Μικροπράγματα
Από την Αγγελική Γκάτζια
Του έχουν αποδοθεί διάφοροι χαρακτηρισμοί , οι περισσότεροι των οποίων μπορεί να έχουν μία μικρή δόση αλήθειας (και μία μεγάλη δόση κλικ) , ο ίδιος όμως και οι μουσικοί του, υποτάσσονται μονάχα στην αναγκαιότητα της σιωπής που ετοιμάζεται να πεθάνει, από το πρώτο κλικ του μετρονόμου.
Ο Έλληνας μαέστρος έγινε γνωστός για την οργιαστική του προσέγγιση στη μουσική, για την μη στερεοτυπική εικόνα του και φυσικά για την διεθνή αναγνώριση που έχει λάβει για την δουλειά του.
Tα επαγγελματικά του επιτεύγματα εύκολα μπορεί να τα ανασύρει κάποιος από τα δεκάδες άρθρα που γράφτηκαν για εκείνον τα τελευταία χρόνια, συμπεριλαμβανομένων και αυτών των New York Times και του Guardian. Το βιογραφικό του όμως, αποτυπώνεται καλύτερα στο πρόσωπό του , την ώρα που διευθύνει, πρόσωπο το οποίο διαπερνάται με ιλιγγιώδεις εναλλαγές ,από όλα τα γνωστά πανανθρώπινα συναισθήματα, καθώς και από κάποια άλλα , η ορολογία των οποίων δεν έχει ακόμα εφευρεθεί.
Ο Θεόδωρος Κουρεντζής στην σκηνή, συσπάται και πάλλεται , ίπταται και συντρίβεται , χαμογελάει και σκοτεινιάζει ,βυθίζεται και αναδύεται. Η προέκταση του προσώπου είναι τα χέρια του , η προέκταση των χεριών του η ορχήστρα του και το αποτέλεσμα άκρως δραματουργικό και, πολλές φορές, αιφνιδιαστικά απόκοσμο.
Κριτικοί, μουσικοί και δημοσιογράφοι ανά τον κόσμο ,συντηρούν κατά καιρούς διάφορα ενοχλητικά debate για το αν πρόκειται για έναν “ροκ σταρ” ή μία μουσική ιδιοφυΐα , για μία αντισυμβατική ή απλώς εκκεντρική περσόνα, δίπολα μεταξύ των οποίων, μπορούμε σχεδόν να αισθανθούμε το ταλέντο του να ασφυκτιά.
Χρειάζεται μεγάλη επιδεξιότητα για να κυκλοφορείς, και μάλιστα να καταξιώνεσαι σε έναν κατεξοχήν κομφορμιστικό και πολύ συχνά σοβαροφανή χώρο, φέροντας μία εικόνα η οποία δεν θυμίζει σε τίποτα συντηρητικούς κυρίους με ατσαλάκωτα κοστούμια και άριστες δημόσιες σχέσεις. Όμως η εικόνα του αρχιμουσικού από τον Βύρωνα Αττικής, δεν αποσκοπεί στο να εξυπηρετήσει την μουσική του ή ,τουλάχιστον , αν αυτό έχει συμβεί, δεν φαίνεται να τον αφορά.
Από την άλλη πλευρά , η κατάκτηση της τεχνικής αρτιότητας, αν και προαπαιτούμενο για έναν διευθυντή ορχήστρας, δεν εξασφαλίζει την απήχηση του έργου του.
Αυτό που κάνει συναρπαστικό τον Θεόδωρο Κουρεντζή, είναι, χωρίς αμφιβολία, η προσωπικότητά του και η μυστικιστική , σχεδόν ερωτική, σχέση του με την τέχνη του. Τέχνη την οποία προάγει και υπερασπίζεται σαν να κρίνεται η ζωή του από αυτό, ερμηνεύοντας τον συνθέτη με όλη του την ύπαρξη και με κάθε του ανάγλυφη φλέβα που κάνει την εμφάνισή της όταν ανεβαίνει στο βάθρο.
H MusicAeterna, και η υ-Περμ-ετρη αγάπη για τη μουσική
Μετά από τις σπουδές του στην Αγία Πετρούπολη και την διεύθυνση της Φιλαρμονικής της πόλης , αναλαμβάνει το 2004 καλλιτεχνικός διευθυντής της όπερας του Νοβοσιμπίρσκ στη Σιβηρία ,της μεγαλύτερης όπερας στον κόσμο , μετά από εκείνη του Σίδνεϋ. Εκεί, ιδρύει τη δική του ορχήστρα και χορωδία, την MusicAeterna ,τα μέλη των οποίων διάλεξε ο ίδιος , με σκοπό να κάνει πραγματικότητα την ιδέα του για την σύσταση μίας «μουσικής αδελφότητας» .
