Ο Απόστολος Βέττας και οι ξεχωριστές σκηνές του από χαρτί

Ο Απόστολος Βέττας είναι ομότιμος καθηγητής σκηνογραφίας του Τμήματος Θεάτρου της Σχολής Καλών Τεχνών του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης (ΑΠΘ). Ως αρχιτέκτων ασχολείται με θέματα που έχουν σχέση με την όψη του θεατρικού χώρου, τα τεχνικά του χαρακτηριστικά, τη μορφή και τη λειτουργία του.

Σκηνογραφίες του έχουν παρουσιαστεί στα φεστιβάλ Επιδαύρου, Αθηνών, Δημητρίων κ.α. Από το 1981 ως σκηνογράφος έχει συνεργαστεί με τις σκηνές του Εθνικού Θεάτρου, του Κρατικού Θεάτρου Βορείου Ελλάδος, της Εθνικής Λυρικής Σκηνής, με τα ΔΗΠΕΘΕ Καλαμάτας, Πάτρας, Λάρισας, Βόλου, Καβάλας και Βέροιας, με το Θέατρο Κάρολος Κουν, την Πειραματική Σκηνή της Τέχνης στη Θεσσαλονίκη κ.α. Το 2003 ήταν ο επιμελητής της ελληνικής συμμετοχής στη Prague Quadrennial, η οποία απέσπασε ειδική τιμητική διάκριση «Για την ποιότητα της παρουσίασης». (Για το έργο του απέσπασε κατά καιρούς αρκετές διακρίσεις τόσο στην Ελλάδα όσο και στο εξωτερικό. Για το συνολικό του έργου τιμήθηκε από το κέντρο μελέτης και έρευνας του Ελληνικού Θεάτρου και το Θεατρικό Μουσείο με το βραβείο Πάνου Αραβαντινού.)

Έχει κατά καιρούς διατελέσει πρόεδρος του ΚΘΒΕ (1995-97), πρόεδρος του Τμήματος Θεάτρου της Σχολής Καλών Τεχνών του ΑΠΘ (1997-99 και 2003-05). Κοσμήτορας της Σχολής Καλών Τεχνών του ΑΠΘ (2000-03), και πρόεδρος του Τμήματος Κινηματογράφου (2006-07).

Η Έκθεση και το Λεξικό

Η τεχνική της σκηνογραφίας «πρωταγωνιστεί» στην έκθεση με τίτλο «Σκηνές από χαρτί» καθώς και στο δίτομο εικονογραφημένο εγκυκλοπαιδικό λεξικό του, με τη στήριξη του Momus. 

Η διακαλλιτεχνική διάσταση της σκηνογραφίας (θέατρο, λόγος, κίνηση, εικαστικά, ήχος, αρχιτεκτονική) καθώς και οι δυνατότητες που προκύπτουν από κάθε μορφή εφαρμοσμένης τέχνης συνθέτουν ένα ιδιαίτερο, νέο, εύπλαστο σκηνικό στην εν λόγω έκθεση, στους εκθεσιακούς χώρους στο ισόγειο του MOMus-Μουσείου Μοντέρνας Τέχνης-Συλλογή Κωστάκη στη Θεσσαλονίκη, στη Μονή Λαζαριστών, από τις 30 Ιανουαρίου έως τις 18 Μάϊου 2025. Παιδιά και ενήλικες έχουν τη δυνατότητα να παρεμβαίνουν με ειδικές τεχνικές φωτισμούς στα ήδη υπάρχοντα σκηνικά στον χώρο και να τα ζωντανεύουν με όποιον τρόπο επιθυμούν.

Η έκθεση μακετών και χαρτογλυπτών λειτουργεί παράλληλα και ως ιδανικό πλαίσιο για την παρουσίαση του δίτομου εικονογραφημένου εγκυκλοπαιδικού λεξικού για τη σκηνογραφία, την αρχιτεκτονική της σκηνής και τη θεατρική τεχνολογία με τίτλο «Α. Φ. Βέττας. Σκηνές. Σημειώσεις για την Τέχνη και την Τεχνική της Σκηνογραφίας», που εκδόθηκε από το MOMus με την επίβλεψη του ίδιου και με την υποστήριξη του Ιδρύματος Ιωάννου Φ. Κωστοπούλου.

