Άρης Δημοκίδης
Είδα το «Έχω κάτι να πω» στο περσινό Φεστιβάλ Θεσσαλονίκης, και το φιλμ δεν έμοιαζε με κανένα άλλο της ελληνικής σοδειάς. Αυτοσαρκαστικό, με «ταινία μέσα στην ταινία», βιωματικό, έξυπνο, πρωτότυπο, εντελώς σύγχρονο. Τώρα, καθώς το φιλμ κάνει την πρεμιέρα του στους κινηματογράφους, ζήτησα απ’ τον σκηνοθέτη Στράτο Τζιτζη να μας πει λίγα λόγια.
ΤΟ ΤΡΕΙΛΕΡ
ΕΧΩ ΚΑΤΙ ΝΑ ΠΩ _ trailer
παίζουν: ΑΝΤΙΝΟΟΣ ΑΛΜΠΑΝΗΣ, ΖΕΤΑ ΔΟΥΚΑ, ΓΙΑΝΝΗΣ ΖΟΥΓΑΝΕΛΗΣ, ΜΑΤΙΛΝΤΑ ΤΖΙΤΖΗ, ΒΙΒΙΑΝ ΚΟΝΤΟΜΑΡΗ, ΧΡΗΣΤΟΣ ΣΑΠΟΥΝΤΖΗΣ, ΑΝΑΣΤΑΣΙΑ ΔΕΛΤΑ, ΦΕΝΙΑ ΑΠΟΣΤΟΛΟΥ, ΕΛΕΝΑ ΧΑΡΑΛΑΜΠΟΥΔΗ, ΚΩΣΤΑΣ ΦΙΛΙΠΠΟΓΛΟΥ, ΧΑΡΗΣ ΧΙΩΤΗΣ, ΠΕΤΡΟΣ ΤΑΤΣΟΠΟΥΛΟΣ, ΙΚΑΡΟΣ ΜΠΑΜΠΑΣΑΚΗΣ, ΒΙΚΥ ΦΛΕΣΣΑ, ΦΑΙΔΩΝ ΚΥΔΩΝΙΑΤΗΣ, ΓΙΩΡΓΟΣ ΚΟΥΤΛΗΣ, ΛΑΚΗΣ ΓΑΒΑΛΑΣ, κ.ά.
-Πότε και πώς θα έλεγες πως γεννήθηκε η ιδέα για το φιλμ;
Παράλληλα με τα σενάρια και τις ταινίες, έγραφα πάντα φιλοσοφικές σημειώσεις, που στη διάρκεια της πανδημίας τις συστηματοποίησα σε μια, ας πούμε, ενιαία θεωρία. Τότε προέκυψε η ανάγκη να εκδώσω σε ένα βιβλίο «αυτό που θέλω να πω». Όμως, αυτό φάνταζε, εκ πρώτης όψεως, αδύνατο. Κανείς εκδότης δεν θα έπαιρνε στα σοβαρά το φιλοσοφικό πόνημα ενός σκηνοθέτη χωρίς ιδιαίτερες περγαμηνές και χωρίς διανοουμενίστικο προφίλ. Αυτή η κατάσταση μου φάνηκε αμέσως πολύ ενδιαφέρουσα και εξόχως διασκεδαστική, εξ ου προέκυψε η ιδέα του φιλμ.
-Είναι πρωτότυπη η μορφή του. Θέλεις να μας πεις πώς αποφάσισες να είναι έτσι;
Ήθελα να είμαι όσο πιο άμεσος και ειλικρινής γίνεται με όσα είχα να πω με αυτήν την ταινία και αυτό με οδήγησε σε μια μορφή κινηματογραφικής έκφρασης πρωτότυπης, συγκριτικά με τα συνήθη μοτίβα των διαφόρων κινηματογραφικών ειδών.
-Πόσο εύκολο ήταν να «ανοιχτείς» έτσι και να αυτοσαρκαστείς έτσι; Νομίζω είναι η πρώτη τόσο βιωματική σου ταινία.
