Μικροπράγματα
Μια λίστα του Βήτα Ταφ
Η δεκαετία του 1970 έχει μια ιδιότητα που σπάνια συναντάς σε τόσο συμπυκνωμένη μορφή στην ιστορία του αμερικανικού σινεμά. Από τη μία, είναι η περίοδος που το New Hollywood έδωσε χώρο στην ιδέα του σκηνοθέτη ως δημιουργικού κέντρου, με περισσότερο πειραματισμό και πιο αιχμηρά θέματα. Από την άλλη, μέσα στην ίδια δεκαετία γεννήθηκε και ο σύγχρονος τρόπος με τον οποίο η βιομηχανία άρχισε να σκέφτεται το blockbuster ως μοντέλο, δηλαδή λίγες, πολύ μεγάλες ταινίες που σπρώχνονται μαζικά ως γεγονότα.
Το New Hollywood,ήταν μια αμερικανική κινηματογραφική κίνηση από τα μέσα της δεκαετίας του 1960 έως τις αρχές του 1980, με έμφαση στη δημιουργικότητα που κινείται από τον σκηνοθέτη και σε μια πιο τολμηρή σχέση με τη θεματολογία. Αυτές οι ταινίες δεν φοβήθηκαν τα πιο ωμά κομμάτια της εποχής, ούτε τις πιο κυνικές ή αντιεξουσιαστικές θέσεις, ούτε το κοινωνικό σχόλιο.
Κομβικό εδώ είναι και το 1968, όταν η παλιά ηθική επιτήρηση του Hays Code αντικαταστάθηκε από νέο σύστημα ηλικιακής κατάταξης, κάτι που, πρακτικά, άνοιξε χώρο για ευρύτερο πειραματισμό σε ύφος και περιεχόμενο. Αυτό το θεωρώ προϋπόθεση για να καταλάβει κανείς γιατί τα 70s κάνουν τόσο έντονη αίσθηση, ακόμη κι αν δεν σου ταιριάζουν όλα.
Παράλληλα όμως, η δεκαετία αυτή έβγαλε τεράστιες εμπορικές επιτυχίες που άλλαξαν τη νοοτροπία των στούντιο. Οι πρωτοφανείς επιτυχίες λίγων τίτλων, όπως The Godfather, Jaws και Star Wars, έφεραν τεράστια κέρδη στη βιομηχανία. Και στην ίδια λογική,η υποχώρηση του New Hollywood ξεκινά όταν τα στούντιο στρέφονται προς την αναζήτηση δυνητικών blockbusters, με παραδείγματα ακριβώς τα Jaws και Star Wars.
Γιατί αυτή η λίστα δεν είναι ετυμηγορία
Αυτό που ακολουθεί δεν είναι κατάταξη με το μέτρο του απόλυτου. Είναι ο δικός μου τρόπος να περιγράψω γιατί, όταν σκέφτομαι τα 70s, αυτές οι δώδεκα ταινίες λειτουργούν σαν σταθερά σημεία αναφοράς. Η τέχνη δεν είναι δημοψήφισμα ούτε δικαστήριο. Είναι εμπειρία, συγκυρία και αξίες, με την έννοια ότι ο καθένας έρχεται στην ίδια ταινία κουβαλώντας άλλα βιώματα και άλλη ανοχή σε συγκεκριμένα θέματα.
Το δικό μου βλέμμα έχει μια σταθερή ευαισθησία στην ατομική αξιοπρέπεια και στην προσωπική αυτονομία, και μια εξίσου σταθερή δυσπιστία σε κάθε εξιδανίκευση ισχύος. Δεν ζητάω από το σινεμά να μου κουνάει το δάχτυλο ή να γίνεται μανιφέστο. Αλλά δυσκολεύομαι όταν μια αφήγηση ωραιοποιεί ιεραρχίες, ή όταν το συναίσθημα μοιάζει να πιέζει τον θεατή αντί να τον κερδίζει. Αυτός είναι ο λόγος που, σε αντίθεση με τις προηγούμενες λίστες μου όπου μίλησα για ταινίες που δεν μου λειτούργησαν ή για ερμηνείες που δεν προτάθηκαν, εδώ πάω σε έργα που, έστω με διαφορετικούς τρόπους, καταφέρνουν να σε κερδίσουν με εσωτερική αλήθεια και καθαρή κινηματογραφική πρόθεση.
