Μικροπράγματα
Του Βήτα Ταφ
Η δεκαετία του 80 είναι το σημείο όπου ο κινηματογράφος αισθάνεται ταυτόχρονα πιο βιομηχανικός και πιο απρόβλεπτος. Από τη μία, μεγαλώνει η ιδέα της ταινίας ως προϊόν με σαφή ταυτότητα που πρέπει να πουληθεί γρήγορα, καθαρά, μαζικά. Από την άλλη, μέσα στην ίδια περίοδο, επιβιώνουν και ακμάζουν έργα που δεν χαρίζονται στον θεατή, έργα σκοτεινά, πολιτικά, πυκνά, που δεν νοιάζονται αν θα γίνουν άνετα. Αυτή η αντίφαση είναι, για μένα, ο λόγος που τα 80s δεν είναι απλώς μια νοσταλγία ή μια βιτρίνα επιτυχιών. Είναι μια δεκαετία όπου συνυπάρχουν το πολύ μεγάλο και το πολύ ανήσυχο.
Υπάρχει και κάτι ακόμη που αλλάζει ριζικά την καθημερινή σχέση του κοινού με τις ταινίες. Η μαζική διάδοση του βίντεο στο σπίτι ανοίγει άλλους δρόμους διάθεσης και πρόσβασης. Το σινεμά παύει να είναι μόνο αίθουσα και μετατρέπεται σταδιακά σε οικιακή εμπειρία, σε επαναληπτικό θέαμα, σε συλλογή. Αυτό επηρεάζει και τη μνήμη των ταινιών. Επηρεάζει το ποια έργα ξαναβρίσκονται, ποια αποκτούν δεύτερη ζωή, ποια γίνονται κώδικας αναφοράς.
Το προσωπικό μου κριτήριο
Δεν υπάρχει για μένα λίστα που να στέκεται χωρίς να δηλώσει το πλαίσιο της. Δεν μιλάω για καθολικά καλύτερες ταινίες, ούτε για την οριστική δωδεκάδα που οφείλει να συμφωνήσει ο κόσμος. Μιλάω για τις ταινίες που, όταν επιστρέφω στα 80s, νιώθω ότι κρατάνε ακόμη μέσα τους ενέργεια και αλήθεια, χωρίς να στηρίζονται σε εύκολα τρικ. Συνήθως με κερδίζουν έργα που σέβονται την ανθρώπινη αξιοπρέπεια, που δεν ωραιοποιούν την ισχύ, που δεν με χειρίζονται συναισθηματικά, που δεν μου ζητούν να θαυμάσω την εξουσία απλώς επειδή είναι εντυπωσιακή. Μπορώ να αγαπήσω και το καθαρό θέαμα, αλλά θέλω να νιώθω ότι πίσω από το θέαμα υπάρχει πρόθεση, χαρακτήρας, ρυθμός, συνέπεια.
Στην πράξη, η δική μου δωδεκάδα μοιράζεται ανάμεσα σε έργα που άλλαξαν τη γλώσσα των ειδών και σε έργα που άλλαξαν τη συζήτηση γύρω από το τι επιτρέπεται να δείξει και πώς. Κάποια από αυτά έχουν αναγνωριστεί και θεσμικά ως πολιτισμικά σημαντικά, πράγμα που δεν τα κάνει αυτομάτως αγαπημένα για όλους, αλλά δείχνει ότι ο χρόνος τα κράτησε ζωντανά.