Αυτό συνδέεται με την προηγούμενη ερώτηση. Έχει να κάνει με την αμεσότητα και την ειλικρίνεια. Πολλές φορές οι μυθοπλάστες χρησιμοποιούν ήρωες άβαταρ για να εκφράσουν καθαρά δικές τους εμπειρίες. Εγώ δεν ήθελα τέτοιο καμουφλάζ. Αποφάσισα να βγω καθαρά μπροστά, να εκτεθώ, όχι για να προβάλλω το εγώ μου, που σιγά την περίπτωση, αλλά αυτό που θέλω να πω. Επειδή νομίζω ότι έχω κάτι να πω, δεν φοβάμαι να εκτεθώ και να αυτοσαρκαστώ σαν η περίπτωση ενός ατόμου με «μεγάλες ιδέες» αλλά με «ασθενή σάρκα». Το ότι αυτήν την «ασθενή σάρκα» την ενσαρκώνει επιτυχώς ένας ηθοποιός ευειδής σαν τον Αντίνοο Αλμπάνη μόνο στην υποκριτική του δεινότητα μπορεί να αποδοθεί.
-Θες να μας μιλήσεις για το αληθινό βιβλίο;
Το βιβλίο είναι αποτέλεσμα συστηματικής ενασχόλησης με βαθιά ερωτήματα της ύπαρξής μας στα οποία βούτηξα να αλιεύσω στοιχειώδεις αρχές και αξίες, όταν οι έτοιμες απαντήσεις με τις οποίες μεγάλωσα άρχισαν να μπάζουν νερά. Μεγάλωσα με χριστιανικές και κατόπιν σοσιαλιστικές αρχές που εξελίχθηκαν σε αναρχικές, οι οποίες με έφεραν πολύ κοντά στον μηδενισμό. Όταν φτάνεις στο μηδέν, τότε νιώθεις όσο ποτέ την ανάγκη των αξιών και των αρχών. Σε τι, όμως, να τις βασίσεις για να μην είναι σαθρές; Ασχολήθηκα με αυτό το ερώτημα συστηματικά από το 1993. Μετά από 30 χρόνια ενασχόλησης, συγκέντρωσα τα ευρήματά μου σε αυτό το βιβλίο, το οποίο κατάφερα τελικά να βγάλω, και μάλιστα από τις Εκδόσεις Ευρασία, από τους πλέον έγκυρους εκδοτικούς οίκους στον χώρο της φιλοσοφίας (!)
-Πόσο σημαντική είναι για σένα η αναζήτηση νοήματος;
Δεν μπορώ να κάνω τίποτα αν δεν βρίσκω νόημα σε αυτό. Από την πρώτη μου μικρού μήκους στη σχολή Σταυράκου ήθελα να υπάρχει νόημα σε αυτό που κάνω, να μην είναι μια απλή ιστορία, αλλά να λέει κάτι. Μπορεί να μην έχω καταφέρει να το αποδώσω πάντα επιτυχώς στα έργα μου, αλλά υπάρχει εκεί σαν αίτημα ενεργό, από το οποίο αντλώ ενέργεια, και μακάρι να τη μεταδίδω. Εγώ, πάντως, δεν εισπράττω τίποτα από έργα που δεν έχουν κάποιο αίτημα νοήματος και είναι απλά κατασκευές, έστω εντυπωσιακές. Φέρε μου την πιο άρτια ταινία, να είναι σε όλα άψογη, αν δεν πασχίζει για την ανάδειξη κάποιου νοήματος, με αφήνει αδιάφορο,. Γενικά, μου φαίνονται όλα τα πράγματα βαρετά, αν δεν σχετίζονται με κάποιο τρόπο με κάτι βαθύτερο.
-Η φιλοσοφία είναι κάτι που σε απασχολεί και στην καθημερινότητα ή μόνο στις υπαρξιακές αναζητήσεις; Και πώς;
Η φιλοσοφία είναι η καθημερινή μου πρωινή προσευχή πριν πιάσω δουλειά. Όπως οι χριστιανοί, παλιά, προσεύχονταν πριν βγουν από το σπίτι για το χωράφι, να καλλιεργήσουν τα σπαρτά τους, έτσι κι εγώ στοχάζομαι κάθε πρωί για το νόημα σε όλα αυτά που κάνω, πριν αρχίσω τη μέρα μου. Ξυπνάω, πλένομαι, κάνω τον καφέ μου, κάθομαι στο γραφείο, μπρος στο παράθυρο και σκέπτομαι. Κάνω σκέψεις γενικής φύσεως, που συνδέουν το επιμέρους που αντιμετωπίζω εγώ προσωπικά στη ζωή μου με το γενικό που μας αφορά όλους. Χωρίς αυτή τη σύνδεση δεν μπορώ να πάρω μπροστά. Θέλω ό,τι κάνω να συνδέεται με κάποιο τρόπο με το κοινό καλό και να συμβάλει σε αυτό. Αυτό με εμπνέει και με κινητοποιεί.