Η δωδεκάδα
The Godfather (1972)
Σκηνοθετικά, αυτό το έργο του Francis Ford Coppola έχει μια σπάνια αίσθηση βάρους. Ενα gangster epic, με δημιουργική κινηματογράφηση,και ερμηνείες που το έκαναν διαχρονικό πολιτισμικό σημείο αναφοράς. Αυτό που με κρατάει εμένα είναι ότι δεν ζητά να θαυμάσεις την εξουσία. Σου δείχνει το κόστος της, τον τρόπο που η δύναμη μεταμορφώνει τις σχέσεις, και το πόσο εύκολα κάτι που ξεκινά ως οικογένεια γίνεται μηχανισμός. Και στο επίπεδο της επιρροής, το γεγονός ότι διάλογοι και σκηνές πέρασαν στη λαϊκή κουλτούρα και αναπαράγονται επί δεκαετίες είναι δείγμα τού πόσο βαθιά έγραψε στη συλλογική μνήμη.
The Godfather Part II (1974)
Sequel και συμπληρωματικό κομμάτι του πρώτου, κάτι που έχει σημασία και ιστορικά και αφηγηματικά είναι ότι απέκτησε τη φήμη μιας σπάνιας συνέχειας που ισοφαρίζει ή και ξεπερνά το αρχικό έργο, καθώς και ότι ήταν το πρώτο sequel που κέρδισε Όσκαρ Καλύτερης Ταινίας. Εμένα με πιάνει για έναν λόγο που συνδέεται με το προσωπικό μου φίλτρο. Είναι ταινία για το πώς η εξουσία διαβρώνει σιγά σιγά, όχι με μια θεαματική στιγμή, αλλά με σωρευτικές επιλογές. Και κινηματογραφικά, το ότι κουβαλάει δύο χρονικές κατευθύνσεις χωρίς να χάνει την αίσθηση τραγωδίας, είναι μάθημα για το πώς γράφεται μια μεγάλη ιστορία χωρίς να βασίζεται σε φθηνούς εντυπωσιασμούς.
Apocalypse Now (1979)
Το Vietnam War epic του Coppola, χαλαρά βασισμένο στο Heart of Darkness του Joseph Conrad, θεωρείται από κάποιους ένα από τα οριστικά έργα που αποτυπώνουν την αμερικανική εμπειρία του πολέμου στο Βιετνάμ. Αυτό που με καθηλώνει εδώ είναι ότι ο πόλεμος δεν υπάρχει ως περιπέτεια ή ως ανδρική επιβεβαίωση. Υπάρχει ως διάλυση εσωτερικών ορίων και ως δοκιμή του τι σημαίνει ηθική, τάξη και λογική μέσα σε ένα περιβάλλον που σε αποσυντονίζει. Η παράνοια του νου και το πώς μια συνάντηση με κάτι βαθιά ανοίκειο μπορεί να καταρρίψει τα μοντέλα με τα οποία οργανώνεις τον κόσμο. Η ταινία συνεχίζει να επηρεάζει τον τρόπο με τον οποίο το κοινό θυμάται την περίοδο και να τροφοδοτεί μεταγενέστερα έργα που παραπέμπουν στα στοιχεία της.
