαλάει” και την προσωπικότητά μας -παραθέτω και την πρακτική των μοναχών της και των μελών του ανώτερου κλήρου της ορθόδοξης εκκλησίας. Η πρακτική τους είναι να αλλάζουν το όνομά τους όταν καταλαμβάνουν αυτά τα αξιώματα. Ο σκοπός αυτής της αλλαγής είναι να προσπαθήσουν να μιμηθούν με τις πράξεις τους αγίους με τους οποίος φέρουν το ίδιο όνομα και κυρίως να μη θυμούνται οι συνάνθρωποί τους με το παλιό όνομα, το κοσμικό την παλιά τους προσωπικότητα αλλά να θυμούνται με το νέο τη νέα τους αλλαγμένη προσωπικότητα. Πρώτος διδάξας αυτής της πρακτικής ήταν ο ίδιος ο Ιησούς οποίος έδωσε νέα ονόματα σε κάποιους μαθητές του οι οποίοι άλλαξαν στοιχεία της προσωπικότητας του ούτως ώστε να υπηρετήσουν τη διδασκαλία του ποιμένα τους.
Ακόμα η σημαντικότητα του ονόματος έγκειται και στο ότι αποτελεί φορέα αξιών του πολιτισμού μας όπως αυτή του σεβασμού προς την οικογένεια. Ο σεβασμός προκύπτει από την τιμή που απολαμβάνει ο πρόγονος δίνοντας το όνομά του σε έναν απόγονο του ο οποίος αποτελεί μία νέα ανεπανάληπτη ύπαρξη. είναι επίσης τιμή και του απογόνου που λαμβάνει το όνομα ενός συγγενή ο οποίος ήταν και αυτός μία ξεχωριστή ύπαρξη με δική του ιστορία. Επομένως η ονοματοδοσία θεμελιώνει υγιείς ,συνεκτικούς δεσμούς στην οικογένεια και στην κοινωνία καθώς αν τα κύτταρα της δηλαδή οικογένειες λειτουργούν σωστά λειτουργεί και αυτή ως οργανισμός.
Όπως καταλάβαμε το όνομα είναι κάτι το ζωτικό. Πώς λοιπόν θα κατορθώσουμε να δώσουμε στους απογόνους μας ένα όνομα που να μην υποβαθμίζει τη σημαντικότητα του θεσμού (του ονόματος) σε περίπτωση που δεν τηρήσουν την παραδοσιακή κληρονομική διαδοχή του ονόματος από τους συγγενείς μας;
Θα το κατορθώσουμε πρώτα εξετάζοντας το πρόσωπο που το καθιέρωσε ως γνωστό και την ετυμολογία του. Στα χριστιανικά ονόματα προερχόμενα από την ελληνική -και όχι από τα αραμαϊκά- αυτό το πρόβλημα δεν υπάρχει γιατί η ετυμολογία τους συνήθως προέρχεται από λέξεις με θετικό περιεχόμενο(π.χ. Θεόδωρος δώρο του Θεού) και τα καθιέρωσαν πρόσωπα με βίο σφυρηλατημένο σε υψηλές αξίες όπως αποτελούν αυτές του χριστιανισμού- κρίνοντας τον ως κίνημα -τα οποία έφτασαν μέχρι και να θυσιαστούν προκειμένου να υπερασπιστούν την ιδεολογία τους(τη πίστη τους).το πρόβλημα προκύπτει όσον αφορά τα αρχαία ονόματα τα οποία είναι της μόδας να δίνονται. Πρέπει να προσέχουμε και την ετυμολογία τους και τα πρόσωπα τα οποία τα καθιέρωσαν. Θα σας δώσω ένα παράδειγμα πρώτα ως προς την ετυμολογία. Ξεκινώ λοιπόν με το όνομα Οιδίποδας. Αποτελείται από τις συνθετικές λέξεις οίδημα(πρήξιμο) και πους=αυτός δηλαδή που έχει πρησμένα πόδια. Δεν νομίζω πως είναι ένα χαρακτηριστικό αξιομνημόνευτο το οποίο πρέπει να συμπεριληφθεί στο όνομα •ιδίως όταν δεν το φέρει ο ονομαζόμενος.
