Μικροπράγματα
Από την Ελένη Χοντολίδου*
΄Ηρθα σε επαφή για πρώτη φορά με το έργο του Δημήτρη Δημητριάδη (εφεξής ΔΔ) με το πρώτο του βιβλίο Πεθαίνω σαν Χώρα, τη δεκαετία του ’80. Το βιβλίο δεν θα το αγόραζα (ούτε εγώ ούτε και πολλοί άλλοι) εάν δεν είχε τη σφραγίδα του δασκάλου μου, Δημήτρη Μαρωνίτη, ο οποίος με μία δίκαιη γενναιοδωρία το προλόγιζε. Το κείμενο μου άρεσε πολύ για τη γραφή του, τη σκληρότητα και την πρωτοτυπία του.
Έκτοτε, παρακολουθώ τον ΔΔ με μεγάλο ενδιαφέρον. Τα παρακάτω κείμενα μικρής έκτασης –εκεί όπου πραγματικά βρίσκεται η δύναμη του ΔΔ– τα έχω ξεχωρίσει και τα αγαπώ πολύ, με κορωνίδα το Η Απόρρητη αλήθεια του κόσμου (πολύ ενδιαφέρον ποιητικό δοκίμιο-συνηγορία υπέρ της λογοτεχνίας). Τα άλλα κείμενα είναι: Λήθη και άλλοι τέσσερις μονόλογοι, Τόπος: εκπνοή, Η μεταφορά, Ο πόνος ως πόλη, Κηδεύω, γ’: Χερετισμός, Κηδεύω β’: Ανάβλεμμα, Ο ευαγγελισμός της Κασσάνδρας.
Τα θεατρικά του ΔΔ έχουν μεγάλη επιτυχία στο εξωτερικό αλλά και στην Ελλάδα όπου σοβαροί σκηνοθέτες και θίασοι τα έχουν ανεβάσει: Patrice Chereau, Θέατρο του Νότου, Χουβαρδάς, J.-C. Bailly, Θόδωρος Τερζόπουλος, Λάνθιμος και άλλοι κυρίως του πειραματικού θεάτρου.
Το 2003 ο ΔΔ πήρε το Κρατικό Βραβείο Μυθιστορήματος για το ογκώδες μυθιστόρημά του Ανθρωπωδία 1 και Ανθρωπωδία 7, με εισήγηση της Τζίνας Πολίτη.
Οι επαΐοντες έχουν δεχτεί τον Δημητριάδη ως εξαιρετικό μεταφραστή κυρίως από τα γαλλικά: Jean Genet, Georges Bataille, Witold Gombrowicz, Maurice Blanchot, Gerard de Nerval, Balzac, Bernard-Marie Koltes. Στα λίγα μεταφρασμένα δικά του κείμενα που έχω διαβάσει, η γλώσσα είναι πολύ καλά ελληνικά, αναγνώσιμα –επιτέλους– παρά το βαρύ θεωρητικό προσανατολισμό των κειμένων που μεταφράζονται.
Άρχισα να αισθάνομαι δυσφορία για τον ΔΔ όταν αφαίρεσε τον «Πρόλογο» του Μαρωνίτη από το Πεθαίνω σαν Χώρα. Δικαίωμά του, δικό του το κείμενο που κάποτε ήταν ένα σώμα με τον «Πρόλογο», αλλά όταν αφαιρείς κάτι από ένα κείμενό σου που υπήρξε ενιαίο με έναν πρόλογο κάποιου άλλου από τον οποίον έχεις πολλαπλώς ευεργετηθεί, σημειώνεις κάτι στη νέα αναπλαισίωσή του. Λ.χ. «ενηλικιώθηκα και γίνομαι πατροκτόνος…», «ο Πρόλογος δεν με εκφράζει πια…». Αλλιώς, η πρακτική είναι σταλινισμός. Όμως είναι γνωστό ότι «ουδείς πιο αχάριστος από τον ευεργετημένο».
Προσωπικά δεν αγαπώ την τάση των ανθρώπων να καθιστούν τους συγγραφείς ινδάλματα ως να είναι pop stars. Aλλά, ας το παρακάμψουμε αυτό και ας πούμε ότι ο Δημητριάδης αγαπήθηκε από νέους –και από όχι και τόσο νέους– που τον έκαναν «εικόνισμα» με συνεντεύξεις, φωτογραφίσεις στο στυλ των περιοδικών ποικίλης ύλης. «Είναι και αυτό μία στάσις» και ας μην την νιώθω εγώ προσωπικά.
Ο ΔΔ και όλοι εμείς ζούμε σε μία δύσκολη πόλη με σκοτεινό παρελθόν και πολιτικά πολύ ενδιαφέρουσα, επιχειρώντας –όχι χωρίς προσωπικό κόστος όπως διαπιστώθηκε τελευταία– τα αδύνατα. Δεν έχω εντοπίσει ποτέ τον ΔΔ (ας με διορθώσει κάποιος εάν σφάλλω) να ασχολείται –έστω σε συνέντευξη– με την πόλη και τα σύγχρονα προβλήματά της, με τα δικαιώματα των μειονοτήτων, με το σκοτεινό της παρελθόν… Τα κείμενά του είναι εκτός συγκεκριμένου τόπου και χρόνου και αυτή, θαρρώ, είναι η δύναμή τους. Ο ΔΔ δεν είναι «οργανικός» διανοούμενος, δεν τον απασχολεί η πολιτική είτε με κεφαλαίο είτε με μικρό π. Δεν σχολιάζει τα πολιτικά δρώμενα στα κείμενά του, δεν γράφει ιστορικό μυθιστόρημα, δεν βρωμίζει τα χέρια του με συγκεκριμένες πολιτικές τοποθετήσεις. Δεν εκτίθεται και δεν εκθέτει, είναι «άχρονος». Δεν είναι με την αριστερά όπως άλλοι συγγραφείς με όποιον τρόπο: με αμήχανο ή πειστικό. Ούτε και με καμία άλλη παράταξη, εξάλλου.