One Flew Over The Cuckoo’s Nest (1975)
Το αμερικανικό δραματικό φιλμ, βασισμένο στο μυθιστόρημα του Ken Kesey, σκηνοθετημένο από τον Milos Forman,το πρώτο φιλμ μετά το 1934 που κέρδισε και τα πέντε μεγάλα Όσκαρ, Καλύτερη Ταινία, Σκηνοθεσία, Α Ανδρικού, Α Γυναικείου και Σενάριο. Για μένα, είναι μια από τις πιο καθαρές ταινίες γύρω από τη σύγκρουση ανάμεσα στην ανθρώπινη αξιοπρέπεια και την απρόσωπη δύναμη ενός θεσμού, χωρίς να χρειάζεται να σε χειραγωγήσει συναισθηματικά. Ακόμη και σε αναλύσεις επετειακού χαρακτήρα, η ταινία διαβάζεται ως αλληγορία αντισυμμόρφωσης, κάτι που εξηγεί γιατί επέζησε τόσο έντονα στη συνείδηση του κοινού. Και το πώς επηρέασε τον κινηματογράφο το βλέπω κυρίως στη γλώσσα που άφησε πίσω της, τον τρόπο που πολλές μεταγενέστερες ιστορίες περιγράφουν τη βία της κανονικότητας μέσα από την καθημερινή ρουτίνα ενός συστήματος.
Taxi Driver (1976)
Ενα neo-noir, σκηνοθετημένο από τον Martin Scorsese και γραμμένο από τον Paul Schrader, με έναν αντιήρωα που γίνεται πορτρέτο μοναξιάς, παράνοιας και βίας. Αυτό που βρίσκω κορυφαίο, και πολύ 70s, είναι ότι η ταινία δεν σου αφήνει εύκολη θέση. Δεν σου επιτρέπει να βολευτείς σε μια σωστή ανάγνωση, ούτε να βγεις καθαρός από τη σχέση σου με τον πρωταγωνιστή. Και αυτό, για μένα, είναι το αντίθετο του κινηματογράφου που ζητά από τον θεατή να συγκινηθεί με το ζόρι. Είναι κινηματογράφος που σε κοιτάει κατάματα.Με τα χρόνια,το φιλμ πυροδότησε συζητήσεις για PTSD, τοξική αρρενωπότητα, βία και άλλα κοινωνικά φαινόμενα. Κατά τη γνώμη μου, αυτό δείχνει πόσο βαθύ αποτύπωμα άφησε ως μοντέλο για το πώς χτίζεις έναν προβληματικό χαρακτήρα χωρίς να τον εξαγνίζεις.
Star Wars (1977)
Αυτό είναι το σημείο όπου η δεκαετία αλλάζει ταχύτητα. Το σύμπαν του Star Wars, είναι από τα πιο επιτυχημένα και επιδραστικά multimedia franchises στην ιστορία της ψυχαγωγίας, με συνεχή πρόοδο στα ειδικά εφέ και με τεράστια ανάπτυξη.Το πρώτο φιλμ,έφερε τεχνολογική και βιομηχανική μετατόπιση.Για μένα, όμως, η προσωπική του αξία δεν είναι μόνο ιστορική. Είναι ότι μου θυμίζει πως το σινεμά μπορεί να είναι καθαρή αφήγηση και καθαρή τεχνική χαρά χωρίς να ντρέπεται για τη δημοφιλία του. Και η επιρροή του είναι διπλή, όχι μόνο άλλαξε το τεχνολογικό επίπεδο και την εμπορική αντίληψη, αλλά μαζί με άλλες τεράστιες επιτυχίες της περιόδου έσπρωξε τη βιομηχανία να σκέφτεται διαφορετικά το ρίσκο και το κέρδος.
Alien (1979)
Science-fiction horror, σκηνοθετημένο από τον Ridley Scott, επηρέασε βαθιά μεταγενέστερες ταινίες επιστημονικής φαντασίας, τρόμου και δράσης. Εμένα με πιάνει σε δύο επίπεδα. Πρώτον, σε επίπεδο ατμόσφαιρας και χώρου, αυτή η κλειστοφοβία που σε κάνει να αισθάνεσαι ότι η τεχνολογία δεν είναι σωτηρία αλλά παγίδα.Η εικαστική κατεύθυνση και τα εφέ διαμόρφωσαν ατμόσφαιρα για πολλές μεταγενέστερες ταινίες. Δεύτερον, σε επίπεδο αξιών, μου αρέσει που δεν ωραιοποιεί την εταιρική ισχύ. Θα μπορούσε να χαρακτηριστεί και ως κριτική του καπιταλισμού που εκμεταλλεύεται εργαζόμενους, η Ripley έθεσε πρότυπο για γενιές γυναικείων πρωταγωνιστριών. Αυτά τα στοιχεία, για μένα, κάνουν την ταινία να μην είναι απλώς τρόμος, αλλά και σχόλιο για εξουσία, εργασία και το ποιος θεωρείται αναλώσιμος.