«Όταν ξεκίνησα τη MusicAeterna, έψαχνα για τους καλύτερους των καλύτερων , αλλά κυρίως έψαχνα για συνταξιδιώτες. Το είδος των ανθρώπων που δεν θα άφηναν την πρόβα μόλις χτυπούσε το κουδούνι και μετά θα ασχολούνταν με τις δουλειές τους. Χρειαζόμουν ανθρώπους που σκέφτονταν τη μουσική μέρα και νύχτα, ακόμα κι αν αυτό σήμαινε ότι θα έπαιζαν με λιγότερη αυστηρότητα και τεχνική ακρίβεια από τους συναδέλφους τους»
Η MusicAeterna, δεν θα είναι απλώς μία ορχήστρα, αλλά επρόκειτο να εξελιχθεί σε ένα συμπαγές μουσικό κτίσμα. Στην παγωμένη Σιβηρία, ο μαέστρος διοργανώνει καλλιτεχνικές βραδιές, όπου με τους μουσικούς του ξενυχτούν διαβάζοντας ποίηση, συζητούν , βλέπουν ταινίες , και ουσιαστικά καλλιεργεί ο ίδιος αυτές τις προσωπικότητες που θα μπορέσουν να απαρτίσουν και να οικοδομήσουν μαζί του το καλλιτεχνικό αρχιτεκτόνημα που έχει οραματιστεί.
Γι’ αυτό και , δεν θα έπρεπε να προκαλεί έκπληξη το γεγονός ότι το «ποίμνιό» του ,τον ακολούθησε άνευ όρων, τo 2011 , στην Περμ, μία επαρχιακή πόλη κοντά στα Ουράλια, όπου και ανέλαβε την θέση του καλλιτεχνικού διευθυντή της τοπικής όπερας.
Η Περμ ήταν κάποτε το κέντρο της ρωσικής βιομηχανίας όπλων. Μέχρι το 1991, οι αλλοδαποί χρειάζονταν ειδική βίζα για να την επισκεφτούν. Στις αρχές του 21ου αιώνα, η Περμ έμελλε να γίνει το σημείο μηδέν ενός ρωσικού πολιτιστικού θαύματος. Ένας φιλελεύθερος κυβερνήτης ονόματι Oleg Chirkunov εισήγαγε αινιγματικούς και εκκεντρικούς καλλιτέχνες από τη Μόσχα και μαζί τους, ένα μεγάλο κομμάτι της avant garde σκηνής της χώρας . Μία από τις εισαγωγές του ήταν ο Θεόδωρος Κουρεντζής. Η Περμ, του χάρισε την καλλιτεχνική ελευθερία και την οικονομική στήριξη ,να κάνει μουσική με τους δικούς του όρους.
Εκεί ,του δίνεται η ευκαιρία να επικοινωνήσει στο ευρύ κοινό την δική του προσέγγιση στην κλασική μουσική. Διοργανώνει ανοιχτές πρόβες,workshops και ομιλίες ,και μετατρέπει την MusicΑeterna σε μία πειραματική ορχήστρα και την πόλη της Περμ σε δημοφιλή τουριστικό προορισμό.
Στα εργαστήριά του , συνδιαλέγεται με το κοινό προσπαθώντας να τους μεταφέρει αυτό που βλέπει ανάμεσα στις γραμμές και πέρα από τις νότες ,ανασηκώνοντας όλα τα στρώματα των συναισθημάτων του συνθέτη – δημιουργού.
Για εκείνον, η παρτιτούρα δεν είναι απλώς σύμβολα που μπαίνουν το ένα δίπλα στο άλλο γιατί ακούγονται όμορφα. Στις πρόβες αφηγείται με την αντηχητική χροιά της φωνής του, ιστορίες για φαντάσματα στα έγχορδα , χλιμιντρίσματα στα πνευστά, για τον μικρό θάνατο που κρύβει ένα pianissimo και την ελπίδα που μπορεί να απορρέει μέσα από μία ελάσσονα κλίμακα.
”Hρθαμε εδώ για να μιλήσουμε για όνειρα . Γιατί ο λόγος που συγκεντρώνονται οι άνθρωποι σε μία αίθουσα συναυλιών, είναι η επιθυμία να ονειρευτούν. Είναι δύσκολο να οργανώσεις ένα όνειρο γιατί αν προσπαθήσεις να το κάνεις , θα ξυπνήσεις. Όταν πας να πάρεις τον έλεγχο, τότε είναι η στιγμή που καταλαβαίνεις ότι κοιμάσαι. Για να ονειρευτείς πρέπει να είσαι απροστάτευτος.”
Πολύ συχνά επισημαίνει στους μουσικούς του να μην παίζουν ρεαλιστικά και με επισημότητα αλλά με διαίσθηση. Η μουσική κατά την άποψή του, είναι «η γλώσσα των αγγέλων».
Είναι κάτι παραπάνω από αυτονόητο βεβαίως, ότι είναι απαιτητικός, τελειομανής και εμμονικός με την λεπτομέρεια. «Όταν είναι στο βάθρο, μετά από 10 λεπτά ξέρεις ότι δεν μπορείς απλώς να καθίσεις εκεί και να προσφέρεις τις υπηρεσίες σου όπως θα έκανες συνήθως», είπε η βιολονίστρια Szymanska-Čonka.
