Μικροπράγματα
του Βήτα Ταφ
Τα 90s τα σκέφτομαι ως τη δεκαετία όπου ο κινηματογράφος έμαθε να ζει σε δύο ταχύτητες χωρίς να διαλυθεί. Από τη μία, η βιομηχανία προχωρούσε ολοένα και πιο αποφασιστικά προς τη λογική της συνέργειας και της συγκέντρωσης ισχύος σε μεγάλους ομίλους, δηλαδή προς ένα περιβάλλον όπου το σινεμά δεν ήταν ποτέ μόνο σινεμά αλλά μέρος ενός μεγαλύτερου συστήματος μέσων και εμπορικών διαδρομών. Από την άλλη, εκεί ακριβώς βρήκαν χώρο να περάσουν στο κέντρο και δημιουργοί με πιο αιχμηρή, ιδιοσυγκρασιακή φωνή, όπως επίσης και έργα που έμοιαζαν λιγότερο γυαλισμένα και πιο αμφίβολα ως προς τη θέση τους μέσα στο κλασικό Χόλιγουντ.
Ταυτόχρονα, η διάδοση της οικιακής θέασης έπαιζε πλέον σοβαρό ρόλο στο ποια ταινία επιβίωνε, ποια ξαναβρισκόταν, ποια αγαπιόταν δεύτερη φορά. Η σχέση θεατή και ταινίας έπαψε να είναι αποκλειστικά μια βραδιά στην αίθουσα και έγινε επαναληπτική, σχεδόν βιωματική, με διαφορετικούς ρυθμούς πρόσβασης και με άλλο βάθος εξοικείωσης.
Σε αυτό το φόντο, τα 90s μου φαίνονται ως μια δεκαετία που κράτησε μαζί τρία πράγματα που συχνά δεν συμβιβάζονται. Την εμπορική φιλοδοξία, την τεχνική πρόοδο και την αφηγηματική τόλμη. Και κάπως έτσι προέκυψε ένα είδος κινηματογράφου που μπορούσε να είναι μαζικός και ταυτόχρονα νευρικός, λαϊκός και ταυτόχρονα περίπλοκος, ψυχαγωγικός αλλά όχι απαραίτητα καθησυχαστικός.
Πώς φτιάχτηκε αυτή η λίστα
Αυτή η λίστα δεν την αντιμετωπίζω ως κατάλογο οριστικών αληθειών. Τη βλέπω ως χάρτη γούστου, ως αποτύπωμα του τι με τραβάει όταν σκέφτομαι τα 90s. Άλλος θα προτιμήσει διαφορετικές κορυφές, άλλος θα διαφωνήσει με επιλογές που για μένα είναι αυτονόητες. Το θεωρώ φυσιολογικό και ειλικρινά υγιές.
Για να εξηγήσω γιατί αυτές οι δώδεκα ταινίες λειτουργούν μέσα μου, χρειάζεται να πω το εξής απλά. Με ενδιαφέρει η ιστορία όταν δεν ωραιοποιεί την ισχύ. Όταν δεν βαφτίζει τη βία μεγαλείο, όταν δεν παρουσιάζει τους θεσμούς ως αυτόματα δίκαιους, όταν δεν κλείνει τα μάτια στον τρόπο που η κοινωνία συνθλίβει το άτομο. Με κερδίζουν έργα που αφήνουν χώρο στην αξιοπρέπεια και στην προσωπική ευθύνη, ακόμη κι αν οι ήρωές τους είναι προβληματικοί. Και, τεχνικά, αγαπάω το σινεμά που δεν ζητιανεύει αντίδραση, που χτίζει ρυθμό και ένταση χωρίς να με σπρώχνει με το ζόρι.