Η δωδεκάδα
Raging Bull (1980)
Αυτή είναι η ταινία που στο μυαλό μου λειτουργεί σαν πρότυπο για το πώς το σινεμά μπορεί να είναι σκληρό χωρίς να γίνεται χυδαίο και προσωπικό χωρίς να γίνεται αυτάρεσκο. Η ασπρόμαυρη φωτογραφία δεν είναι διακοσμητική επιλογή, είναι ο τρόπος με τον οποίο το έργο σμιλεύει μνήμη, ιδρώτα, βία, εμμονή, σαν να βλέπεις έναν άνθρωπο να φθείρεται από μέσα προς τα έξω. Μου αρέσει επίσης ότι η ταινία δεν χαρίζει άλλοθι στον κεντρικό χαρακτήρα, δεν τον κάνει μύθο, τον αφήνει να είναι αντιφατικός και συχνά απωθητικός, άρα ανθρώπινος. Και ως προς την επιρροή της, δεν είναι τυχαίο ότι καταγράφεται επίσημα ως έργο προς διατήρηση κινηματογραφικής κληρονομιάς και ότι διατηρεί πολύ υψηλή θέση σε ιστορικές κατατάξεις του αμερικανικού σινεμά. Αυτό δείχνει ότι η γλώσσα της, ο ρυθμός της, η οπτική της πειθαρχία, έγιναν σημείο αναφοράς για δεκαετίες.
Back to the Future (1985)
Τη θεωρώ υπόδειγμα ισορροπίας ανάμεσα στη χημεία των χαρακτήρων και στη μηχανική μιας πολύ έξυπνης πλοκής. Αν αφαιρέσεις τα εντυπωσιακά στοιχεία, μένει ένα έργο με καθαρή αφήγηση, εσωτερικό ρυθμό και μια σχεδόν σπάνια αίσθηση χαράς που δεν είναι κενή. Το στοιχείο του χρόνου εδώ δεν είναι φθηνό παιχνίδι. Γίνεται εργαλείο για να μιλήσει η ταινία για ευθύνη, επιλογές και την επιθυμία του ανθρώπου να διορθώσει ό,τι τον πονάει, χωρίς να χρειάζεται να σε φορτώσει με βαρύγδουπες δηλώσεις. Στο κομμάτι της κληρονομιάς, έχει αναγνωριστεί ως έργο πολιτισμικής σημασίας και έχει καταγραφεί σε επίσημο μητρώο διατήρησης. Αυτό από μόνο του δείχνει πόσο βαθιά ρίζωσε στη συλλογική μνήμη και πόσο επηρέασε τον τρόπο που γράφονται οι mainstream ιστορίες με χρονικά άλματα.
The Shining (1980)
Είναι από τις ταινίες που δεν χρειάζονται σοκ για να σε διαλύσουν. Το πραγματικό της όπλο είναι ο χώρος, ο ρυθμός, η αίσθηση ότι μια λογική καθημερινότητα μπορεί να ξεφτίσει αθόρυβα. Αυτό που με εντυπωσιάζει περισσότερο είναι ο τρόπος που η κάμερα κινείται σαν να είναι αυτόνομη συνείδηση μέσα στο περιβάλλον. Η χρήση του Steadicam δεν είναι τεχνικό κατόρθωμα για να το θαυμάσεις, είναι δραματουργία, επηρεάζει το πώς αντιλαμβάνεσαι το κτίριο, τις γωνίες, τη φυγή που δεν έρχεται. Δεν με ενδιαφέρει να τη διαβάσω ως γρίφο. Με ενδιαφέρει ως εμπειρία άγχους που χτίζεται με ακρίβεια. Και η επιρροή της είναι τεράστια, τόσο στο είδος του ψυχολογικού τρόμου όσο και στον τρόπο που το σινεμά σκέφτεται την κίνηση της κάμερας ως αφηγηματική δύναμη.
Amadeus (1984)
Η ταινία αυτή με κερδίζει επειδή δεν αντιμετωπίζει τη δημιουργία ως αγιογραφία. Παρουσιάζει τη ζήλια, τη φιλοδοξία, την ανάγκη για αναγνώριση, την αίσθηση του ταλέντου ως απειλή, με τρόπο θεατρικό αλλά όχι επιφανειακό. Η μουσική δεν λειτουργεί σαν χαλί. Στέκεται ως δραματικό στοιχείο που έχει ρόλο και βάρος. Ως θεατής, μου αρέσει όταν ένα έργο δεν ντρέπεται για τη μεγαλοπρέπειά του, αλλά την οργανώνει με πειθαρχία, ώστε να μην καταντάει επίδειξη. Στην επιρροή του, βλέπω δύο πράγματα. Πρώτον, άνοιξε ξανά τον δρόμο για μεγάλης κλίμακας ιστορικά δράματα που αφορούν την τέχνη, χωρίς να είναι ντοκιμαντέρ. Δεύτερον, αποτύπωσε τόσο έντονα μια μυθολογική εικόνα γύρω από τη μουσική ιδιοφυΐα, που συνεχίζει να επηρεάζει τον τρόπο με τον οποίο η ποπ κουλτούρα φαντάζεται τον δημιουργό.