«Καταλαβαίνεις πολύ σύντομα ότι σκέφτεται διαφορετικά, θέλει να ανακατέψει τα πράγματα, να τα γυρίσει από μέσα προς τα έξω. Αναζητά έναν τρόπο να κάνει τον ενθουσιασμό του μεταδοτικό ».
Στην Περμ, ο μαέστρος ζει περίπου μια ώρα έξω από το κέντρο της πόλης, σε ένα μεγάλο ξύλινο σπίτι κοντά σε ένα δάσος. Αυτό το σπίτι, και η MusicAeterna, θα παραμείνουν μέρη για να αποσυρθεί και να ανασυγκροτηθεί. Επιθυμία του είναι να δημιουργήσει έναν κόσμο που θέλει να τον μοιράζεται, όπως συνηθίζει να λέει, και όχι απλώς μία καριέρα στη μουσική.
«Στο μέλλον ελπίζω να δημιουργήσω ένα μουσικό μοναστήρι. Κάπου στην ερημιά. Ένα μέρος που θα είναι λίγο εκτός επικοινωνίας, όπου καλλιτέχνες από όλο τον κόσμο θα μπορούν να ζήσουν ειρηνικά, κάνοντας μουσική. Και μερικές φορές να πηγαίνουν στις πόλεις για να παίξουν»
Και ενώ ο Έλληνας αρχιμουσικός δημιουργεί στην Περμ το δικό του μουσικό σύμπαν μακριά από τα κέντρα της μαζικής κουλτούρας, αρχίζει να γίνεται ιδιαίτερα γνωστός και περιζήτητος σε ολόκληρη την Ρωσία αλλά και εκτός συνόρων.
«Δεν μπορείς να συγκεντρώσεις μια ομάδα ανταρτών στην πρωτεύουσα μιας χώρας. Υπάρχουν κάποιες μορφές ουτοπικής σκέψης που δεν έχουν θέση στη Μόσχα. Όλα περιστρέφονται γύρω από τα χρήματα, ειδικά πράγματα όπως η μουσική ή η αγάπη. Η μουσική είναι πολύ εμπορευματοποιημένη εκεί. Στη Μόσχα, ο μουσικός αναγκάζεται να σκέφτεται μόνο πόσα χρήματα κερδίζει και τι είδους αυτοκίνητο οδηγεί».
Συστήνοντας την ΜusicΑeterna ως ένα πολιτιστικό εργαστήρι και όχι απλώς σαν μία ορχήστρα κλασικής μουσικής , περιοδεύει μαζί της σε ολόκληρο τον πλανήτη , παίζουν σε φυλακές, νοσοκομεία ,διοργανώνουν μυστικά κονσέρτα και αγρυπνίες σε εκκλησίες και κάνουν μαραθώνιες μεταμεσονύκτιες ηχογραφήσεις.
Ένα μεγάλο μέρος της συζήτησης γύρω από τον Θεόδωρο Κουρεντζή, προέρχεται από την αόριστη αίσθηση ότι πρόκειται στην πραγματικότητα για κάτι το ανυπόκριτα διαφορετικό , και όχι απλώς για έναν διάσημο μουσικό που υποστηρίζει το καλλιτεχνικό πάθος. Φαίνεται να εννοεί το όλο θέμα της «καλλιτεχνικής ύπαρξης».
Έχοντας απορρίψει περισσότερες προτάσεις από όσες θέλει να παραδεχτεί , και επιμένοντας να στέκεται απέναντι στους «προαγωγούς» της κλασικής μουσικής ,παραμένει στην καλλιτεχνική διεύθυνση της όπερας της Περμ ως το 2011 και στην πόλη μέχρι το 2019.
Η κριτική στάση απέναντι στο ρωσικό σύστημα.
To 2011 παραιτείται από την διεύθυνση της όπερας της Περμ όπου με ανοιχτή επιστολή του αναφέρει «την πλήρη έλλειψη κατανόησης, δέσμευσης και ευαισθησίας» εκ μέρους της διοίκησης της πόλης ως τον κύριο λόγο για τον οποίο εγκατέλειψε τον «παράδεισό του». Το υπόλοιπο της επιστολής του, είναι ένας συνδυασμός ευχαριστιών , συλλογισμού για το αν έγινε ποτέ πλήρως κατανοητός από κανέναν και για το πώς οι κυβερνητικές υπηρεσίες είναι ανίκανες να αντιληφθούν το οτιδήποτε.
Όπως ήταν αναμενόμενο, ο Θεόδωρος Κουρεντζής και η ομάδα του ,έχοντας εκσυγχρονίσει και αναδείξει την κλασική σκηνή της χώρας ,ένα από τα σημαντικότερα εξαγώγιμα προϊόντα της Ρωσίας μαζί με το πετρέλαιο και το φυσικό αέριο, βρήκε πολλούς «θαυμαστές» προερχόμενους από τον εγχώριο πολιτικό κόσμο, ανάμεσά τους και τον ίδιο τον Πούτιν , ο οποίος τον πολιτογράφησε Ρώσο το 2014.