Ο ίδιος μας λέει:

Γεννήθηκα και μεγάλωσα στην Αθήνα, και ήρθα στη Θεσσαλονίκη το 1975. Τελείωσα το Πολυτεχνείο της Θεσσαλονίκης έχοντας ένα ισχυρό εικαστικό περίγραμμα στα ενδιαφέροντά. Με το που πέφτει η δικτατορία, οι σχολές του ΑΠΘ (με επικεφαλής τότε από τον Ανδρόνικο μέχρι τον Φατούρο και τον Μαρωνίτη) αποφάσισαν να στελεχώσουν το ΑΠΘ με τους καλύτερους φοιτητές που είχαν στη διάθεσή τους, αυτούς που πήραν το πτυχίο εκεί στις αρχές της δεκαετίας του ’70.

-Αυτό γιατί το έκαναν;

Γιατί η απομάκρυνση πολλών στελεχών του ΑΠΘ από τη δικτατορία άφησε ένα πανεπιστήμιο με πολύ λίγο κόσμο. Έτσι λοιπόν βρεθήκαμε μία σειρά ανθρώπων, 30-40 περίπου οι οποίοι στελέχωσαν ως βοηθητικό προσωπικό διάφορες έδρες. Και ξαφνικά βρεθήκαμε να διδάσκουμε.

Στελέχωσα το εργαστήριο εικαστικών τεχνών που είχε πολύ λίγο κόσμο μέσα. Ήταν επικεφαλής ο Νίκος Σαχίνης, ο καθηγητής.

Και από το 1975 μέχρι τώρα ανελλιπώς δίδασκα -και διδάσκομαι- με μια λογική η οποία δεν έχει πολιτικό περίγραμμα αλλά μια φιλοσοφία η οποία κατάλαβα στα μισά της καριέρας μου ότι δεν βρίσκει σύμφωνη την ακαδημαϊκή – πολιτιστική κοινότητα της Θεσσαλονίκης. Αυτό με έκανε να δημιουργώ εχθρούς. Αλλά ταυτόχρονα με έκανε και να δουλεύω και να νιώθω πολύ ελεύθερος και ανένταχτος πολιτικά. Προφανώς όμως με μια αριστερή κατεύθυνση.

Όλα καλά. Αλλά με αφορμή τώρα αυτή την έκθεση που έκανα στη Μονή Λαζαριστών διαπίστωσα πλέον με χειροπιαστό τρόπο ότι όλος ο χώρος των μέσων, κυρίως της ΕΤ3 και της ραδιόφωνο και του Δήμου Θεσσαλονίκης αλλά και φυσικά αυτή η πολιτιστική κοινότητα που αντιστέκεται σε όλα με έχει μηδενίσει. Με έχει εξαφανίσει. Είμαι συνηθισμένος και αυτό δεν με πείραξε. Αυτό που με πειράζει όμως είναι το πώς εξελίσσεται η παιδεία του πολιτισμού μέσα σε αυτή την πόλη. Αυτό είναι το θέμα μου.

Προφανώς δεν αφορά μόνο εμένα αλλά έναν μεγάλο κύκλο ανθρώπων που, εντός εισαγωγικών, έχουν αδικηθεί από αυτήν την λογική και την πρακτική του τοπικισμού και του νεποτισμού.

Είμαι 80 χρονών και βάλε. Επομένως έχοντας περάσει εδώ 50 χρόνια της ζωή μου -τα πιο ωραία χρόνια, κυριολεκτικά- όπως και πολλοί άλλοι συνάδελφοι  δεν μου πάει να αφήσω αυτό το λογαριασμό απλήρωτο.

-Υπήρχαν πολλά όνειρα στην αρχή…

Ναι, από ανθρώπους που είχαν έναν προσανατολισμό και κάτι ενδιαφέρον να πουν επιστημονικά. Ήταν λοιπόν μία εποχή που πολλές ιδέες γεννήθηκαν για το πώς πρέπει να είναι ο πολιτισμός και οι εφαρμογές του στην Ελλάδα. Σε κορυφαίο επίπεδο υπήρχε ένας υπουργός παιδείας, Βασιλείου λεγότανε, ο οποίος είπε «θέλω να δημιουργηθεί μία σχολή καλών τεχνών στην Θεσσαλονίκη η οποία να ασχολείται με τις εφαρμοσμένες τέχνες. Να γεννηθούνε γραφίστες, σκηνογράφοι, σχεδιαστές υφασμάτων, μόδας, εσωτερικού σχεδιασμού, interior design κλπ.»

Αυτό είναι ένα όραμα το οποίο υπήρχε μέσα στην αρχιτεκτονική του ΑΠΘ και το καλλιεργούσε και ο Φατούρος και ο Μουτσόπουλος, που ήταν εμβληματικά πρόσωπο.