Stand by Me (1986)
Για μένα είναι η πιο καθαρή απόδειξη ότι μια εφηβική ιστορία μπορεί να είναι μεγάλης κλίμακας χωρίς να σηκώσει τη φωνή. Δεν χρειάζεται να αποκαλύψω τι ψάχνουν τα παιδιά, αυτό που έχει σημασία είναι ότι η διαδρομή γίνεται τρόπος να μιλήσει η ταινία για τη φιλία ως καταφύγιο, αλλά και για το πόσο νωρίς αρχίζει ο κόσμος να φορτώνει τους ανθρώπους με ρόλους που δεν διάλεξαν. Μου αρέσει ο τόνος της, γιατί δεν γλυκαίνει την πραγματικότητα για να γίνει χαριτωμένη. Την κρατά απλή, αλλά όχι απλοϊκή. Και στο επίπεδο επιρροής, αυτή η απλότητα έγινε πυξίδα για μεταγενέστερα coming of age έργα. Η ταινία λειτουργεί σαν σημείο αναφοράς για το πώς γράφεις παιδιά που ακούγονται αληθινά, που δεν υπάρχουν μόνο για να προκαλέσουν συγκίνηση, αλλά για να δείξουν πώς χτίζεται η ταυτότητα μέσα από μικρές καθημερινές συγκρούσεις.
Die Hard (1988)
Αν έπρεπε να διαλέξω μία ταινία που έδωσε νέο ορισμό στο μοντέρνο action, θα πήγαινα εδώ χωρίς δεύτερη σκέψη. Αυτό που με κρατάει δεν είναι μόνο η ένταση ή οι ατάκες. Είναι ότι ο ήρωας δεν παρουσιάζεται ως άτρωτη φαντασίωση. Πονάει, κουράζεται, κάνει λάθη, επιβιώνει περισσότερο με ευφυΐα και επιμονή παρά με υπεράνθρωπη δύναμη. Αυτό το βλέπω ως σχεδόν ιδεολογική επιλογή, μια μικρή απομυθοποίηση της αυταρχικής εικόνας του πανίσχυρου άντρα που λύνει τα πάντα. Ως προς την επιρροή, η ταινία έγινε πρότυπο και σημείο σύγκρισης για δεκάδες μεταγενέστερα έργα.
Come and See (1985)
Εδώ μπαίνω σε άλλο έδαφος. Δεν είναι ταινία που την βάζεις για να περάσεις καλά. Είναι ταινία που την αντέχεις γιατί θεωρείς ότι η μνήμη έχει υποχρεώσεις. Ο τρόπος που δείχνει τον πόλεμο δεν επιτρέπει αισθητικοποίηση. Δεν υπάρχει ρομαντισμός, δεν υπάρχει ηρωική παρηγοριά. Υπάρχει η συντριβή της αθωότητας και η αίσθηση ότι η ιστορία, όταν γίνεται βία, δεν αφήνει χώρο για ωραίες αφηγήσεις. Για μένα, αυτό είναι βαθιά τίμιο. Δεν εκμεταλλεύεται τον πόνο για να γίνει εντυπωσιακό. Σε αναγκάζει να κοιτάξεις. Και σε επίπεδο επιρροής, έχει καταγραφεί ως ένα από τα σημαντικότερα έργα στην ιστορία του κινηματογράφου διεθνώς, ενώ δημιουργοί το έχουν αναφέρει ως σημείο αναφοράς για το πώς αποτυπώνεται ο πόλεμος χωρίς εξωραϊσμό.