Ακόμα και τότε όμως , ο ίδιος , δεν δίστασε να διευκρινίσει: “Όταν πήρα τη ρωσική υπηκοότητα, έγινα συμπολίτης των Τσαϊκόφσκι, Ντοστογιέφσκι, Μάλεβιτς, Σοστακόβιτς, Στραβίνσκι, Λότμαν, Μέλνικοφ, Μπρόντσκι και Μπαταγκόφ. Αυτή είναι η Ρωσία για την οποία μιλάω.”
«Όλα είναι διεφθαρμένα στη Ρωσία, το ξέρουμε για περισσότερα από 1.000 χρόνια», έγραψε για την πρεμιέρα της χορωδιακής όπερας του Philippe Hersant, «Tristia». Το 2017, επέκρινε τη σύλληψη του σκηνοθέτη όπερας και κινηματογράφου Kirill Serebrennikov σε μία γραπτή του δήλωση: «Γνωστοί άνδρες υπεξαιρούν ανοιχτά τεράστια χρηματικά ποσά και μένουν ελεύθεροι, συνεχίζοντας να λειτουργούν κρατικά θέατρα και να απολαμβάνουν μεγάλα προνόμια. Ταυτόχρονα, άνθρωποι που κάνουν πραγματική δουλειά, άνθρωποι που δημιουργούν κάτι νέο στη σύγχρονη τέχνη που αναγνωρίζεται σε όλο τον κόσμο, καταλήγουν στη φυλακή.”
Η MusicΑeterna είναι πλέον ανεξάρτητη και εξακολουθεί να δουλεύει μαζί του και παράλληλα εκείνος, το 2018 ,υπογράφει συμβόλαιο και γίνεται διευθυντής της SWR , της Συμφωνικής Ορχήστρας της Στουτγάρδης.
Μετά από αυτήν την «δυτική» συνεργασία του, αποδέχεται την πρόταση να επιστρέψει στην Αγία Πετρούπολη όπου του παραχωρείται ο χώρος συναυλιών Dom Radio για να συνεχίσει τα εργαστήριά του. Η MusicAeterna, το μεγαλύτερο καλλιτεχνικό του επίτευγμα όπως την αποκαλεί, τον ακολουθεί ακόμα μία φορά.
Ένας Ευρωπαίος μουσικός που έχει όλη την ελευθερία για τα οράματά του στη Ρωσία. Θα υπέθετε κανείς ότι το ρωσικό σύστημα θέλησε να αξιοποιήσει επικοινωνιακά τη διεθνή απήχηση του μαέστρου και της ορχήστρας του. Όμως, κανένα σύστημα δε θα μπορούσε ποτέ να «οικειοποιηθεί» κάποιον σαν τον Θεόδωρο Κουρεντζή.
Καλλιτεχνικές κυρώσεις: Μία τεντωμένη χορδή που είναι έτοιμη να σπάσει
Στις 24 Φεβρουαρίου 2022 , ανήμερα των γενεθλίων του Θεόδωρου Κουρεντζή, ξεκινά η ρωσική εισβολή στην Ουκρανία η οποία συνοδεύεται το επόμενο διάστημα από το μποϋκοτάζ των Ρώσων καλλιτεχνών και μία σειρά από οικονομικές κυρώσεις της δύσης προς την Ρωσία στη λίστα με τις οποίες, βρίσκεται και η ρωσική τράπεζα VTB, βασικός υποστηρικτής της MusicAeterna.
Έπειτα από περίπου ένα μήνα , και ενόψει των συναυλιών του με την SWR, από τα τέλη Μάρτη ως και τον Απρίλη στη Στουτγάρδη, την Κολωνία, τη Βαρκελώνη και αλλού, ο μαέστρος έδωσε το δικό του σήμα, μέσα από τη μουσική.
Όπως ανακοινώθηκε, αλλάζει το πρόγραμμα αυτών των συναυλιών για να προσθέσει το έργο ενός Ουκρανού συνθέτη, που μάλιστα είχε παραμείνει εκείνες τις μέρες στο Κίεβο, ενώ η ρωσική εισβολή βρισκόταν σε εξέλιξη. Έτσι, στις συναυλίες θα υπάρχουν έργα ενός Γερμανού, ενός Ρώσου αλλά και ενός Ουκρανού συνθέτη ,των Jörg Widmann, Dmitry Shostakovich και Oleksandr Shchetynsky .
Η ανακοίνωση εκ μέρους της SWR ήταν σαφής:
«Οι συζητήσεις μεταξύ του Θεόδωρου Κουρεντζή ,της διοίκησης και του συμβουλίου της ορχήστρας επιβεβαίωσαν ξεκάθαρα ότι η μουσική αυτή συνεργασία βασίζεται σε κοινές αξίες και πεποιθήσεις. Ο Θεόδωρος Κουρεντζής και τα μέλη του SWR Symphonieorchester, υποστηρίζουν κατηγορηματικά την κοινή έκκληση για ειρήνη και συμφιλίωση. Ο αρχιμαέστρος της SWR έχει συχνά τονίσει ότι βλέπει τη μουσική ως συνδετική δύναμη που μπορεί να χτίσει γέφυρες.»
