Γιώργος Τσαγκόζης
Στην αρχαία Αθήνα, οι άνθρωποι δεν προσπαθούσαν να νικήσουν τους ανταγωνιστές τους μόνο με καλύτερες τιμές ή με τα κονέ τους. Πολλοί κατέφευγαν και στη… μαγεία.
Μια ακαδημαϊκή έρευνα με τίτλο «Bound for Success: Cursing and Commerce in Classical Athens» εξετάζει τους περίφημους αθηναϊκούς κατάδεσμους — μικρές μολύβδινες πινακίδες πάνω στις οποίες χαράσσονταν κατάρες εναντίον επαγγελματικών αντιπάλων.
Οι αρχαίοι Αθηναίοι πίστευαν ότι μπορούσαν να «δέσουν» μεταφορικά έναν αντίπαλο: να καταστρέψουν τη φήμη του, να σαμποτάρουν το εργαστήριό του ή να μπλοκάρουν τις εμπορικές του συμφωνίες. Συχνά οι κατάρες στόχευαν όχι μόνο έναν άνθρωπο, αλλά ολόκληρη την οικογένεια ή τους συνεργάτες του.
Μερικά από τα μηνύματα που έχουν βρεθεί πάνω στους κατάδεσμους μοιάζουν πραγματικά ανατριχιαστικά. Σε μία πινακίδα ο συντάκτης γράφει:
«Δένω τα λόγια, τις πράξεις και το μυαλό του».
Σε άλλον κατάδεσμο αναφέρεται:
«Να μη μπορεί να μιλήσει, να σκεφτεί ή να ολοκληρώσει τις δουλειές του».
Ένα ακόμη μήνυμα που παρουσιάζεται από το Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο γράφει:
«Δένω, θάβω βαθιά και εξαφανίζω από την ανθρωπότητα».
Υπήρχαν ακόμη και ερωτικές κατάρες. Σε μία από αυτές, ο συντάκτης ζητά μια γυναίκα «να μην μπορεί να βρει χαρά ή ηρεμία μέχρι να έρθει σε μένα».
Οι πινακίδες αυτές βρίσκονταν συνήθως διπλωμένες, καρφωμένες με σιδερένια καρφιά και θαμμένες σε τάφους ή πηγάδια, επειδή θεωρούσαν ότι έτσι οι νεκροί ή οι θεότητες του κάτω κόσμου θα «παραλάμβαναν» πιο εύκολα την κατάρα.
Σύμφωνα με τη μελέτη, πολλοί κατάδεσμοι σχετίζονταν άμεσα με το εμπόριο και τις επιχειρήσεις της εποχής. Αναφέρονται τεχνίτες, έμποροι, ιδιοκτήτες εργαστηρίων και επαγγελματίες που φαίνεται πως χρησιμοποιούσαν τη μαγεία σαν μορφή «ανταγωνιστικού πλεονεκτήματος».
Οι ερευνητές σημειώνουν ότι οι κατάδεσμοι αποκαλύπτουν πόσο σημαντικές ήταν στην κλασική Αθήνα η φήμη, η εμπιστοσύνη και οι κοινωνικές σχέσεις. Αν κάποιος έχανε την αξιοπιστία του, μπορούσε να χάσει πελάτες, συνεργασίες και χρήματα. Έτσι, οι κατάρες λειτουργούσαν σαν μια σκοτεινή μορφή ψυχολογικού και κοινωνικού πολέμου.
Σήμερα έχουν βρεθεί περίπου 300 αθηναϊκοί κατάδεσμοι από τον 5ο αιώνα π.Χ. έως την ύστερη αρχαιότητα. Οι περισσότερες πινακίδες είναι γραμμένες σε λεπτά φύλλα μολύβδου και θεωρούνται από τα πιο παράξενα αλλά και αποκαλυπτικά ευρήματα της αρχαίας ελληνικής καθημερινότητας.
