Λάμψη και αθλιότητα στο Βερολίνο του Μεσοπολέμου

Από την Τατιάνα Λιάνη

Το Βερολίνο του Μεσοπολέμου υπήρξε η μητρόπολη των αντιθέσεων. Στις δύο μόλις δεκαετίες που μεσολάβησαν ανάμεσα στον Πρώτο και τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο, η γερμανική πρωτεύουσα πρόλαβε να ζήσει με ιλιγγιώδη ταχύτητα στιγμές απόλυτης λάμψης και απόλυτης παρακμής.

Με αφορμή το διαδικτυακό της σεμινάριο «Λάμψη και αθλιότητα στο Βερολίνο του Μεσοπολέμου»  η συγκριτολόγος Τατιάνα Λιάνη μοιράζεται μαζί μας 9 εικόνες και μικρές ιστορίες από τη Δημοκρατία της Βαϊμάρης.

1.

Όταν το Γερμανικό Ναυτικό δέχτηκε εντολή να ετοιμαστεί για την αποφασιστική μάχη με το Βασιλικό Ναυτικό της Αγγλίας, παρόλο που η Γερμανία είχε ζητήσει συνθηκολόγηση λίγες μέρες νωρίτερα, οι ναύτες στο Κίελο αρνήθηκαν να υπακούσουν και στασίασαν στις 3 Νοεμβρίου 1918. Σύντομα ενώθηκαν μαζί τους εργάτες και φοιτητές, ενώ η εξέγερση έγινε επανάσταση που εξαπλώθηκε σε ολόκληρη τη Γερμανία – η επανάσταση έμεινε γνωστή ως Novemberrevolution, και οδήγησε στην πτώση της μοναρχίας και στην πρώτη γερμανική δημοκρατία.

2.

Από τον Ιανουάριο έως τον Μάιο του 1919 συνεδρίαζαν στο πλαίσιο της Ειρηνευτικής Συνδιάσκεψης οι αποστολές της Αγγλίας, της Γαλλίας και της Αμερικής, με επικεφαλής τον Λόιντ Τζορτζ, τον Κλεμανσώ και τον Γουίλσον αντίστοιχα, για να καταλήξουν στους δυσβάσταχτους όρους που επέβαλαν στη Γερμανία στο πλαίσιο της Συνθήκης των Βερσαλιών: η ηττημένη Γερμανία έχασε το 1/7 των εδαφών της και το 1/10 του πληθυσμού της, το 1/3 των κοιτασμάτων άνθρακα και τα 3/4 των κοιτασμάτων μετάλλου της, υποχρεώθηκε σε τεράστιες οικονομικές αποζημιώσεις, αναγκάστηκε να παραδώσει τα άρματα μάχης, τα υποβρύχια και τον στόλο της και, με το περιβόητο άρθρο 231 περί «πολεμικής ενοχής», η Γερμανία έπρεπε να αναγνωρίσει ότι είχε την αποκλειστική ευθύνη για τον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο.

3.

To 1919 η Γερμανική Εθνοσυνέλευση συνήλθε στη Βαϊμάρη για 197 ημέρες, οι οποίες υπήρξαν καταλυτικές για την ιστορία και το πολίτευμα της χώρας. Η επιλογή της Βαϊμάρης, μιας μικρής πόλης στην κεντρική Γερμανία, κάθε άλλο παρά τυχαία ήταν. Σε αντίθεση με το Βερολίνο, το συνυφασμένο με τον μιλιταρισμό του Κάιζερ, που τελούσε υπό διαρκή απειλή δεξιών και αριστερών πραξικοπημάτων, η Βαϊμάρη, η πόλη που δόξασαν ο Γκαίτε και ο Σίλλερ με τον γερμανικό κλασικισμό, έδινε το στίγμα μιας νέας, για πρώτη φορά στην ιστορία, δημοκρατικής Γερμανίας, που προσδοκούσε να ξαναγίνει ένα έθνος “στοχαστών και ποιητών” (Denker und Dichter).

4.

Η Δημοκρατία της Βαϊμάρης σημαδεύτηκε τα πρώτα χρόνια της από μια σειρά πολιτικών δολοφονιών χωρίς προηγούμενο: σχεδόν 400 δολοφονίες διαπράχθηκαν από το 1918 έως το 1922, κυρίως από ακροδεξιούς παραστρατιωτικούς. Οι πιο γνωστές από αυτές είναι η δολοφονία των κομμουνιστών ηγετών Καρλ Λίμπκνεχτ και Ρόζα Λούξεμπουργκ, η δολοφονία του κεντρώου πολιτικού Ματίας Έρτσμπέργκερ, που είχε υπογράψει την ανακωχή της Κομπιένης, η δολοφονία του αριστερού Βαυαρού πρωθυπουργού Κουρτ Άισνερ και η δολοφονία του υπουργού Εξωτερικών της Γερμανίας, Βάλτερ Ράτεναου, ενός εβραϊκής καταγωγής μεγιστάνα, που επεδίωξε την επαναπροσέγγιση με τις χώρες της Αντάντ και εκτελέστηκε σαν «προδότης της πατρίδας του», ενώ επέβαινε στο αυτοκίνητο του.