Πολλοί θεώρησαν αυτήν την προσθήκη ως τοποθέτηση , όχι όμως η ουκρανική πρεσβεία η οποία πίεσε την διοργάνωση να ακυρώσει την φιλανθρωπική συναυλία για τα θύματα της Ουκρανίας που ήταν προγραμματισμένη για τον Απρίλιο του 2022 στην Βιέννη. Ο Matthias Naske (καλλιτεχνικός διευθυντής του Vienna Konzerthaus) θεωρεί εντελώς παράλογη την απαίτηση της ουκρανικής πρεσβείας , ωστόσο η συναυλία ακυρώνεται.
Το καλοκαίρι του 2022 ο Θεόδωρος Κουρεντζής και η ορχήστρα του συμμετέχουν στο φεστιβάλ του Σάλτσμπουργκ , παρόλο που και πάλι, η ουκρανική πρεσβεία αντιτίθεται στην συμμετοχή τους.
Ο Markus Hinterhäuser, ο επικεφαλής του Salzburger Festspiele, υπερασπίστηκε σθεναρά την συνεργασία του φεστιβάλ με τον Έλληνα αρχιμουσικό και περιέγραψε τον μαέστρο ως τον αντίποδα του Πούτιν. «Βλέπω με ποιον τρόπο είναι αντίθετος σε όλο αυτό», είχε δηλώσει στα αυστριακά μέσα ενημέρωσης, προσθέτοντας ότι η MusicAeterna αποτελείται από μουσικούς από διαφορετική καταγωγή, κυρίως Ρώσους, αλλά και Ουκρανούς.
«Στο Salzburger Festspiele, δεν συμμετέχει κανένας καλλιτέχνης που να έχει πάρει το μέρος του Πούτιν. Τώρα υπάρχει ένας νόμος που θα μπορούσε να σημαίνει 15 χρόνια φυλάκιση μόνο και μόνο για τη χρήση της λέξης πόλεμος, θα πρέπει να το λάβουμε υπόψη πριν παίξουμε τον δήμιο εδώ» συμπληρώνει ο Hinterhäuser.
Ο Θεόδωρος Κουρεντζής, όχι μόνο δεν έχει κανένα λόγο να προσφέρει στους επικριτές του την κεφαλή της MusicAeterna επί πίνακι, αλλά συμμετέχει με μεγάλη επιτυχία στο φεστιβάλ του Σάλτσμπουργκ όπου συνεχίζει να στέλνει μουσικά σινιάλα μέσα από τα κονσέρτα του .
Στο πρόγραμμά του συμπεριλαμβάνει την 13η συμφωνία του Dmitry Shostakovich. Η πρώτη κίνηση ονομάζεται Babi Yar από το ομώνυμο ποίημα του Yevgeny Yevtushenko, Ρώσου ποιητή που έγραψε αυτό το ποίημα το 1961 ,για να διαμαρτυρηθεί για την άρνηση της Σοβιετικής Ένωσης να αναγνωρίσει την Μπάμπι Γιαρ, μια χαράδρα στα προάστια του Κιέβου, ως τόπο μαζικής δολοφονίας 33.000 Ουκρανών Εβραίων στις 29–30 Σεπτεμβρίου 1941.
Η καλλιτεχνική ελευθερία της ουτοπίας.
Στα πλαίσια λοιπόν του φεστιβάλ του Σάλτσμπουργκ το καλοκαίρι του 2022, ο διορατικός αρχιμουσικός ανακοινώνει την ίδρυση της Utopia , μίας νέας ορχήστρας και χορωδίας, η οποία επρόκειτο να κάνει το ντεμπούτο της τον ίδιο Οκτώβριο.
«Η Utopia είναι μία διεθνής ορχήστρα που επιδιώκει να συγκεντρώσει τους καλύτερους μουσικούς από όλο τον κόσμο, και είναι δομικά, οικονομικά και οργανωτικά ανεξάρτητη από οποιεσδήποτε άλλες συλλογικότητες και θεσμούς. Στην βάση της, είναι μια ιδεαλιστική προσπάθεια να βρεθεί μια προσέγγιση στη μουσική δημιουργία που καθιστά δυνατή την κατανόηση της εσωτερικής ουσίας ενός μουσικού κειμένου.
Το σημείο αφετηρίας της είναι η απλή αλήθεια ότι η προθυμία των μουσικών να αφοσιωθούν σε προπαρασκευαστικές και ερευνητικές εργασίες είναι εξίσου σημαντική με τη μουσική δεξιοτεχνία για την επίτευξη οραματικών καλλιτεχνικών στόχων. Επομένως, η Utopia δεν είναι τόσο μια ορχήστρα με τη συμβατική έννοια της λέξης, αλλά μάλλον μια ιδιαίτερη δημιουργική κοινότητα, μια ομάδα ομοϊδεατών ανθρώπων με κοινή μουσική ιδεολογία που ενώνονται για να δημιουργήσουν χωρίς συμβιβασμούς ό,τι επινοεί η μουσική τους φαντασία, ώστε να βρουν τον καλύτερο ήχο.
