Μικροπράγματα
Ποπ Οικονομία – Από τον Βασίλη Κωστάκη
Βλέπετε την τεχνολογική μας εποχή και τρομάζετε ή απελπίζεστε; Ο Χέγκελ θα το περίμενε. Αλλά θα είχε και μια προειδοποίηση.
Υπάρχει μια παρηγορητική σκέψη για όποιον κοιτάζει τις μέρες μας με απόγνωση: η ιστορία δεν προχωράει γραμμικά. Για τον Γερμανό φιλόσοφο Γκέοργκ Χέγκελ (τον γνωρίσαμε στο πρώτο μάθημα, με αφορμή τον Σάκη) η εξέλιξη της ιστορίας μοιάζει με φιδάκι. Μία πάνω, μία κάτω, μία μπροστά, μία πίσω. Ανεβαίνεις μια σκάλα, σε καταπίνει ένα φίδι, ξαναρίχνεις τα ζάρια. Τρεκλίζοντας προχωράμε.
Παράδειγμα από την ιστορία: η Γαλλική Επανάσταση καταργεί τη μοναρχία στο όνομα της ελευθερίας, για να έρθει λίγο μετά ένας αυτοκράτορας, ο Ναπολέων. Πίσω στο φίδι. Και μετά από δεκαετίες αναταράξεων, η κοινοβουλευτική δημοκρατία. Ξανά στη σκάλα. Ούτε η πρόοδος ήταν οριστική, ούτε η οπισθοδρόμηση τελική.
Το ίδιο μοτίβο βλέπουμε και στην ψηφιακή τεχνολογία. Τις πρώτες δεκαετίες του διαδικτύου, η υπόσχεση ήταν μεθυστική: «Ένας νέος κόσμος γεννιέται, όπου η πληροφορία και η γνώση θα είναι ελεύθερες για όλους και όλες!» Wikipedia, ανοιχτό λογισμικό, φόρουμ όπου άγνωστοι βοηθούσαν αγνώστους. Σκάλα.
Έπειτα ήρθε το φίδι: ο καπιταλισμός της επιτήρησης. Τα δεδομένα μας έγιναν το «νέο πετρέλαιο», οι πλατφόρμες έμαθαν να πουλάνε την προσοχή μας στον πλειοδότη, οι αλγόριθμοι να μας κρατάνε κολλημένους, και τώρα η Τεχνητή Νοημοσύνη απειλεί —ή υπόσχεται, ανάλογα ποιον ρωτάς— να αναστατώσει τις δουλειές μας. Από την ουτοπία της ελεύθερης γνώσης, στην οικονομία της παρακολούθησης.
Θα έρθει άραγε μια σύνθεση αυτών των δύο άκρων; Ένα διαδίκτυο που να συνδυάζει την ανοιχτότητα της πρώτης εποχής με τη δύναμη της σημερινής τεχνολογίας, χωρίς την επιτήρηση; Δεν είναι σίγουρο. Η διαλεκτική δεν είναι προφητεία· είναι τρόπος να καταλαβαίνεις την κίνηση της ιστορίας και τις αλλαγές, όχι εγγύηση για το αποτέλεσμα.
Και εδώ έρχεται η μεγάλη διαφορά της εποχής μας κι αυτό που ο Χέγκελ δεν είχε δει: την οικολογική κρίση. Ο Χέγκελ έπαιζε φιδάκι σε άπειρο ταμπλό. Εμείς όχι.
Αν ο Χέγκελ έβλεπε το σήμερα, ίσως μας έλεγε κάτι σαν αυτό: «Προσοχή! Αυτή τη φορά δεν έχετε άπειρο χρόνο. Παίζετε σε γήπεδο που βουλιάζει. Κάθε λεπτό που περνάει, το γρασίδι γίνεται πιο λασπωμένο». Χάνουμε 4-0, το ματς είναι στο 93′.
Το φιδάκι, πάντως, έχει και ένα κρυφό δώρο: σε προστατεύει από δύο παγίδες. Από τη μία, την αφελή τεχνο-αισιοδοξία («χαλαρώστε κι όλα θα τα λύσει η επόμενη εφεύρεση»), που ξεχνά τα φίδια. Από την άλλη, τη μοιρολατρική απαισιοδοξία («όλα πάνε κατά διαόλου, τι να κάνουμε»), που ξεχνά τις σκάλες. Η ιστορία δείχνει ότι ούτε η πρόοδος είναι αυτόματη ούτε η καταστροφή γραμμένη. Εξαρτάται από το τι θα κάνουμε εμείς.
Ακούγεται απελπιστικό; Ίσως όμως ισχύει και το αντίθετο: ίσως ακριβώς αυτή η υπαρξιακή πίεση μάς σπρώξει να ξεπεράσουμε τις αντιθέσεις μας πιο γρήγορα απ’ ό,τι θα κάναμε αλλιώς. Οι ανατροπές στο ποδόσφαιρο γίνονται όταν η ομάδα καταλάβει ότι δεν έχει τίποτα να χάσει. Να πάρουμε την τεχνολογία, και την κατάσταση, στα χέρια μας, όσο υπάρχουν καθυστερήσεις.
Γιατί σε αυτόν τον αγώνα δεν υπάρχει ρεβάνς. Αν χάσουμε, αποκλειστήκαμε.
Στο επόμενο και τελευταίο επεισόδιο: σε ποια ομάδα παίζει τελικά η Τεχνητή Νοημοσύνη και τι απαντάει ο Σάκης.
—
Ο Βασίλης Κωστάκης, συγγραφέας των “Αλλάζοντας τον κόσμο με μία μπάλα” και “Συγγνώμη για τη φασαρία αλλά εμείς θα παίξουμε μπάλα”, μοιράζεται με τα mikropragmata εφτά σύντομα μαθήματα οικονομίας και τεχνολογίας.
