Δημήτρης Καβατζικλής
Πολλά έχουν αλλάξει από τότε που οι άνθρωποι άρχισαν να χαρτογραφούν τον κόσμο. Ωστόσο, κάθε χάρτης προσφέρει μια υποκειμενική εικόνα του κόσμου, ανάλογα με την εποχή και τον πολιτισμό που τον παρήγαγε. Γι’ αυτό και το mentalfloss συγκέντρωσε 15 τέτοια παραδείγματα που άλλαξαν την κατανόηση της ανθρωπότητας για τον κόσμο.
1. Βαβυλωνιακός χάρτης του κόσμου
Ο αρχαιότερος γνωστός παγκόσμιος χάρτης, χρονολογείται στον 6ο αιώνα π.Χ. Είναι χαραγμένος σε πήλινη πλάκα και δείχνει τον κόσμο από την οπτική των Βαβυλωνίων με δύο ομόκεντρους κύκλους, χωρισμένους από τον Ευφράτη και την πόλη της Βαβυλώνας στο βόρειο τμήμα. Ο χώρος ανάμεσα στους κύκλους περιγράφεται ως «πικρός ποταμός» (δηλαδή η θάλασσα), ενώ τα τρίγωνα πιθανώς αντιπροσωπεύουν μυθικούς ή άγνωστους τόπους.
2. Η Γεωγραφική Υφήγισης του Πτολεμαίου
Τον 2ο αιώνα μ.Χ., ο Αλεξανδρινός πολυεπιστήμονας, Κλαύδιος Πτολεμαίος, δημιούργησε έναν άτλαντα που περιλάμβανε 8000 τοποθεσίες με γεωγραφικές συντεταγμένες. Αν και τα δεδομένα του δεν ήταν απόλυτα ακριβή, εισήγαγε τα μαθηματικά στην χαρτογραφία και πέτυχε σημαντικές απεικονίσεις, όπως τον Νείλο. Η αρχική του εργασία χάθηκε, αλλά αναβίωσε μέσω αραβικών και ευρωπαϊκών μεταφράσεων.
3. Tabula Peutingeriana
Με ένα τόσο εκτεταμένο οδικό δίκτυο—γνωστό ως cursus publicus—δεν αποτελεί έκπληξη ότι οι Ρωμαίοι είχαν χάρτη. Η Tabula Peutingeriana είναι ένας ασυνήθιστα μακρύς χάρτης, με μήκος 6,7 μέτρα και πλάτος 70 εκατοστά. Το σχήμα της σημαίνει ότι δεν είναι γεωγραφικά ακριβής. Οι αποστάσεις από βορρά προς νότο είναι συμπιεσμένες, ενώ από ανατολή προς δύση είναι εκτεταμένες. Ωστόσο, η Tabula Peutingeriana λειτουργούσε ως πρακτική επισκόπηση της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας και πέρα από αυτήν (απεικονίζονται περιοχές στην Ινδία και την Κίνα). Εμφανίζει με ακρίβεια 555 πόλεις και 3.500 σημεία ενδιαφέροντος, από ναούς μέχρι ποταμούς.
4. Yu Ji Tu
Είναι μια αναπαράσταση της ακτογραμμής και των ποταμών της Κίνας χαραγμένη σε λίθινη πλάκα. Ο στήλη αυτή χρονολογείται από το 1137, αλλά τα περιεχόμενα του χάρτη μπορεί να είναι ακόμη παλαιότερα. Απεικονίζοντας τον Κίτρινο και τον Γιανγκτσέ ποταμό, καθώς και μερικές λίμνες, χρησιμοποιείται ένα ακριβές πλέγμα 5.110 τετραγώνων, όπου κάθε τετράγωνο αντιστοιχεί σε 50 χλμ. Επειδή ήταν χαραγμένος σε πέτρα, οι ενδιαφερόμενοι μπορούσαν να κάνουν αποτυπώματα για να χρησιμοποιήσουν το χάρτη στη ναυσιπλοΐα.
5. Tabula Rogeriana
Όταν ο μουσουλμάνος χαρτογράφος al-Idrisi κλήθηκε από τον Νορμανδό βασιλιά Ρογήρο Β’ της Σικελίας να δημιουργήσει έναν άτλαντα, άντλησε στοιχεία από πολλές διαφορετικές κουλτούρες, δανειζόμενος από τον Πτολεμαίο, αραβικά έργα, αφηγήσεις ταξιδιωτών, και τη δική του εμπειρία. Ολοκλήρωσε την Tabula Rogeriana το 1154, 15 χρόνια μετά την έναρξη της εργασίας του. Ο παγκόσμιος χάρτης του είναι προσανατολισμένος με τον βορρά στο κάτω μέρος επειδή στην ισλαμική χαρτογραφία ήταν σύνηθες να τοποθετείται η Μέκκα στην κορυφή. Παρέμεινε ο ακριβέστερος παγκόσμιος χάρτης για 300 χρόνια.