5.

Η Κέτε Κόλβιτς, η σημαντικότερη Γερμανίδα εικαστικός του Μεσοπολέμου, γλύπτρια, χαράκτρια, ζωγράφος, πασιφίστρια και σοσιαλίστρια, πίστευε ότι η τέχνη έχει το καθήκον να παρουσιάζει τις κοινωνικές συνθήκες της εποχής. Το ξυλόγλυπτο της εικόνας, φιλοτεχνημένο το 1920, έχει τίτλο «Πείνα» και αντικατοπτρίζει την απελπιστική κατάσταση που επικρατούσε στη Γερμανία μετά το τέλος του πολέμου.

6.

Η παραδοσιακή θέση της γυναίκας στην αυτοκρατορική Γερμανία, που περιοριζόταν στα τρία Κάπα – Kirche, Küche, Kinder (εκκλησία, κουζίνα, παιδιά) αλλάζει: η «νέα γυναίκα» είναι ανεξάρτητη και χειραφετημένη, εργάζεται, σπουδάζει, οδηγάει, καπνίζει. Και τα μαλλιά της είναι κομμένα σε πολύ κοντό καρέ. Είναι το περίφημο Bubikopf – η εμβληματικότερη κόμμωση του Μεσοπολέμου.

7.

Το μποξ ήταν το δημοφιλέστερο άθλημα του μεσοπολέμου στη Γερμανία. Ήταν ένα σπορ προσιτό σε όλους, ιδιαίτερα αγαπητό στη λαϊκή τάξη, που απογειώθηκε όταν ο Μαξ Σμέλινγκ, ο Γερμανός πρωταθλητής βαρέων βαρών, στέφθηκε παγκόσμιος πρωταθλητής το 1930. Ο Σμέλινγκ, που αργότερα έλαβε μια σειρά τιμών, η υψηλότερη των οποίων ήταν το Μεγάλο Παράσημο Τιμής της Ομοσπονδιακής Δημοκρατίας της Γερμανίας, εξαργύρωσε την πρωτοφανή για αθλητή δημοφιλία του πρωταγωνιστώντας σε κινηματογραφικές ταινίες, ενώ το όνομά του πήραν πολλοί δρόμοι στη Γερμανία και το μεγαλύτερο την εποχή του αθλητικό στάδιο του Βερολίνου (Max-Schmelling-Halle).

8.

Η πρεμιέρα της «Όπερας της πεντάρας» του Μπέρτολτ Μπρεχτ στις 31 Αυγούστου του 1928 υπήρξε μια από τις πιο επιτυχημένες θεατρικές πρεμιέρες όλων των εποχών. Οι θεατές χειροκροτούσαν και χτυπούσαν τα πόδια τους, απαιτούσαν να ξαναπαιχτούν τα τραγούδια του Κουρτ Βάιλ – τα οποία λίγο αργότερα τραγουδιόταν σε όλο τον κόσμο («Η Τζένη των πειρατών», «Mack the knife»). Μέσα στον πρώτο χρόνο το έργο γνώρισε πάνω από 4.000 παραστάσεις σε σχεδόν 200 διαφορετικές σκηνοθεσίες διεθνώς. Η μεγαλύτερη θεατρική επιτυχία της Δημοκρατίας της Βαϊμάρης απαγορεύτηκε από τους εθνικοσοσιαλιστές και ήταν μια από τις πρώτες παραστάσεις που ανέβηκαν στο Βερολίνο το καλοκαίρι του 1945 μετά τον πόλεμο.

9.

To 1933, δύο μόλις μήνες μετά την ανάδειξή του σε Καγκελάριο, ο Χίτλερ έφερε για ψήφιση στο γερμανικό κοινοβούλιο, τον εξουσιοδοτικό νόμο. Με τους κομμουνιστές ήδη εκτός νόμου, εν μέσω απειλών και βιαιοπραγιών, όλα τα κόμματα υπερψήφισαν το νόμο που παραχωρούσε την πλήρη εξουσία στον Χίτλερ, καταλύοντας τη δημοκρατία.
Όλοι εκτός από τους σοσιαλδημοκράτες. Τα λόγια του Όττο Βελς, του αρχηγού του SPD, «Μπορούν να μας στερήσουν την ελευθερία μας και τη ζωή μας, αλλά δεν μπορούν να μας στερήσουν την τιμή μας» ήταν τα τελευταία ελεύθερα λόγια που ακούστηκαν στο γερμανικό κοινοβούλιο για τα επόμενα 12 χρόνια.