Δημήτρης Καβατζικλής
Υπάρχουν πολλά πράγματα που αγαπάμε στο φθινόπωρο, αλλά είναι κι ένα που ξεχωρίζει: η μυρωδιά του φθινοπώρου. Δεν είναι απλώς μια μυρωδιά αλλά μια εμπειρία που αγγίζει όλο το σώμα. Ένα σφίξιμο στο στήθος, ένα κύμα νοσταλγίας και μια αίσθηση ευφορίας. Δεν είναι τόσο μια μυρωδιά αλλά μια αίσθηση, γράφει το self.
Γιατί όμως το φθινόπωρο μυρίζει τόσο όμορφα και τι κρύβεται πίσω από την επίδρασή του σε τόσους πολλούς από εμάς; Απ’ ό,τι φαίνεται, το μοναδικό άρωμα του φθινοπώρου και τα ζεστά συναισθήματα που προκαλεί οφείλονται σε έναν συνδυασμό βιολογίας και νοσταλγίας, επιστήμης και καθαρής μαγείας.
Οι μη ρομαντικοί λόγοι
Σε μέρη όπου πέφτουν τα φύλλα των δέντρων, η χαρακτηριστική μυρωδιά του φθινοπώρου προέρχεται κυρίως από τη σήψη του φυτικού υλικού, λέει η Theresa M. Crimmins, από το Πανεπιστήμιο της Αριζόνα. «Καθώς τα πεσμένα φύλλα αποσυντίθενται, σάκχαρα και υδατάνθρακες διασπώνται, εκπέμποντας πτητικές οργανικές ενώσεις και άλλα αέρια που έχουν μια υγρή μυρωδιά κάπως γλυκιά». Η μυρωδιά διαφέρει ανάλογα με την περιοχή και τα φυτά που ρίχνουν τα φύλλα τους.
«Ο πιο δροσερός αέρας περιέχει λιγότερα μόρια, πράγμα που σημαίνει ότι λιγότερα πράγματα αιωρούνται, ο αέρας είναι λιγότερο “φορτωμένος” από ό,τι κατά τη διάρκεια των πιο ζεστών και υγρών εποχών. Αυτό εξηγεί την «καθαρή» αίσθηση και το άρωμα που αποδίδουμε στον φθινοπωρινό αέρα», προσθέτει.
Γιατί η μυρωδιά του φθινοπώρου είναι τόσο συναισθηματικά φορτισμένη;
«Η όσφρηση συνδέεται στενά με το συναίσθημα και τη μνήμη», λέει η ψυχολόγος Valentina Parma. «Όταν εισπνέεις μόρια οσμής, αυτά συνδέονται με υποδοχείς στα ρουθούνια που στέλνουν σήματα στον οσφρητικό βολβό στο μπροστινό μέρος του εγκεφάλου. Αυτός ο μικρός όγκος ιστού ερμηνεύει όλες τις αισθητηριακές πληροφορίες που προέρχονται από τη μύτη και συνδέεται άμεσα με την αμυγδαλή, που επεξεργάζεται τα συναισθήματα, και τον ιππόκαμπο, που σχηματίζει και ανασύρει μνήμες», εξηγεί.
«Όταν ο εγκέφαλός λαμβάνει άλλες αισθήσεις όπως την όραση και την ακοή, αυτές περνούν πρώτα από τον θάλαμο (το κέντρο επεξεργασίας των αισθήσεων), που σημαίνει ότι η όσφρηση ακολουθεί μια πιο σύντομη διαδρομή απευθείας προς την αμυγδαλή και τον ιππόκαμπο. Αυτό το άμεσο μονοπάτι επιτρέπει στις μυρωδιές να προκαλούν γρήγορα έντονες συναισθηματικές αντιδράσεις και μνήμες. Αυτός είναι και ο λόγος που μια μυρωδιά μπορεί να σου φέρει αμέσως στο νου αναμνήσεις χωρίς καν να το συνειδητοποιήσεις».
Ο παράγοντας της νοσταλγίας
Αν βρίσκεις το άρωμα του φθινοπώρου όμορφο αλλά και μελαγχολικό, αυτό συμβαίνει γιατί νιώθεις νοσταλγία. Οι ερευνητές αναφέρονται συχνά στη σχέση μεταξύ μυρωδιάς και μνήμης ως το φαινόμενο του Proust. Στο μυθιστόρημά του «Αναζητώντας τον Χαμένο Χρόνο», ο Marcel Proust έγραψε για το πώς η γεύση ενός μπισκότου βουτηγμένου σε τσάι του έφερε ένα κύμα αναμνήσεων από την παιδική του ηλικία.
Σε μια ανασκόπηση του 2022 προηγούμενων μελετών για το φαινόμενο Proust, οι ερευνητές κατέληξαν στο συμπέρασμα ότι οι νοσταλγικές μνήμες που προκαλούνται συγκεκριμένα από τη γεύση και τη μυρωδιά είναι «μεταξύ των πιο ισχυρών». Τα στοιχεία δείχνουν ότι η νοσταλγία που προκαλείται από αυτές τις αισθήσεις μπορεί να ενισχύσει την αυτοεκτίμηση και την αισιοδοξία, να σε κάνει να αισθάνεσαι πιο συνδεδεμένος με άλλους ανθρώπους, να προάγει βαθύτερη και πιο χαλαρή αναπνοή και να δίνει μεγαλύτερο νόημα στη ζωή.
Επειδή το φθινόπωρο είναι κυριολεκτικά μια εποχή μετάβασης. Ο κόσμος αλλάζει από ζεστό σε δροσερό, από διακοπές σε σχολική χρονιά, από ανάπτυξη σε συγκομιδή. «Αυτές οι αλλαγές κάνουν την εποχή να φαίνεται ιδιαίτερα σημαντική, με τις μυρωδιές της να λειτουργούν ως σημάδια αλλαγής», λέει ο Vicente Ramirez, από το Monell Chemical Senses Center.
Πέρα από τη νοσταλγία, ορισμένες μυρωδιές του φθινοπώρου είναι απλώς χαλαρωτικές. «Τα αρώματα που συνδέονται με το φθινόπωρο, όπως η κανέλα, το μοσχοκάρυδο, η κολοκύθα και το ξύλο, συνδέονται συχνά με αισθήματα ζεστασιάς, θαλπωρής και άνεσης», λέει η Parma. «Αυτές οι μυρωδιές μπορούν να ενεργοποιήσουν τα κέντρα ανταμοιβής του εγκεφάλου, απελευθερώνοντας νευροδιαβιβαστές όπως η ντοπαμίνη και η σεροτονίνη, που ανεβάζουν τη διάθεση και προάγουν τη χαλάρωση», εξηγεί.
Είτε η μυρωδιά του φθινοπώρου σε χαλαρώνει, σε ενθουσιάζει ή σου φέρνει ένα κύμα νοσταλγίας, το γεγονός είναι ότι η φήμη γύρω από το άρωμα του φθινοπώρου είναι απολύτως δικαιολογημένη.