Υπήρχε μια παλαβομάρα η οποία ήθελε να φτιάξει και ένα είδος «μικρού Bauhaus» στην Θεσσαλονίκη. Πολλοί άνθρωποι βγήκαν τότε στην επιφάνεια. Από αυτούς που εσείς πιθανόν έχετε ακούσει. Έχετε μεγαλώσει στην Θεσσαλονίκη;

-Ναι.

Ένας είναι ο Λόης Παπαδόπουλος, αρχιτέκτονας που μετέπειτα πήγε στο Βόλο. Είναι ο Νίκος ο Παπαμίχος. Επίσης, ένας από τους πιο αφανείς, που δεν ξέρει κανένας ότι τελειώσε εδώ, είναι ο Αρκάς, που τότε τον ξέραμε ως Αντώνη Ευδαίμων, και του άρεσε να ζωγραφίζει βυζαντινά και να σκηνογραφεί. Ήταν ο Λουκιανός ο Κηλαηδόνης, ο οποίος δεν ήταν ένας φανατικός αρχιτέκτονας αλλά οπαδός μιας θεωρίας που ήθελε οι καλλιτέχνες να έχουν μικτά περιγράμματα, να μην είναι μόνο ζωγράφοι του τελάρου, ή μόνο μουσικοί της κιθάρας ή του πιάνου.

-Να ήταν λίγο απ’ όλα;

Όχι λίγο απ’ όλα, να έχουν μια συνθετική ικανότητα όπως την απαιτεί η σημερινή εποχή. Δηλαδή σήμερα οι τέχνες, φαντάζομαι να το έχετε προσέξει, συνοδεύεται και απ’ την τεχνολογία αλλά και συνδυάζονται λιγάκι. Απαιτούν να ξέρει ο ζωγράφος τι κάνει ο μουσικός και ο μουσικός να ξέρει τι κάνει ο χορογράφος και ο χορογράφος να ξέρει τον κινηματογραφιστή και όλοι μεταξύ τους να γνωρίζονται. Αυτή είναι μια πολύ οργανική ανάγκη στη σημερινή εποχή. Δεν μπορεί να υπάρχουν καλλιτέχνες που βγαίνουν από ένα σωλήνα και ο καθένας να πάει προς μια μόνο κατεύθυνση.

Αυτό λοιπόν ήρθε ένας υπουργός και το πρότεινε σαν σχέδιο νόμου: Γι’ αυτό και η Σχολή Καλλιτεχνών της Θεσσαλονίκης έχει ζωγραφική, έχει μουσική, έχει θέατρο, μετά κινηματογράφο και πάει λέγοντας. Την κάνει περίεργα ενδιαφέρουσα, την κάνει πρωτότυπη.

Αυτό ήταν το ιδανικό. Και όλα έγιναν και με τις ευχές των από πάνω καθηγητών.

-Και τι πήγε στραβά;

Ο χώρος άρχισε σιγά σιγά να καταπιέζεται. Άρχισαν να σφάζονται παλικάρια. Άρχισαν να ενοχλούνται όσοι θέλανε την μονοκρατορία ή την μονή πλεύση σε αυτά τα πράγματα. Τώρα εγώ επειδή βράχηκα σε αυτή τη δίνη -και δεν είμαι βέβαια το κεντρικό θύμα- παράτησα την αρχιτεκτονική και έγινα σκηνογράφος. Και από εκεί είχα ένα οργανικό ρόλο στη σχολή, στο τμήμα θεάτρου σε σχέση με τη Θεσσαλονίκη.

Οι απομονώσεις, η τοξικότητα με την οποία η πόλη αντιδρούσε σε αυτά τα πράγματα ήταν πολύ φανερή. Δημιουργήθηκε ένα καθεστώς με κλειστά τείχη που δεν επιτρέπει να μπει καινούριος αέρας. Αυτό εγώ τώρα στην ηλικία που είμαι με θλίβει. Θα μου πεις τώρα το ανακάλυψες; Πάντα το έβλεπα και πάντα διαμαρτυρόμουν. Είχα δηλαδή την ησυχία να το βλέπω από την αντικειμενική πλευρά γιατί δεν ήθελα ποτέ  να ενταχθώ πολιτικά κάπου. Γιατί αν είχα ενταχθεί ενδεχομένως θα είχα και πολλά οφέλη από αυτή την ιστορία. Αλλά όσο το βλέπω τόσο περισσότερο με ενοχλεί.