-Πώς επιλέξατε το καστ;
Το πρώτο που με απασχόλησε ήταν να βρω τον πρωταγωνιστή, ώστε να χτίσω γύρω από αυτόν το υπόλοιπο καστ. Η εύρεση του πρωταγωνιστή αποδείχτηκε δύσκολη υπόθεση καθώς οι πρώτες μου επιλογές δεν ευδοκίμησαν. Είχα εξ αρχής σκεφτεί τον Αντίνοο Αλμπάνη, με τον οποίο είχα δουλέψει στα «45 τετραγωνικά» και θεωρώ εξαιρετικό ηθοποιό, αλλά μου φαινόταν πολύ όμορφος για τον ρόλο και πιο νέος από όσο έπρεπε. Του το είπα και μου πρότεινε να το δοκιμάσουμε, χωρίς καμιά υποχρέωση. Δήλωσε πρόθυμος να «τσαλακωθεί», να μπει στο «πετσί του ρόλου» και αν βγει, βγήκε. Το αποτέλεσμα ξεπέρασε τις προσδοκίες μου. Είχα έναν πρωταγωνιστή καλύτερο από όσο είχα φανταστεί. Όλοι οι άλλοι ηθοποιοί αποδείχτηκαν εξίσου φανταστικοί, και υπήρξε τόσο καλή χημεία στο γύρισμα που το καστ «πετούσε».
Πέρα από τους ηθοποιούς, ήθελα σε κάποιους μικρούς και χαρακτηριστικούς ρόλους να παίζουν πρόσωπα της δημόσιας ζωής, ώστε να συνδέσω τον κινηματογραφικό χώρο με τον κοινωνικό. Έτσι, συμμετείχαν ως «γκεστς» γνωστά πρόσωπα, που ανταποκρίθηκαν στους ρόλους τους με μεγάλη επιτυχία.
-Ποια ήταν η μεγαλύτερη δυσκολία στη δημιουργία του φιλμ;
Η μεγαλύτερη δυσκολία ήταν (κλασικά) οικονομική. Οι ελληνικές ταινίες για να γίνουν πρέπει να έχουν εξασφαλίσει αρχικά χρηματοδότηση από την ΕΡΤ και το ΕΚΚ (νυν ΕΚΚΟΜΕΔ), αλλιώς δεν τις αναλαμβάνει κανείς παραγωγός. Η δική μου εγκρίθηκε από την ΕΡΤ, αλλά κόπηκε από το ΕΚΚ. Το να με κόβουν από το ΕΚΚ γιατί δεν είμαι «στα μέσα», είχε γίνει πια σχοινί κορδόνι, αλλά αυτή τη φορά παράγινε. Αποφάσισα να κάνω την ταινία μόνο με τα λεφτά της ΕΡΤ και με την εκ των υστέρων χρηματοδότηση από το πρόγραμμα cash rebate του ΕΚΟΜΕ, αλλά χρειαζόμουν κάποιον παραγωγό να αναλάβει το παράτολμο εγχείρημα. Αυτός ήταν ο Μιχάλης Σαραντινός που ανέλαβε την παραγωγή με την εταιρία του Steficon. Ξεκινήσαμε τα γυρίσματα και εκεί προς το τέλος μάθαμε ότι το ΕΚΟΜΕ σταματάει «προσωρινά» τη λειτουργία του, σκορπώντας ανασφάλεια σε όλον τον κινηματογραφικό χώρο. Η πλάκα είναι ότι το συγκεκριμένο θέμα σχολιάζεται μέσα στην ίδια την ταινία από τον ίδιο τον παραγωγό της, τον Μιχάλη Σαραντινό.