Chinatown (1974)
Ενα έργο που αναστήλωσε το ύφος του film noir και το πιο σημαντικό για την επιρροή του, έχει καθοριστικό ρόλο στη διαμόρφωση του neo-noir ως είδους. Η ιστορία του συνδέεται, επίσης, με πραγματικές διαμάχες γύρω από την ιστορία υδροδότησης του Los Angeles,κάτι που δείχνει πώς το σινεμά των 70s αντλεί από την πολιτική οικονομία της πραγματικότητας χωρίς να γίνεται διάλεξη. Προσωπικά, είναι από τις ταινίες που με κερδίζουν επειδή δεν καθαρίζει τον κόσμο. Υπάρχει μια ψυχρή αίσθηση ότι η ισχύς σπάνια κινείται με ηθικούς κανόνες, και αυτό δεν παρουσιάζεται ως μοιρολατρία αλλά ως σκληρή κατανόηση του πώς δουλεύουν οι μηχανισμοί. Και σε επίπεδο κινηματογραφικής κληρονομιάς, το neo-noir που ακολούθησε χρωστά πολλά στην ιδέα ότι μπορείς να έχεις νουάρ ηθική και μοντέρνα θεματολογία στο ίδιο κάδρο.
The Deer Hunter (1978)
Δραματικό φιλμ που εστιάζει στις καταστροφικές συνέπειες του πολέμου του Βιετνάμ πάνω σε νέους Αμερικανούς που στάλθηκαν να πολεμήσουν, κέρδισε πέντε Όσκαρ, μεταξύ των οποίων Καλύτερης Ταινίας και Μοντάζ. Αυτό που κρατάω εγώ είναι η επιμονή του στο πριν και στο μετά. Δεν χρησιμοποιεί τον πόλεμο ως σκηνικό. Τον αντιμετωπίζει ως γεγονός που διαλύει την κοινωνική ταυτότητα, την παρέα, την καθημερινή δομή. Και ναι, υπάρχει και η συζήτηση για το πώς απεικονίζει συγκεκριμένες πλευρές και πόσο έντιμη είναι ιστορικά μια κεντρική μεταφορά, το οποίο είναι σημείο διαφωνίας από την εποχή της κυκλοφορίας του. Για μένα, αυτή η τριβή δεν το ακυρώνει. Το κάνει πιο ενδιαφέρον, γιατί δείχνει πώς ένα έργο μπορεί να είναι καλλιτεχνικά ισχυρό και ταυτόχρονα να σηκώνει συζήτηση για το βλέμμα του.
Network (1976)
Ενα δράμα που σατιρίζει τη βιομηχανία της τηλεόρασης και προβλέπει την άνοδο του entertainment news. Αυτό και μόνο, αν σκεφτείς πού βρίσκεται σήμερα η δημόσια σφαίρα, μοιάζει ανατριχιαστικά διαχρονικό. Και ακριβώς επειδή εγώ έχω αλλεργία σε κάθε μηχανισμό που μετατρέπει τον άνθρωπο σε προϊόν, αυτό το έργο με πιάνει στο νεύρο. Δεν με συγκινεί. Με θυμώνει και με κρατά σε εγρήγορση, με τον καλό τρόπο. Όσο για το πώς επηρέασε τον κινηματογράφο μετά, είναι από τις ταινίες που καθιέρωσαν ένα είδος σάτιρας για τα ΜΜΕ, όπου η υπερβολή, αντί να σε απομακρύνει, σε βοηθά να δεις πιο καθαρά το πραγματικό.