Και τώρα ένα παράδειγμα που αφορά το πρόσωπο που καθιέρωσε το όνομα. Το όνομα Ορέστης είναι από τα αρχαία ονόματα που χρησιμοποιείται συχνά στη σύγχρονη . Δεν θα έπρεπε κατά την ταπεινή μου γνώμη διότι ο Ορέστης καθιερώθηκε από τον ήρωα των τραγωδιών του τρωικού κύκλου. Ορέστης λοιπόν ο γιος του Αγαμέμνονα και της Κλυταιμνήστρας, αδελφός της Ηλέκτρας είναι ένας ήρωας με πολύπαθη ιστορία καθώς δολοφόνησε τη μητέρα και τον εραστή της πράξη η οποία τον σημάδεψε του δημιουργώντας του ενοχές (τις μυθικές Ερινύες) που τον έκαναν να χάσει τα λογικά του. Εντάξει δηλαδή του κλόνισε τον ψυχισμό του προκάλεσε ψυχολογικά προβλήματα. Θα ονομάζαμε κάποιον Ορέστη λοιπόν προσάπτοντας του ένα βεβαρημένο ιστορικό για το οποίο δεν ευθύνεται; (Δηλαδή θα εκθέταμε κάποιον στον κίνδυνο αισχρών, ιδεοληπτικών φληναφημάτων τύπου “τρελός και αυτός θα είναι σαν τον Ορέστη- δυστυχώς έχω ακούσει και τέτοια λόγια τα οποία μόνο ηχορύπανση αποτελούν.)
Καταλήγουμε στο εξής: το όνομα είναι σημαντικό όπως και το πρόσωπο που θα το πάρει. Δεν πρέπει να είναι κάτι που συμπαρασύρεται από τη μόδα της εποχής. Είναι απολύτως δεκτή η επιθυμία των γονέων να θέλουν να δώσουν ονόματα που δεν ακολουθούν την παράδοση πιο ιδιαίτερα πιο σπάνια θα κάνουν το πρόσωπο του τέκνου τους ξεχωριστό. Όμως ξεχωριστός γίνεσαι όχι από το όνομα αλλά από την προσωπικότητα. Επομένως ας δίνουμε ονόματα ευχές να υιοθετήσουν οι απόγονοί μας τα στοιχεία που εμπεριέχει η ετυμολογία των ονομάτων ή τα πρόσωπα που τα καθιέρωσαν για παράδειγμα Σωκράτης ,αυτός που η δύναμή του (κράτος) είναι σώα, υγιής, ακέραιη, απείραχτη». Πβ. σώφρων =αυτός που το πνεύμα του, ο νους του είναι σώος, υγιής ή το χριστιανικό Βαρβάρα δηλαδή να έχει το ήθος και το αγωνιστικό πνεύμα της αγίας που θυσιάστηκε για τις πεποιθήσεις της). Αυτό το δρόμο των ονομάτων- ευχών μας έδειξαν και οι αρχαίοι με τα καθημερινά τους ονόματά (και όχι με τα ονόματα των ηρώων των μύθων τους και των ποιητικών έργων τους). Μάλιστα ήταν τόσο σωστή και λελογισμένη η χρήση τους που ακόμα έχω την απορία για το πότε έδιναν τα ονόματά στα τέκνα του,καθώς ήταν ταιριαστά και αρμονικά με τον χαρακτήρα τους.
*ΔΕΙΤΕ ΕΠΙΣΗΣ:
ΚΟΥΙΖ: Ποια είναι τα πραγματικά ονόματα αυτών των 20 Ελλήνων καλλιτεχνών;