Η Utopia είναι μία ορχήστρα που βασίζεται στη χρονικά περιορισμένη ένωση μουσικών από όλο τον κόσμο. Οι μουσικοί συγκεντρώνονται ειδικά για να δημιουργήσουν κάθε νέο πρόγραμμα. Το καστ της ορχήστρας ποικίλλει ανάλογα με τα όργανα που ορίζονται στην παρτιτούρα.»
Στο πρώτο έργο συμμετείχαν 116 μουσικοί από 30 χώρες. Η Utopia χρηματοδοτείται με τα έσοδα από τις συναυλίες και υποστηρίζεται από διάφορους Ευρωπαίους χορηγούς.
Την ίδια περίοδο, σε μία τηλεοπτική συνέντευξη σε αυστριακό κανάλι , μιλώντας για έναν πόλεμο που δεν μπορεί να κατονομάσει, και υπενθυμίζοντας σε όλο τον κόσμο την καταγωγή του, αναφέρει :
“Είμαι πάνω απ’ όλα Ευρωπαίος. Είμαι Έλληνας. Και η Ελλάδα έχει εφεύρει μια σημαντική λέξη: Δημοκρατία. Δημοκρατία. Αυτή η λέξη σημαίνει πολλά για μένα. Σημαίνει ότι κάθε άνθρωπος μπορεί να πάρει αποφάσεις για τον εαυτό του. Και πρέπει να αποδεχτείτε και να σεβαστείτε αυτήν την απόφαση. Μόνο αν σκεφτόμαστε έτσι μπορούμε να προχωρήσουμε και να βελτιώσουμε το μέλλον. Εάν δεν αποδεχόμαστε ο ένας τις ιδέες του άλλου, πέφτουμε σε μια παγίδα και καταλήγουμε σε ένα διαφορετικό σύστημα. Και γνωρίζουμε πολύ καλά αυτό το σύστημα. Για μένα ως Ευρωπαίο είναι εξαιρετικά σημαντικό να νιώθω ελεύθερος να παίρνω τις αποφάσεις μου και ελεύθερος στην επικοινωνία μου με άλλους ανθρώπους .Αυτό είναι ανθρώπινο δικαίωμα.”
Verdi-go
Και ερχόμαστε στο φθινόπωρο του 2022, όπου αυτή τη φορά η MusicAeterna ταξιδεύει στην Γερμανία όπου θα παρουσιάσει την όπερα του Βάγκνερ «Τριστάνος και Ιζόλδη» και οι Γερμανοί, πιστοί στην πεποίθησή τους που υπαγορεύει ότι είναι καλύτερα να σε κατηγορήσουν για υπερβολική αυστηρότητα παρά για ολιγωρία, φαίνεται ότι αρχίζουν να δίνουν σημασία σε κάποιες φωνές που δεν είναι και τόσο σύμφωνες με αυτήν την συμμετοχή .
Ακόμα μια φορά, ο μαέστρος αρνούμενος να συμμετάσχει σε οποιοδήποτε καθεστώς καλλιτεχνικής ομηρίας, τοποθετείται ξανά, μόνο μέσω της μουσικής.
Η ανακοίνωση του φεστιβάλ αναφέρει :
«Μετά από εντατικές συζητήσεις με τον μαέστρο Θεόδωρο Κουρεντζή, αποφασίστηκε η αντικατάσταση των δύο συναυλιακών παραστάσεων της όπερας του Βάγκνερ «Τριστάνος και Ιζόλδη» που έχουν προγραμματιστεί για τις 17 και 20 Νοεμβρίου με παραστάσεις του μεγάλου «Messa da Requiem», του Βέρντι. Δεδομένης της κατάστασης στην Ουκρανία, καταλήξαμε στο συμπέρασμα ότι δεν πρέπει να επιλέξουμε άλλη όπερα, αλλά ένα κομμάτι που να ταιριάζει περισσότερο στην κατάσταση»
Το Dies Irae (κυριολεκτικά, Ημέρα της Οργής) είναι ένα μεσαιωνικό λατινικό ποίημα και μια από τις πιο διάσημες μελωδίες του Messa da Requiem. Στην αρχική του μορφή, είναι μια μελωδία που περιγράφει την Ημέρα της Κρίσης, τη χριστιανική ημέρα που η ανθρωπότητα θα έρθει ενώπιον του Θεού.
Εν μέσω μίας ηλεκτρισμένης ατμόσφαιρας, ο Θεόδωρος Κουρεντζής, πιο εκρηκτικός από ποτέ ,μετατρέπει τις συναυλιακές αίθουσες του Ντόρτμουντ και του Μπάντεν -Μπάντεν, σε ναούς προσκυνήματος, εξαγνισμού και ,τελικά, λύτρωσης.