Rocky (1976)
Μια αμερικανική boxing ταινία,η πιο εμπορική ταινία της χρονιάς στις ΗΠΑ, προτάθηκε για 10 Όσκαρ και κέρδισε τρία, ανάμεσά τους το Καλύτερης Ταινίας, και έκανε τον Stallone σταρ. Εμένα με αφορά για έναν λόγο που δεν είναι καθόλου ρηχός, παρότι πολλοί την αντιμετωπίζουν ως καθαρή έμπνευση. Είναι μια ιστορία όπου η αξιοπρέπεια δεν χαρίζεται. Κερδίζεται, με πείσμα, εργασία, και με το δικαίωμα να μην σε ορίζει η κοινωνική κατάταξη. Και σε επίπεδο επιρροής, ακόμη κι αν δεν απομονώσεις τις μιμήσεις, είναι προφανές ότι η ταινία καθόρισε πώς γράφεται ο underdog αθλητικός μύθος, και πώς ένα μοντάζ προπόνησης γίνεται κινηματογραφική γλώσσα. Υπαρχουν προφανώς οι συνέχειες, οι παρωδίες και συγκεκριμένες τοποθεσίες που έγιναν τουριστικά σημεία λόγω της σχέσης τους με την ταινία. Αυτό, από μόνο του, είναι μια μορφή πολιτισμικής νίκης.
Jaws (1975)
Εδώ είναι το σημείο όπου η δεκαετία σφραγίζει την έννοια του συλλογικού γεγονότος στο σινεμά. Η πρώτη summer blockbuster ταινία και άλλαξε τον τρόπο με τον οποίο το Hollywood έκανε marketing και διανομή, ειδικά για καλοκαιρινές κυκλοφορίες. Μάλιστα, σε πρακτικές που έγιναν έκτοτε στάνταρ, όπως οι εντατικές τηλεοπτικές καμπάνιες και η ευρεία διανομή από το πρώτο Σαββατοκύριακο σε πάνω από 400 αίθουσες, σε εποχή όπου οι ταινίες άνοιγαν σταδιακά από πόλη σε πόλη. Προσωπικά, το θεωρώ υπόδειγμα δεξιοτεχνίας επειδή χτίζει ένταση με ρυθμό, μουσική και καθαρή σκηνοθετική οικονομία, χωρίς να στηρίζεται στο να σε σοκάρει με εύκολο τρόπο. Αυτό το είδος χειροτεχνίας είναι που, κατά τη γνώμη μου, εξηγεί γιατί επηρέασε τόσο έντονα τον τρόπο που γυρίζεται το mainstream σασπένς μετά.
Επίλογος
Αν κάτι θέλω να μείνει από αυτή τη λίστα, είναι ότι τα 70s δεν είναι μόνο μια βιτρίνα κλασικών τίτλων. Είναι μια δεκαετία όπου το σινεμά έγινε πιο θαρραλέο στο τι δείχνει και πιο δημιουργικό στο πώς το δείχνει, και ταυτόχρονα άνοιξε την πόρτα στο μοντέλο του σύγχρονου θεάματος που κυριαρχεί μέχρι σήμερα.
Και στο καθαρά προσωπικό επίπεδο, αυτές οι δώδεκα ταινίες είναι οι δικές μου σταθερές επειδή σχεδόν όλες, με διαφορετικούς τρόπους, αρνούνται να ωραιοποιήσουν την ισχύ. Άλλες την ξεσκεπάζουν, άλλες την ειρωνεύονται, άλλες την παρουσιάζουν ως κίνδυνο, άλλες την αντιμετωπίζουν ως πειρασμό που αφήνει ουλές. Αυτό είναι που με κερδίζει. Όχι επειδή είναι ο μόνος σωστός τρόπος να βλέπεις τις ταινίες, αλλά επειδή αυτός είναι ο τρόπος που μέχρι τώρα με πάει πιο κοντά στην εσωτερική αλήθεια που ζητάω από το σινεμά.