6. Hereford Mappa Mundi
Θεωρείται ότι δημιουργήθηκε γύρω στα τέλη του 13ου και αρχές του 14ου αιώνα και είναι ο μεγαλύτερος σωζόμενος μεσαιωνικός χάρτης, με διαστάσεις 1,58 επί 1,34 μέτρα. Ο χάρτης δεν προοριζόταν για πλοήγηση. Αντίθετα, προσφέρει μια θεολογική αναπαράσταση του κόσμου: η Ανατολή βρίσκεται στην κορυφή του χάρτη, λόγω της χριστιανικής πίστης ότι ο Κήπος της Εδέμ ήταν στην Ανατολή ενώ η Ιερουσαλήμ βρίσκεται στο κέντρο. Τοποθεσίες και μορφές από μύθους και τη Βίβλο, όπως ο Λαβύρινθος του Μινώταυρου και η Κιβωτός του Νώε, συγκαταλέγονται μαζί με πραγματικές πόλεις, ενώ υπάρχουν επίσης εικόνες μυθικών όντων—από Κυνόκεφαλους (ανθρώπους με κεφάλι σκύλου) έως έναν μονόκερο—διασκορπισμένες στον χάρτη.
7. Kangnido
Ο χάρτης χρονολογείται από το 1402, γεγονός που τον καθιστά τον αρχαιότερο σωζόμενο χάρτη της Κορέας και, μαζί με τον κινεζικό Da Ming Hunyi Tu, έναν από τους αρχαιότερους σωζόμενους χάρτες της Ανατολικής Ασίας. Είναι ένας από τους πρώτους χάρτες που απεικονίζουν το άκρο της Αφρικής ως κυκλικό. Οι απεικονίσεις της Κορέας και της Ιαπωνίας είναι πιο ακριβείς σε σύγκριση με τον αντίστοιχο κινεζικό χάρτη. Η Κίνα και η Κορέα παρουσιάζονται δυσανάλογα μεγάλες σε σχέση με άλλες χώρες, υπογραμμίζοντας τη σημασία τους ως οικονομικές και πολιτικές ηγέτιδες δυνάμεις της εποχής.
8. Χάρτης του Fra Mauro
Ένας από τους πρώτους Ευρωπαίους χαρτογράφους που σε μεγάλο βαθμό απέφυγε τις επιρροές της θρησκείας και της μυθολογίας, υιοθετώντας μια πιο επιστημονική προσέγγιση, ήταν ο Βενετός μοναχός Fra Mauro. Όταν τον προσέλαβε ο βασιλιάς Αλφόνσο της Πορτογαλίας, χρησιμοποίησε μια συλλογή πληροφοριών από πλήθος πηγών για τον χάρτη του. Επιπλέον, βασίστηκε σε μια πλούσια γραπτή παράδοση, όπως η Γεωγραφική Υφήγησις του Πτολεμαίου και τα ταξιδιωτικά χρονικά του Μάρκο Πόλο.
9. Χάρτης του Waldseemüller
Όταν ο Χριστόφορος Κολόμβος έφτασε στην Αμερική το 1492, πίστευε ότι είχε βρει ένα αρχιπέλαγος στα δυτικά της Ασίας. Η αντίληψή του διαψεύστηκε στις αρχές του 16ου αιώνα, όταν ο Ιταλός εξερευνητής Αμέριγκο Βεσπούτσι αποκάλυψε ότι επρόκειτο για μια εντελώς διαφορετική ήπειρο. Επειδή οι προηγούμενοι χάρτες του κόσμου περιλάμβαναν μόνο την Ευρώπη, την Ασία και την Αφρική, αυτή η ανακάλυψη απαίτησε τη δημιουργία νέου χάρτη. Το 1507, ο Γερμανός χαρτογράφος Martin Waldseemüller δημοσίευσε έναν χάρτη που περιλάμβανε και ονομάτιζε τη νέα ήπειρο. Την ονόμασε “Αμερική” προς τιμήν του Αμέριγκο Βεσπούτσι.