Όταν, λοιπόν, το 2015 δημοσίευσε το υπερφίαλο και ναρκισσιστικό κείμενό του περί των Ελλήνων ως βδελυγμάτων άρχισα να εννοώ ότι κάποιο λάκκο έχει η φάβα. Το μεσσιανικό του ύφος (είναι αλήθεια πολύ επιβλητικό) και οι αφορισμοί του έχουν νόημα στο πλαίσιο των άχρονων και non place κειμένων του ΔΔ. Εκεί είναι μαιτρ ολκής και του βγάζω το καπέλο. Όταν αλλάζει το register –που θα έλεγαν και οι γλωσσολόγοι– δηλαδή η περίσταση, το πεδίο, το είδος λόγου, το μόνο που αναδεικνύεται είναι η γύμνια του βασιλιά. Ο ΔΔ δεν γνωρίζει από πολιτική και ο λόγος του όταν πάει να γίνει συγκεκριμένος πολιτικός λόγος είναι τρομερά προβληματικός, βαθιά αντιδραστικός και καθόλου συγκροτημένος. Η Τζίνα Πολίτη (μεταξύ άλλων) απάντησε στο κείμενο αυτό με δικό της αυστηρό κείμενο «Τάδε λέγει Κύριος».
Τις προάλλες η LIFO δημοσίευσε ένα κείμενο που της έστειλε ο ΔΔ με τίτλο «Ο πάτος». Εδώ ο βασιλιάς δεν είναι απλώς γυμνός, είναι ένας κακόψυχος και φθονερός μισάνθρωπος. Δεν είναι κανείς υποχρεωμένος να αγαπά το αστυνομικό μυθιστόρημα, είδος καθόλα νόμιμο που έχει δώσει πολύ καλά κείμενα. Αλλά τόσο μίσος για έναν πολυδιαβασμένο και αγαπητό συγγραφέα δεν ποιεί τιμή στον ΔΔ.
Ο πάτος. Aπό τον Δημήτρη Δημητριάδη | LiFO
Υπάρχει μία πλευρά “επωνύμων” οι οποίοι σιωπούν ή εμφανίζονται να μιλούν αλλά με μασημένα ή ασαφή, ουδέτερα, ανούσια, λόγια, όταν απαντούν στην ερώτηση τι σκέφτονται για “την σημερινή κατάσταση στην Ελλάδα”.
Από την άλλη, ο ΔΔ, χωρίς ποτέ να έχει υπάρξει συνοδοιπόρος με την αριστερά, την βάζει στο στόχαστρο και επιχειρεί να την αποδομήσει. Το κίνητρό του δεν μου είναι σαφές. Ποια είναι η θέση υποκειμένου από την οποία μιλά ο ΔΔ, αυτή του εξαπατημένου και απογοητευμένου αριστερού; Με ποιους συνομιλεί για την πολιτική ο ΔΔ; Έχει συνομιλήσει ποτέ; Δεν εννοώ ότι μόνον οι αριστεροί έχουν δικαίωμα να κάνουν κριτική στην παρούσα κυβέρνηση, φυσικά όχι. Αλλά η θέση του όψιμα αριστερού ΔΔ που ως προφήτης κρίνει τους πάντες και τα πάντα εγκαλώντας τους να πράξουν αυτό που ο ίδιος θεωρεί ότι πρέπει να πράξουν είναι τουλάχιστον προβληματική. Θα ήμουν μαζί του, θα ήμουν πρόθυμη να συνομιλήσουμε, εάν ο ΔΔ άρθρωνε τα επιχειρήματά του αλλιώς, εάν δεν έγραφε κλειστά κείμενα που δεν επιθυμούν συνομιλητές αλλά χειροκροτητές-οπαδούς. Εάν ήταν πρόθυμος να συζητήσουμε με σύγχρονους όρους, όπως «κυβερνησιμότητα», εάν κοντολογίς έμπαινε στον κόπο να συζητήσει με πολιτικά επιχειρήματα. Και θα το έκανα με προθυμία γιατί η βασική του πρόταση δεν μου είναι παντελώς ανοίκεια, κάθε άλλο. Αλλά το ύφος είναι ο άνθρωπος και το ύφος του ΔΔ τον εκθέτει ανεπανόρθωτα.
Ο Άκης Γαβριηλίδης έγραψε ένα κατά βάσιν θετικό για τον ΔΔ κείμενο. Ο Αντώνης Λιάκος απάντησε πολύ επιτυχημένα στη σελίδα του στο facebook σε σχέση με την έγκληση του ΔΔ προς τους «διανοουμένους» (ως αυτοί να είναι σαφές ποιοι είναι, και μάλιστα αποτελούν ένα συμπαγές σώμα) που ονομαστικά (!) τους καλεί να τοποθετηθούν εναντίον της Κυβέρνησης.
Έγραψα πολύ γρήγορα στο facebook την προσωπική μου άποψη για το κείμενο του ΔΔ και σχολιάστηκα αρνητικά γι αυτό. Αυτός ήταν και ο λόγος του παρόντος κειμένου. Προσπάθησα να είμαι δίκαιη αν και εξέφρασα προσωπικές, άρα –ούτως ή άλλως– υποκειμενικές απόψεις.
*Η Ελένη Χοντολίδου είναι Αναπληρώτρια Καθηγήτρια στο Τμήμα Φιλοσοφίας και Παιδαγωγικής στο Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης, και Κοινοτική Σύμβουλος στην Α΄ Κοινότητα.