Η δωδεκάδα
Pulp Fiction(1994)
Μου αρέσει γιατί είναι ένα έργο που ακούει τον δικό του παλμό. Η αφήγησή του είναι φτιαγμένη σαν μωσαϊκό, με κομμάτια που κουμπώνουν όχι επειδή κάποιος τα έβαλε σε ευθεία γραμμή, αλλά επειδή η ταινία εμπιστεύεται ότι ο θεατής μπορεί να συνθέσει. Αυτό, προσωπικά, το εκτιμώ πάντα. Δεν νιώθω ότι με χειρίζεται, νιώθω ότι με προκαλεί να είμαι ενεργός. Και μέσα σε αυτό το παιχνίδι υπάρχει κάτι πολύ 90s, η βία και το χιούμορ συνυπάρχουν με έναν τρόπο που θα μπορούσε να είναι φτηνός, αλλά εδώ γίνεται στυλ με εσωτερική συνέπεια. Ως προς την επιρροή, η ταινία λειτούργησε σαν σημείο καμπής για το πώς η μη γραμμική δομή, οι αναφορές στην ποπ κουλτούρα και η διαλογική ενέργεια μπορούσαν να γίνουν mainstream πρόταση και όχι περιθωριακή ιδιοτροπία.
Goodfellas(1990)
Αν υπάρχει μια ταινία που με κάνει να σκέφτομαι την εγκληματική ζωή χωρίς εξωραϊσμό αλλά και χωρίς υποκρισία, είναι αυτή. Δεν προσποιείται ότι ο κόσμος του οργανωμένου εγκλήματος είναι μόνο αποκρουστικός. Σου δείχνει και τη γοητεία του, ακριβώς για να καταλάβεις πόσο εύκολα μπορεί να γίνει παγίδα. Το βρίσκω τίμιο, γιατί σέβεται τη νοημοσύνη του θεατή, δεν κάνει μάθημα, δείχνει μηχανισμούς. Επίσης, ο ρυθμός της και η κινηματογραφική της κίνηση έχουν μια αίσθηση αναπόφευκτης κατρακύλας που σε κρατά σε εγρήγορση. Σε επίπεδο κληρονομιάς, είναι από τα έργα που καθόρισαν το λεξιλόγιο του σύγχρονου γκανγκστερικού και γενικότερα του crime σινεμά, τόσο αισθητικά όσο και αφηγηματικά, και συνεχίζει να αναφέρεται ως πρότυπο για το πώς γράφεται η άνοδος και η πτώση χωρίς ρομαντισμό.
Schindler’s List(1993)
Δεν την έχω ως αγαπημένη με την εύκολη έννοια, γιατί δεν είναι ταινία παρηγοριάς. Την έχω όμως ως κορυφαία, επειδή αντιμετωπίζει ένα ιστορικό τραύμα με σοβαρότητα και με επιμονή στην ατομική επιλογή μέσα σε ένα απάνθρωπο σύστημα. Αυτό, για μένα, είναι κρίσιμο. Να μην χαθεί ο άνθρωπος μέσα στη γενίκευση, ακόμη κι όταν η ιστορία είναι τεράστια. Η επίδρασή της δεν είναι μόνο κινηματογραφική, δηλαδή ότι διαμόρφωσε τον τρόπο που πολλοί θεατές φαντάστηκαν και προσέγγισαν το ολοκαύτωμα μέσω της τέχνης. Υπάρχει και ένα πρακτικό αποτύπωμα μνήμης, αφού μετά την ταινία ξεκίνησε μια μεγάλης κλίμακας προσπάθεια καταγραφής μαρτυριών επιζώντων, που εξελίχθηκε σε οργανωμένο αρχείο και εκπαιδευτικό έργο.