Blade Runner (1982)
Την αγαπάω γιατί κάνει κάτι πολύ σπάνιο. Παίρνει τη φιλοσοφία και τη μετατρέπει σε ατμόσφαιρα. Δεν σε φορτώνει με θεωρία. Σε βάζει σε ένα περιβάλλον όπου οι ερωτήσεις για το τι είναι άνθρωπος, τι είναι μνήμη και τι σημαίνει συνείδηση αναπνέουν μέσα στην εικόνα. Αυτό το είδος σινεμά με κερδίζει ιδιαίτερα, γιατί δεν σου ζητά να συμφωνήσεις, σου ζητά να σταθείς μέσα στην αμφιβολία. Σε σχέση με την επιρροή, η ταινία θεωρείται κομβική στη διαμόρφωση του cyberpunk ως αισθητικής και ως ιδέας. Αυτό εξηγεί γιατί η οπτική γλώσσα της συνεχίζει να αντιγράφεται, να παραλλάσσεται και να επιστρέφει σε μεταγενέστερα sci fi, σε παιχνίδια, σε διαφημίσεις, σε ολόκληρη την εικόνα του μέλλοντος όπως τη φαντάζεται η ποπ κουλτούρα.
Raiders of the Lost Ark (1981)
Εδώ μιλάμε για καθαρή τεχνική ευφυΐα, αλλά με καρδιά. Είναι περιπέτεια που κινείται με ακρίβεια ρολογιού, χωρίς να γίνεται μηχανική. Μου αρέσει γιατί ο κόσμος της ταινίας είναι φαντασμαγορικός, αλλά ο ρυθμός της είναι ανθρώπινος. Σε κρατάει χωρίς να σε εξαντλεί. Και το κυριότερο, δεν σου πουλάει την ισχύ ως κάτι ηθικά αυτονόητο. Υπάρχει πάντα ένα τίμημα και μια αγωνία πίσω από το κυνήγι του αντικειμένου. Ως προς την επιρροή, η ταινία έθεσε ένα μοντέλο για το σύγχρονο action adventure και συνδέθηκε με μια σειρά που καθόρισε το blockbuster της επόμενης εποχής.
E.T. the Extra-Terrestrial (1982)
Είναι ταινία που θα μπορούσε εύκολα να πέσει στην παγίδα του εύκολου γλυκανάλατου. Αλλά δεν το κάνει. Αυτό που τη σώζει είναι ότι πατάει στην απώλεια και στη μοναξιά, κι έπειτα ανοίγει χώρο για στοργή χωρίς ειρωνεία. Μου αρέσει όταν μια ταινία επιτρέπει συγκίνηση χωρίς να με πιέζει να συγκινηθώ. Εδώ νιώθω ότι το συναίσθημα κερδίζεται σταδιακά. Και ως προς την ιστορική επιρροή, μιλάμε για έργο που έσπασε ρεκόρ εισπράξεων στην εποχή του και έπαιξε καθοριστικό ρόλο στο να γίνει το μεγάλο, ακριβό, οικογενειακό θέαμα κυρίαρχο μοντέλο. Έχει αναγνωριστεί επίσης τόσο σε θεσμικές καταγραφές όσο και σε ιστορικές λίστες του αμερικανικού σινεμά.
Do the Right Thing (1989)
Τη θεωρώ από τα πιο πλήρη παραδείγματα πολιτικού σινεμά που δεν μιλάει αφηρημένα. Μιλάει για ανθρώπους, για θερμοκρασία, για δρόμο, για βλέμματα, για καθημερινή ένταση που γίνεται συλλογική έκρηξη. Αυτό που εκτιμάω είναι ότι η ταινία δεν προσποιείται ότι υπάρχει εύκολη ηθική λύση που χωράει σε μία πρόταση. Σε αναγκάζει να σκεφτείς τη δική σου θέση, όχι να χειροκροτήσεις τη θέση του δημιουργού. Και στο κομμάτι της επιρροής, έχει καταγραφεί σε λίστες κορυφαίων αμερικανικών ταινιών. Όλα αυτά δείχνουν ότι δεν ήταν απλώς ταινία της συγκυρίας, αλλά έργο που διαμόρφωσε τον τρόπο με τον οποίο ο αμερικανικός κινηματογράφος μπορεί να μιλάει για φυλή, κοινότητα και εξουσία χωρίς να αποστειρώνεται.