-Ποια ήταν η εμπειρία απ’ την προβολή στο Φεστιβάλ Θεσσαλονίκης;
Η υποδοχή της ταινίας από το κοινό στις δύο προβολές της στο φεστιβάλ ήταν πραγματικά ενθουσιώδης. Αυτό που θα μου μείνει ήταν όταν μια παρέα Θεσσαλονικέων, το βράδυ μετά την πρώτη προβολή, με φώναξε στο τραπέζι της, στο μπαρ που είχαμε πάει όλοι μετά να το γιορτάσουμε, για να με ευχαριστήσει για την ξεχωριστή εμπειρία που τους χάρισα. Μου είπαν ότι αρχικά ήθελαν να πάνε στο Ολύμπιον να δουν από κοντά τη Μπινός και τον Φάινς, που είχαν έρθει ως τιμώμενοι σταρς για την ταινία τους «Επιστροφή». Όμως, δεν βρήκαν εισιτήρια και έκλεισαν για το «Έχω κάτι να πω», έτσι στην τύχη. Γενικά, μου είπαν, δεν πάνε σε ελληνικές ταινίες και δεν περίμεναν να δουν κάτι που θα τους αρέσει τόσο πολύ! Ήταν τόσο ενθουσιασμένοι που θεώρησαν τύχη τους ότι δεν βρήκαν εισιτήρια στο Ολύμπιον και έτσι είδαν κατά λάθος τη δική μου ταινία μου και, πόσο με ευχαριστούν που τους έφτιαξα τη βραδιά. Νάναι καλά, τα παιδιά, μου έδωσαν χαρά …και κουράγιο.
-Κι οι κριτικοί κινηματογράφου;
Δεν ξέρω τι συμβαίνει με τις ταινίες μου, αλλά ενώ τυχαίνουν θερμής υποδοχής από το εκάστοτε κοινό τους (αφού κάθε μια έχει και το δικό της κοινό), η υποδοχή που έχουν από την «επίσημη κριτική» είναι κλασικά χλιαρή. Ακόμα και το «Σώσε με», που αργότερα αναγνωρίστηκε από όλους, όταν βγήκε αντιμετωπίστηκε του στυλ «σιγά την ταινία». Δεν ξέρω αν αυτό οφείλεται στο δικό μου προφίλ, που δεν το παίζω αφ’ υψηλού (για να με αξιολογήσουν ανάλογα), αλλά δεν έχει καμία σχέση με την όποια αξία των ίδιων των ταινιών καθαυτών. Πιθανολογώ ότι επειδή είναι ταινίες out of the box, που δεν ανταποκρίνονται σε στανταράκια τυπικής αξιολόγησης και κατηγοριοποίησης, παραγνωρίζονται. Αυτό το έχω δει να συμβαίνει και με άλλες ταινίες, όχι μόνο με τις δικές μου.
Γενικά, νομίζω ότι οι περισσότεροι κριτικοί βλέπουν τις ταινίες μέσα από φίλτρα, επιβραβεύοντας είτε αυτές που ανταποκρίνονται σε κάποιους κλισέ κανόνες φεστιβαλικής αποδοχής (ανάλογα με την εκάστοτε μόδα), είτε αυτούς τους σκηνοθέτες που ανταποκρίνονται σε προφίλ που θεωρούνται «κάπως».
Το γεγονός ότι η κριτική στερείται φιλοσοφημένων κριτηρίων και ακολουθεί απλά τρεντς και προσωπικά γούστα, την καθιστά δυστυχώς αναξιόπιστη. Χωρίς αξιόπιστη κριτική κινδυνεύουμε να βουλιάξουμε στη μάζα και να πήξουμε σε έναν χυλό από όπου τίποτα δεν ξεχωρίζει. Μόνο τα νούμερα θα μετράνε. Πόσα εισιτήρια έκανες και πόσα λάικ μάζεψες. Όπως λέει και στην ταινία ο Ζουγανέλης στον Αντίνοο (για να τον αποτρέψει να γράφει) «ούτε ένα λάικ δεν πήρες». Παιδιά, κάντε μας λάικ και σέαρ, γιατί χανόμαστε.
* ΕΧΩ ΚΑΤΙ ΝΑ ΠΩ: Κυκλοφορεί την Πέμπτη 27 Μαρτίου από τη Steficon Films, στους κινηματογράφους Αθηναίον, Μικρόκοσμος, Όπερα CINOBO, Γλυφάδα OPTIONS, Σινεάκ (Πειραιάς), Φοίβος (Περιστέρι), Αίγλη (Χαλάνδρι) και Παύλος Ζάννας στη Θεσσαλονίκη.