10. Ο Χάρτης του Diogo Ribeiro
Ο Πορτογάλος χαρτογράφος Diogo Ribeiro προσλήφθηκε από τον βασιλιά Κάρολο Ε΄ της Ισπανίας για να δημιουργήσει έναν χάρτη του γνωστού κόσμου στις δεκαετίες του 1520. Παρά την προσπάθειά του για ακρίβεια, υπάρχει μια περιοχή στον χάρτη του που απεικονίστηκε λάθος. Όταν ο εξερευνητής Φερδινάνδος Μαγγελάνος ανακάλυψε τα νησιά Μολούκες, πλούσια σε μπαχαρικά, αυτά βρέθηκαν τεχνικά στη ζώνη της Πορτογαλίας. Ωστόσο, ο Ribeiro τα σχεδίασε εντός της ζώνης της Ισπανίας. Ίσως έκανε λάθος στους υπολογισμούς ή ίσως δεν ήθελε να δυσαρεστήσει τον Ισπανό εργοδότη του.
11. Η Μερκατορική προβολή
Η απεικόνιση του 3D κόσμου σε χαρτί υπήρξε πάντοτε πρόκληση για τους χαρτογράφους, αλλά το 1569, ο Φλαμανδός χαρτογράφος Γεράρδος Μερκάτορ βρήκε μια λύση που εξυπηρετούσε τους ναυτικούς. Στην προβολή του, οι κάθετες γραμμές του γεωγραφικού μήκους απέχουν εξίσου μεταξύ τους, ενώ οι οριζόντιες γραμμές του γεωγραφικού πλάτους γίνονται πιο αραιές όσο απομακρύνονται από τον Ισημερινό. Αυτό μιμείται την καμπυλότητα της Γης, επιτρέποντας στους πλοηγούς να χαράζουν ευθείες πορείες με μία μόνο ένδειξη πυξίδας.
12. Κώδικας Quetzalecatzin
Η αποικιοποίηση της Αμερικής δεν επηρέασε μόνο τους ευρωπαϊκούς χάρτες αλλά και εκείνους των αυτόχθονων πολιτισμών. Ο Κώδικας Quetzalecatzin, που χρονολογείται στα τέλη του 16ου αιώνα, αποτελεί ένα σπάνιο παράδειγμα σωζόμενου μεσοαμερικανικού χειρογράφου. Ο χάρτης διεκδικεί το δικαίωμα των βασιλικών απογόνων του Άρχοντα-11 Quetzalecatzin στη γη που εκτείνεται από την Πόλη του Μεξικού έως την Πουέμπλα.
13. Atlas Maior
Ο Φλαμανδός γεωγράφος Αβραάμ Ορτέλιους δημιούργησε τον πρώτο σύγχρονο άτλαντα, Theatrum orbis terrarium, το 1570. Παρόλο που ο άτλας του σημείωσε εμπορική επιτυχία, η πραγματική εμπορευματοποίηση των ατλάντων ξεκίνησε τον 17ο αιώνα, χάρη στον Willem Blaeu και τους γιους του, Joan και Cornelius. Ο άτλας τους, που κορυφώθηκε με τον Atlas Maior, σχεδιάστηκε με στόχο τις πωλήσεις και ήταν το πιο ακριβό βιβλίο της εποχής.
14. Ο Χάρτης του Cassini
Το 1747, ο βασιλιάς Λουδοβίκος ΙΕ΄ ανέθεσε στον χαρτογράφο César-François Cassini να δημιουργήσει έναν λεπτομερή χάρτη της Γαλλίας για την καλύτερη συλλογή εσόδων. Εννέα χρόνια αργότερα, ο Cassini παρουσίασε το πρώτο τμήμα του χάρτη, αλλά ο βασιλιάς αρνήθηκε να συνεχίσει τη χρηματοδότηση. Ο Cassini βρήκε χορηγούς και ολοκλήρωσε το έργο του με τη βοήθεια τοπογράφων και καλλιτεχνών. Ο χάρτης, που είχε συνολική έκταση 33 τετραγωνικών μέτρων, ήταν ο πιο ακριβής της Γαλλίας ως τότε.
15. Ο Χάρτης του John Snow
Τον Αύγουστο του 1854, το Σόχο του Λονδίνου επλήγη από επιδημία χολέρας, με το 10% του πληθυσμού να πεθαίνει μέσα σε μία εβδομάδα. Την εποχή εκείνη, η χολέρα θεωρούνταν ασθένεια που μεταδίδεται μέσω του αέρα. Ωστόσο, ο γιατρός John Snow υποστήριζε ότι ο ιός μεταφερόταν μέσω του νερού. Για να αποδείξει τη θεωρία του, δημιούργησε έναν χάρτη που έδειχνε τις τοποθεσίες των θανάτων, οι οποίοι συγκεντρώνονταν γύρω από μια αντλία νερού στην Broad Street, η οποία αποδείχθηκε μολυσμένη από λύματα.