Το μήνυμά του κατηγορηματικό: είμαστε όλοι υπόλογοι και αργά ή γρήγορα, θα έρθει η μέρα που η ανθρωπότητα θα κριθεί για τις πράξεις της.
Έγκλημα και τιμωρία
O πόλεμος στην Ουκρανία έχει αναστήσει ένα παλιό δυτικό φάντασμα: Την πολιτική εργαλειοποίηση των τεχνών. Αυτή η οπισθοδρόμηση φαίνεται να συνέβη όταν πια οι «πολιτιστικοί πόλεμοι» άρχισαν να σβήνουν ως μία υπερβολή του παρελθόντος.
Στον χώρο του πολιτισμού ,τίποτα αξιοσημείωτο δεν θα είχε συμβεί αν δεν υπήρχαν οι χορηγίες. Συγκεκριμένα στην Ρωσία ,δεδομένου ότι σχεδόν όλες οι ρωσικές σκηνές και ορχήστρες χρηματοδοτούνται από το κράτος ή από ολιγάρχες που σχετίζονται με το σύστημα, δεν υπάρχει πλέον κανένας Ρώσος καλλιτέχνης ο οποίος να επιτρέπεται να εμφανιστεί στη δύση.
Από την εγκληματική επίθεση του Πούτιν και μετά , όλες οι δυτικές πολιτιστικές προσωπικότητες ξεπερνούν η μία την άλλη και με υπερβάλλοντα ζήλο, απαιτούν από τους Ρώσους μουσικούς να ρισκάρουν και να επιδείξουν μία στάση που δεν τους είναι και τόσο γνώριμη. Όλοι τώρα πρέπει να ομολογήσουν δημόσια: μουσικοί, συνθέτες , φεστιβάλ και διοργανωτές. Και αλίμονο σε όποιον δεν υποκύψει υπάκουα και δεν υποταχτεί στην «κοινή λογική» όλων εκείνων που ξέρουν ακριβώς ποια πρέπει να είναι αυτή η στάση.
Παράλληλα η Ρωσία, έχει καταφέρει να απομονωθεί πολιτιστικά σε έναν βαθμό που όμοιός του δεν υπήρξε ούτε καν στην ψυχροπολεμική περίοδο. Ακόμα και τότε, οι σοβιετικοί καλλιτέχνες έπαιζαν συστηματικά στην δύση, έχοντας πλήρη επίγνωση της παγκόσμιας κλάσης της μουσικής τους παιδείας.
Η τεράστια απώλεια ενός από τους εναπομείναντες τομείς αριστείας της Ρωσίας γίνεται ακόμα πιο τραγική, από το γεγονός ότι προκαλείται από έναν εντελώς αποφευκτέο πόλεμο.
Η Ρωσία κατάφερε από μόνη της να δολοφονήσει την κουλτούρα της , καταδιώκοντας , καταπιέζοντας ή ακόμα και αφανίζοντας, όσους τάσσονται ενάντια στο καθεστώς. Η καταστολή της ελευθερίας του λόγου έχει κάνει την ζωή επικίνδυνη για τους αντιφρονούντες καλλιτέχνες που επικρίνουν τον Πούτιν και τον πόλεμο.
Κάποιοι ακόμα και σήμερα, συνεχίζουν να πιέζουν τους Ρώσους καλλιτέχνες να καταδικάσουν δημόσια τον πόλεμο. Ενώ λοιπόν στην Ρωσία αν δεν ορκιστείς πίστη στο καθεστώς , θεωρείται ότι είσαι εναντίον του , στην δύση αν δεν καταδικάσεις τον πόλεμο σημαίνει τελικά ότι τον υποστηρίζεις.
Δεν βρίσκονται όλοι σε θέση να κάνουν μία ξεκάθαρη δήλωση καθώς κάτι τέτοιο θα μπορούσε να επιφέρει βαριές επιπτώσεις στους ίδιους ,στους συγγενείς τους και σε φίλους και συνεργάτες τους στην Ρωσία και την Λευκορωσία.
Για κάποιους, το να μην μπορούν να μιλήσουν ενάντια στον πόλεμο είναι μία οδυνηρή επιλογή καθώς το καθεστώς καταπνίγει την δημόσια διαφωνία και απεικονίζει τον πόλεμο ως μία υπαρξιακή μάχη για την επιβίωση της Ρωσίας, στην οποία μόνο οι προδότες αντιτίθενται.
Όλοι θα συμφωνούσαν πως , όσοι Ρώσοι καλλιτέχνες υποστηρίζουν ανοιχτά τον πόλεμο θα έπρεπε να βρίσκουν ερμητικά κλειστές τις πόρτες της δύσης. Ωστόσο , το θέμα είναι, σε ποιο σημείο θα πρέπει να τραβηχτεί αυτή η κόκκινη γραμμή.