The Shawshank Redemption(1994)
Αυτή είναι από τις ταινίες που με κερδίζουν επειδή είναι κατά βάθος απλή, αλλά όχι εύκολη. Είναι μια ιστορία για το πώς ο άνθρωπος κρατάει κάτι εσωτερικό όρθιο όταν όλα γύρω του είναι σχεδιασμένα να τον μειώσουν. Δεν χρειάζεται να πω περισσότερα για την πλοκή για να εξηγήσω γιατί λειτουργεί σε μένα. Με ταιριάζει γιατί δεν χαρίζει αξιοπρέπεια ως σύνθημα, τη χτίζει ως καθημερινή πράξη. Και υπάρχει κάτι ενδιαφέρον στην πορεία της ίδιας της ταινίας μέσα στον χρόνο. Παρότι ξεκίνησε χωρίς την άμεση βροντερή αποδοχή που συχνά συνοδεύει τα μεγάλα hits, αργότερα απέκτησε μαζική αγάπη και σταθερή παρουσία στη συλλογική μνήμη, σε μεγάλο βαθμό μέσα από τη δεύτερη ζωή της στην οικιακή θέαση και στις τηλεοπτικές προβολές.
Se7en(1995)
Εδώ υπάρχει κάτι που πάντα με ελκύει στο καλό θρίλερ. Η αίσθηση ότι ο κόσμος έχει ηθική θερμοκρασία, ότι δεν βλέπεις απλώς έγκλημα αλλά ένα περιβάλλον αποσύνθεσης που πιέζει τους χαρακτήρες να πάρουν θέση. Για μένα, αυτή η ταινία είναι υπόδειγμα πειθαρχίας. Δεν τη θυμάμαι για κόλπα, τη θυμάμαι για ατμόσφαιρα και για δομή, για το πώς κλιμακώνεται η αγωνία χωρίς να γίνεται καρικατούρα. Και ως προς την επίδρασή της, είναι από τα έργα που σφράγισαν τη μοντέρνα αισθητική του σκοτεινού αστυνομικού, επηρεάζοντας το πώς στήνονται ιστορίες αναζήτησης ενός δολοφόνου και, ευρύτερα, το πώς το είδος απέκτησε κύρος χωρίς να χάσει την έντασή του.
The Silence of the Lambs(1991)
Αν μου ζητήσεις να διαλέξω ένα έργο που ένωσε το σασπένς με την ψυχολογική ακρίβεια, θα πάω εδώ. Δεν είναι μόνο το σκοτεινό θέμα. Είναι ο τρόπος που η ταινία το χειρίζεται, με ένταση που χτίζεται από βλέμματα, από λεπτομέρειες, από σκηνές όπου η εξουσία και η ευαλωτότητα συγκρούονται χωρίς πολλά στολίδια. Και κάτι ακόμα που για μένα μετράει. Η ιστορία περνάει μέσα από μια γυναίκα σε ένα περιβάλλον θεσμών, ιεραρχιών και ανδρικών βεβαιοτήτων, χωρίς να γίνεται διακοσμητικό άλλοθι. Ταυτόχρονα, επειδή βλέπω τον κινηματογράφο ως ζωντανή συζήτηση, μου φαίνεται σημαντικό ότι το έργο συνεχίζει να κουβαλά και κριτική για πλευρές της αναπαράστασης, ειδικά σε ζητήματα ταυτότητας φύλου, κάτι που δείχνει πως η επιρροή μιας ταινίας δεν είναι ποτέ μονοσήμαντη. Σε επίπεδο ιστορίας των βραβείων, είναι επίσης μια σπάνια περίπτωση που κατέκτησε το κέντρο της θεσμικής αναγνώρισης με τρόπο σχεδόν καθολικό για τις βασικές κατηγορίες.
Fight Club(1999)
Είναι από τις ταινίες που κουβαλάνε πεισματικά παρεξήγηση. Άλλοι τη διαβάζουν ως φετιχισμό της βίας, άλλοι ως σαρκαστική επίθεση στον καταναλωτισμό, στη δυσφορία της σύγχρονης ταυτότητας και σε μια αρρώστια αρρενωπότητας που ψάχνει νόημα σε λάθος μέρη. Προσωπικά, δεν με ενδιαφέρει ως προτροπή, με ενδιαφέρει ως σύμπτωμα. Με κερδίζει το γεγονός ότι η ταινία δείχνει πόσο εύκολα η ανάγκη για αίσθηση ελέγχου μπορεί να στραβώσει, να γίνει φανατισμός ή να γίνει αυτοκαταστροφή. Και θεωρώ ότι η κληρονομιά της είναι ακριβώς αυτή η διαρκής τριβή, το ότι έγινε έργο αναφοράς που συνεχίζει να συζητιέται, να παρερμηνεύεται, να ξαναδιαβάζεται, άρα να ζει.
