Γιώργος Τσαγκόζης
Ένα απόσπασμα σε πάπυρο ηλικίας περίπου 2.000 ετών, που εντοπίστηκε στα αρχεία του French Institute of Oriental Archaeology στο Κάιρο, φέρνει στο φως τριάντα άγνωστους μέχρι σήμερα στίχους του Εμπεδοκλής, του προσωκρατικού φιλοσόφου του 5ου αιώνα π.Χ.
Ο Εμπεδοκλής από τη Σικελία υπήρξε μία από τις πιο επιδραστικές μορφές της πρώιμης ελληνικής φιλοσοφίας. Έμεινε γνωστός για τη θεωρία των τεσσάρων «ριζών» της φύσης —γη, αέρας, φωτιά και νερό— καθώς και για τις κοσμικές δυνάμεις της Αγάπης και της Έριδας, που καθορίζουν την αλληλεπίδρασή τους. Μέσα από αυτή τη σύλληψη επιχείρησε να ερμηνεύσει τόσο τον φυσικό κόσμο όσο και την ανθρώπινη αντίληψη.Οι ιδέες του επηρέασαν βαθιά μεταγενέστερους στοχαστές, από τον Πλάτων και τον Αριστοτέλης έως Ρωμαίους συγγραφείς όπως ο Λουκρήτιος.
Για πρώτη φορά, οι μελετητές έχουν πλέον τη δυνατότητα να εξετάσουν απευθείας το έργο του, αντί να βασίζονται αποκλειστικά σε αποσπασματικές αναφορές άλλων. Η πρώτη έκδοση, μετάφραση και ανάλυση των νέων στίχων δημοσιεύεται στο βιβλίο L’Empédocle du Caire, υπό την επιμέλεια των Nathan Carlig, Alain Martin και Olivier Primavesi.
Ο παπυρολόγος Nathan Carlig, από το Πανεπιστήμιο της Λιέγης, ταυτοποίησε τον πάπυρο P.Fouad inv. 218 ως άγνωστο μέχρι σήμερα τμήμα του έργου «Φυσικά» του Εμπεδοκλή.
Μέχρι σήμερα, η γνώση για το έργο του βασιζόταν σε έμμεσες πηγές — αποσπάσματα, περιλήψεις ή αναφορές σε έργα συγγραφέων όπως ο Πλάτων, ο Αριστοτέλης και ο Πλούταρχος. Ο συγκεκριμένος πάπυρος επιτρέπει πλέον την ανάγνωση του φιλοσόφου στο πρωτότυπο, χωρίς τη μεσολάβηση συχνά αποσπασματικών ή μεροληπτικών πηγών.
Το νέο υλικό επικεντρώνεται σε θεωρίες για τις εκπομπές σωματιδίων και την αισθητηριακή αντίληψη, κυρίως την όραση. Οι ερευνητές εντόπισαν σημαντικές συνδέσεις με άλλα έργα της αρχαιότητας, μεταξύ των οποίων ένα πιθανό άμεσο πρότυπο για κείμενο του Πλούταρχου, καθώς και συγγένειες με διάλογο του Πλάτωνα και έργο του Θεόφραστος.
Παράλληλα, ίχνη των ιδεών του Εμπεδοκλή εμφανίζονται και σε έργα του κωμωδιογράφου Αριστοφάνης, αλλά και του Λουκρήτιου. Τα ευρήματα δείχνουν επίσης ότι ο Εμπεδοκλής ενδέχεται να είχε προσεγγίσει πρώιμα τις αντιλήψεις των ατομιστών, όπως ο Δημόκριτος.
Για να καταδείξουν τη σημασία της ανακάλυψης, οι ερευνητές κάνουν μια χαρακτηριστική σύγκριση: είναι σαν να γνωρίζαμε τον Victor Hugo μόνο μέσα από αποσπάσματα των «Les Misérables», μια θεατρική διασκευή της «Notre-Dame de Paris» και ένα πρόγραμμα παράστασης του «Hernani» — και ξαφνικά να ανακαλύπταμε τα αυθεντικά χειρόγραφά του.
«Πρόκειται, κατά κάποιον τρόπο, για μια “δεύτερη Αναγέννηση” της αρχαίας λογοτεχνίας», σημειώνει ο Carlig. Η δημοσίευση της έρευνας ανοίγει νέους δρόμους για την κατανόηση της διδασκαλίας του Εμπεδοκλή και τη θέση του στην ιστορία της ελληνικής φιλοσοφίας.