Blue Velvet (1986)
Αν υπάρχει μία ταινία που με έκανε να σκεφτώ σοβαρά ότι η κανονικότητα είναι συχνά σκηνικό, είναι αυτή. Με κερδίζει η ένταση ανάμεσα στην επιφάνεια και σε ό,τι σιγοβράζει από κάτω της. Δεν χρειάζομαι να μπω σε λεπτομέρειες πλοκής, αρκεί να πω ότι η ταινία αντιμετωπίζει τη μικροαστική τάξη πραγμάτων σαν κάτι εύθραυστο και συχνά υποκριτικό. Αυτό συνδέεται πολύ με τη δική μου δυσπιστία απέναντι σε κάθε αφήγηση που εξωραΐζει την τάξη και την εξουσία σαν να είναι από μόνες τους αρετές. Σε επίπεδο επιρροής, είναι έργο που ουσιαστικά καθιέρωσε ένα ολόκληρο αισθητικό και αφηγηματικό λεξιλόγιο, σε βαθμό που το ύφος του δημιουργού του έγινε σχεδόν επίθετο στην καθημερινή κριτική γλώσσα. Και δεν είναι τυχαίο ότι ακόμη διαβάζεται ως κλειδί για να καταλάβεις την Αμερική της εποχής και την πολιτισμική της σκοτεινή πλευρά.
Το κοινό νήμα που βλέπω πίσω απ αυτές τις επιλογές
Αν ψάξω τι ενώνει αυτή τη δωδεκάδα, δεν είναι το είδος. Είναι η σχέση με την αλήθεια και με την ισχύ. Στα έργα που ξεχωρίζω, η βία δεν είναι καλλωπισμός, ο ηρωισμός δεν είναι δεδομένος, η επιτυχία δεν παρουσιάζεται ως ηθική απόδειξη. Ακόμη και στις πιο εμπορικές επιλογές μου, ο πυρήνας είναι συνήθως ένας άνθρωπος που πιέζεται από θεσμούς, από εταιρικές λογικές, από κοινωνικούς ρόλους, από την ίδια του την εμμονή. Αυτό το θεωρώ πιο ενδιαφέρον από την καθαρή επίδειξη δύναμης.
Ταυτόχρονα, βλέπω στα 80s μια ακόμη σημαντική ιδιαιτερότητα. Πολλές ταινίες έμαθαν να επιβιώνουν έξω από την πρώτη τους διαδρομή στις αίθουσες. Η οικιακή θέαση έδωσε δεύτερη ζωή σε έργα, δημιούργησε νέες γενιές θεατών, έκανε το σινεμά πιο επαναληπτικό, άρα και πιο βαθιά βιωμένο. Αυτός είναι ένας σημαντικός λόγος που η δεκαετία αυτή άφησε τόσο πυκνό αποτύπωμα.
Επίλογος
Δεν θα υπερασπιστώ ότι αυτή είναι η μόνη σωστή δωδεκάδα των 80s. Θα υπερασπιστώ όμως ότι είναι μια δωδεκάδα με εσωτερική λογική. Με ταινίες που άλλες φορές σε διασκεδάζουν με ακρίβεια και άλλες φορές σε τραυματίζουν με ακρίβεια, αλλά σπάνια σε κολακεύουν. Και προσωπικά αυτό ζητάω από τον κινηματογράφο, να με κρατά σε εγρήγορση, να μου ανοίγει χώρο για σκέψη, να μου θυμίζει πως η αξιοπρέπεια και η ελευθερία δεν είναι δεδομένες, ούτε σε μια κοινωνία, ούτε σε μια ιστορία.
Αν κάποιος διαφωνήσει με τις επιλογές, το θεωρώ φυσιολογικό. Στο κάτω κάτω, το πιο ενδιαφέρον με αυτές τις λίστες δεν είναι να κλείνουν τη συζήτηση. Είναι να την ξεκινούν από άλλο σημείο, λίγο πιο προσωπικό, λίγο πιο απαιτητικό, λίγο πιο έντιμο.