American Beauty(1999)
Έχω λόγους να πιστεύω ότι αυτή η ταινία είτε σε αγγίζει είτε σε απωθεί, σπάνια σε αφήνει αδιάφορο. Εμένα με κερδίζει ως σάτιρα μιας ζωής που φαίνεται τακτοποιημένη αλλά μέσα της είναι γεμάτη μικρές αποσυνδέσεις, προσποιήσεις και άγχος για εικόνα. Είναι ένα έργο που κοιτάζει την καθημερινή υποκρισία χωρίς να κάνει τον εαυτό του υπεράνω. Και παρότι έχει έναν μελοδραματικό πυρήνα, η ταινία προσπαθεί να ισορροπήσει ανάμεσα στον κυνισμό και σε μια ιδέα συγχώρεσης, κάτι που όταν πετυχαίνει το βρίσκω ανθρώπινο. Η κληρονομιά της, στο δικό μου μυαλό, είναι ότι βοήθησε να εδραιωθεί το late 90s ύφος της σκοτεινής, σαρκαστικής ματιάς πάνω στη μεσοαστική κανονικότητα, με τρόπο που επηρέασε μεταγενέστερα έργα για την ίδια θεματική περιοχή.
L.A. Confidential(1997)
Εδώ μπαίνουμε στην καρδιά ενός neo noir που δεν είναι απλώς φόρος τιμής, είναι ουσιαστική αναβίωση. Με ενδιαφέρει γιατί δεν αντιμετωπίζει τους θεσμούς ως ουδέτερο μηχανισμό. Τους δείχνει ως πεδίο συμφερόντων, φόβου, προσωπικών φιλοδοξιών και συμβιβασμών. Αυτό το είδος αφήγησης, όπου οι ήρωες δεν είναι καθαροί και ο κόσμος δεν ανταμείβει πάντα τη σωστή πρόθεση, μου ταιριάζει γιατί μοιάζει πιο κοντά στην πραγματικότητα. Και ως προς το αποτύπωμα της, τη θεωρώ από τις ταινίες που ανανέωσαν την εμπιστοσύνη στο neo noir ως μεγάλο, σύνθετο είδος, κάνοντας ξανά ελκυστική μια κινηματογραφική γλώσσα που βασίζεται στη διαφθορά, στη σκιά και στην ηθική αμφισημία.
The Usual Suspects(1995)
Αυτή η ταινία ανήκει στις περιπτώσεις όπου η αφήγηση είναι το ίδιο το θέμα. Η ιστορία ξετυλίγεται μέσα από αναμνήσεις και εξιστορήσεις, μέσα από έναν τρόπο που σε αναγκάζει να κρατάς απόσταση και να σκέφτεσαι όχι μόνο τι έγινε, αλλά και ποιος ελέγχει το πλαίσιο μέσα στο οποίο το μαθαίνεις. Αυτό προσωπικά το απολαμβάνω πολύ, γιατί μιλάει έμμεσα για ένα ζήτημα που με απασχολεί γενικότερα, τη δύναμη του αφηγήματος και το πόσο εύκολο είναι να καταπιείς μια βολική εκδοχή της πραγματικότητας. Στο επίπεδο επιρροής, είναι από τα έργα που ενίσχυσαν τη δεκαετία του twisty crime, όχι ως φτηνό πυροτέχνημα, αλλά ως παιχνίδι εμπιστοσύνης ανάμεσα σε ταινία και θεατή, κάτι που επηρέασε πλήθος μεταγενέστερων θρίλερ που ήθελαν να μοιάζουν πιο έξυπνα από τη γραμμική αφήγηση.