Μήπως αυτές οι αντανακλαστικές πολιτιστικές κυρώσεις επηρεάζουν μεμονωμένους καλλιτέχνες και οργανισμούς πολύ περισσότερο από το ότι ασκούν οποιαδήποτε πίεση στο Κρεμλίνο; Θα τιμωρούνται λοιπόν οι Ρώσοι καλλιτέχνες επειδή δεν τιμωρείται ο Πούτιν; Μήπως το καλλιτεχνικό μποϋκοτάζ απέχει πολύ από το σκεπτικό που βρίσκεται πίσω από τις οικονομικές κυρώσεις και μήπως εξυπηρετεί και τροφοδοτεί το αφήγημα του ρωσικού καθεστώτος περί εχθρικών πράξεων της «συλλογικής δύσης»;
Στο βαθμό που το Κρεμλίνο γνωρίζει ότι ο Τσαϊκόφσκι παίζεται πλέον λιγότερο, μήπως οι κυρώσεις χρησιμεύουν ως επιβεβαίωση ότι η δύση διεξάγει πολιτιστικό πόλεμο ενάντια στην Ρωσία;
Τέλος ,μία επιφανειακή επίδειξη ηθικής μήπως μπορεί να οδηγήσει σε επικίνδυνο εφησυχασμό;
Πιστεύουμε ότι έχουμε κάνει κάτι καλό , ότι έχουμε κάνει αρκετά. Είμαστε ανακουφισμένοι που βρισκόμαστε στη σωστή πλευρά της ιστορίας. Συνεχίζουμε τις ζωές μας .Δεν θυμόμαστε ότι, όπως μας δίδαξε ο 20ος αιώνας, τίποτα που μπορούμε να κάνουμε για να σταματήσουμε τον ανθρώπινο πόνο δεν θα είναι ποτέ αρκετό .Πάντα θα χρειάζεται να κάνουμε περισσότερα. Υπάρχουν τρόποι να ενεργήσουμε εποικοδομητικά αντί για τιμωρητικά; Αντί να στέλνουμε τελεσίγραφα, μήπως θα μπορούσαμε να κάνουμε μία διαφορετική συζήτηση;
Αντί να αναστέλλουμε την δραστηριότητα των Ρώσων καλλιτεχνών των οποίων η έκφραση και η τέχνη συχνά υπάρχουν υπό πίεση, μπορούμε να χτίσουμε γέφυρες προωθώντας το είδος της πολιτιστικής ανταλλαγής Ανατολής – Δύσης που οδήγησε στην πτώση του τείχους του Βερολίνου;
Μπορούμε να παρέχουμε ασφαλείς πλατφόρμες σε αντιφρονούντες καλλιτέχνες;
Αντί να καταδικάζουμε , να ακυρώνουμε , να γκρεμίζουμε, τι μπορούμε να οικοδομήσουμε; Πώς μπορεί η τέχνη να είναι προπύργιο και όχι απλώς σημαία;
Esperado of angels
Όλον αυτόν τον παράξενο ενάμιση χρόνο του πολέμου, ο Θεόδωρος Κουρεντζής επιχειρεί να απαντήσει σε όλα τα παραπάνω ερωτήματα. Τοποθετείται με τον τρόπο που εκφράζεται πάνω στο πόντιουμ αλλά και κάτω από αυτό. Διαμαρτύρεται αδιάλειπτα με τον τρόπο που ζει και εργάζεται, με συνέπεια και συνέχεια ,με κάθε του αναχώρηση, με κάθε απόσταση και αναμφίβολα, με κάθε του σιωπή. Λίγοι άλλωστε έχουν εξυμνήσει όσο εκείνος, την ιερότητα της σιωπής.
Σε λίγες ώρες , ο χαρισματικός μαέστρος θα παίξει στο Ηρώδειο με την νέα του ensemble, την Utopia ,την 3η συμφωνία του Γκούσταβ Μάλερ, σε μία και μοναδική συναυλία η οποία έγινε sold out λίγες μέρες μετά την επίσημη προπώληση.
Το τελευταίο του κονσέρτο στην Ελλάδα, ήταν τον Φεβρουάριο του 2022, λίγες μόνο ημέρες πριν την ρωσική εισβολή.
Στα 51 του χρόνια σήμερα , έχοντας ίσως λειάνει τις πιο αιχμηρές του πλευρές, ίσως πάλι έχοντας ακονίσει κάποιες άλλες, επιστρέφει στην χώρα που τον γέννησε και ανέθρεψε την ανατρεπτική του φύση.
Ένας καλλιτέχνης με τόσο δυσδιάκριτα και θολά όρια ανάμεσα στον μουσικό και τον ποιητή , στον πνευματικό ακροβάτη και στην διάνοια, στο γήινο και το μεταφυσικό, θα ανέβει στην σκηνή, όπου 200 σώματα (120 μουσικοί και 80 χορωδοί) θα κινούνται αρμονικά σαν ένα , δεμένοι με αόρατες κλωστές από τα δάχτυλά του.
Ένα ερώτημα μένει να απαντηθεί μετά το τέλος της συναυλίας. Το ίδιο ερώτημα που απευθύνει ο ίδιος πάντοτε στην ομάδα του αλλά και στον εαυτό του:
«Τραγούδησαν οι άγγελοι απόψε;»