Scent of a Woman(1992)
Εδώ το κέντρο βάρους είναι η ερμηνεία και η σχέση δύο ανθρώπων που δεν θα διάλεγαν ο ένας τον άλλον αν τους άφηναν στην ησυχία τους. Η ταινία για μένα είναι ενδιαφέρουσα επειδή δεν αποστειρώνει τον κεντρικό χαρακτήρα, είναι δύστροπος, επιθετικός, πληγωμένος, κάποιες στιγμές σχεδόν ανυπόφορος. Κι όμως, ακριβώς αυτό με αγγίζει. Το δικαίωμα του ανθρώπου να μην είναι συμπαθής για να είναι πλήρης. Και μέσα σε αυτό, υπάρχει μια συζήτηση για την αξιοπρέπεια που δεν μοιάζει θεωρητική, μοιάζει σωματική, πρακτική. Στο ίχνος που άφησε, τη βλέπω ως χαρακτηριστικό παράδειγμα του 90s star όχημα που βασίζεται στην ένταση μιας μεγάλης ερμηνείας, κάτι που επηρέασε και τον τρόπο που το κοινό περίμενε από ορισμένα δράματα να στέκονται πάνω σε έναν πρωταγωνιστή.
The Matrix(1999)
Για μένα είναι μία από τις ελάχιστες ταινίες που κατάφεραν να παντρέψουν το καθαρό action με μια ιδέα ελευθερίας, ελέγχου και πραγματικότητας χωρίς να γίνουν διάλεξη. Το αγαπάω γιατί δεν χαρίζει τίποτα, σε πετάει μέσα σε ένα σύστημα και σε αναγκάζει να σκεφτείς τι σημαίνει να ζεις σε μια κατασκευή που σου μοιάζει φυσική. Και τεχνικά, η ταινία άλλαξε τον ορίζοντα. Το bullet time και γενικότερα η χρήση ψηφιακών εργαλείων και χορογραφημένης δράσης έγιναν νέο σημείο αναφοράς για το πώς φαίνεται και πώς μοντάρεται η κινηματογραφική βία. Επιπλέον, είναι χαρακτηριστικό του πώς τα 90s έφτιαξαν νέα καταναλωτικά μονοπάτια για το σινεμά, αφού η ταινία συνδέθηκε και με μια κομβική στιγμή της αγοράς οικιακής θέασης μέσω DVD.
Επίλογος
Αν κάτι θέλω να μείνει ως αίσθηση, είναι ότι τα 90s είχαν μια παράξενη ισορροπία. Είχαν την εμπορική αυτοπεποίθηση του μεγάλου θεάματος και ταυτόχρονα μια υπόγεια επιθυμία να ταράξουν φόρμες, να δοκιμάσουν αφηγηματικές παρακάμψεις, να σπρώξουν το σινεμά σε πιο σκοτεινές ηθικές περιοχές.
Η δική μου δωδεκάδα δεν είναι υποχρεωτικός κανόνας για κανέναν. Είναι ο τρόπος που εγώ αναγνωρίζω την περίοδο. Ταινίες που άλλες άνοιξαν καινούριους δρόμους στα είδη, άλλες άλλαξαν τη σχέση μου με το τι θεωρώ έντιμο μέσα στην αφήγηση, και άλλες με έκαναν να δω καθαρότερα πόσο εύκολα η εξουσία, η εικόνα και το χρήμα μπορούν να ντύνονται ως κανονικότητα. Και αν κάποιος διαφωνήσει με επιλογές, το δέχομαι χωρίς δεύτερη σκέψη. Ειδικά σε μια τόσο πλούσια δεκαετία, η διαφωνία δεν είναι αστοχία, είναι ένδειξη ότι το σινεμά παραμένει ζωντανό.