-Θεωρείτε ότι αυτές οι παθογένειες της πολιτιστικής Θεσσαλονίκης οφείλονται σε πολιτικούς λόγους πιο πολύ ή σε λόγους της ψυχοσύνθεσης ανθρώπων;

Μέχρι το 1980 η κοινωνία της Θεσσαλονίκης, σε ό,τι αφορά τον πολιτισμό, είχε πάντα μέσα της και το συντηρητικό και το προοδευτικό, το βυζαντινό και το σύγχρονο. Υπήρχε μια γόνιμη συνομιλία και εξέλιξη σύμφωνα με τους όρους που επιτρέπει η δημοκρατία μιας καλής ακαδημαϊκής κοινότητας. Από το 1980 και μετά, αυτά τα περίπλοκα σχήματα αρχίζουν να διαμορφώνουν συνεχή κυκλώματα.

Ταυτόχρονα πέφτει πάρα πολύ χρήμα από την κομματική κάθε φορά γειτονιά και αρχίζουν και παράγονται πρόσωπα και πράγματα, που σιγά-σιγά κάθονται διαμορφώνουν καταστάσεις στην πόλη…

-Δεν υπήρχαν φωτεινά παραδείγματα;

Λίγα, γι’ αυτό και το φαινόμενο του Γιάννη Μπουτάρη που ήταν ένα εντελώς διαφορετικό πρόσωπο και δεν ήταν κομματικά ελέγξιμος χαροποίησε την πόλη και ειδικά το χώρο του πολιτισμού. Αυτό είναι ένα πολύ ενδιαφέρον, νομίζω, φαινόμενο για την πόλη. Ο Μπουτάρης δεν έβλεπε με κλειστή οπτική γωνία τα πράγματα. Είχε την ελευθερία να εκφράζεται ανοιχτά. Εκεί λοιπόν βλέπεις μία πρώτη σύγκρουση και ακολούθησαν διαμάχες.

-Σαν ποιες;

Μία μεγάλη διαμάχη ήταν ότι ο Μπουτάρης θέλησε, όντας άνθρωπος με έναν εγγυημένο πατριωτικό λόγο, να εισάγει και μέσα από τον πολιτισμό θέματα τα οποία θίγανε την βυζαντινή ή την εθνικιστική νοοτροπία. Μην ξεχνάτε ότι όταν οι τέχνες μπαίνουν όλες μαζί σε ένα κανάλι και παράγουν όλες μαζί πράγματα τότε οι συντεχνίες θίγονται. Καταλαβαίνουν ότι κινδυνεύουν τα συμφέροντά τους.

Και σήμερα έχεις το θλιβερό φαινόμενο που όταν έρχεται η οικογένεια να ζητήσει να φτιάξει ένα γλυπτό του Μπουτάρη στην παραλία να συλλέγονται υπογραφές εναντίον στην ανέγερση του γλυπτού. Και το χειρότερο; Όχι μόνο από απλούς ανθρώπους οι οποίοι ίσως απλώς θεωρούν ότι ο Μπουτάρης είναι το παιδί του διαβόλου, αλλά και από ανθρώπους του προοδευτικού χώρου που είναι μέσα στο Δημοτικό Συμβούλιο και οι οποίοι υποτίθεται είναι θεματοφύλακες μιας μοντέρνας σκέψης και μιας καινούργιας ματιάς. Κι εκείνοι συνηγορούν ώστε να μην γίνει το άγαλμα του Μπουτάρη! Καθηγητές του Πανεπιστημίου μαζί με διάφορους επιχειρηματίες της εστίασης και του κέρδους να μαζεύουν υπογραφές να μην γίνει… Δεν φαίνεται πολύ σκοτεινό; Και επικίνδυνο;

Δεν είμαι οπαδός του να σηκωθεί απαραίτητα ένα μνημείο για τον Μπουτάρη, αλλά είμαι οπαδός του να διατηρηθεί η μνήμη ενός ανθρώπου που είχε δυνατή σκέψη και έδωσε κατά τη γνώμη μου μοντέρνα χαρακτηριστικά ή σύγχρονα χαρακτηριστικά στις εκφράσεις της πόλης. Το ξέρετε αυτό με το άγαλμα.

-Θέλετε να μου πείτε, κλείνοντας, και για την έκθεσή σας;

Έχει έναν αναδρομικό χαρακτήρα. Έκανα μία σειρά χαρτογλυπτά που σχολιάζουν την τέχνη του θεάτρου, την αρχιτεκτονική του θεάτρου. Σχολιάζουν και την επικαιρότητα.

Έβγαλα και ένα βιβλίο ταυτόχρονα για τη σκηνογραφία, το οποίο παράλληλα παρουσίασα, και όλα αυτά τα έκανα βρίσκοντας ένα διέξοδο μέσα από το ΜOMus, που κατάλαβε ότι είναι εκθέσιμα αυτά τα πράγματα, είναι παρουσιάσιμα, παρά τα κυκλώματα που εμποδίζουν τέτοιες εξελίξεις.

***

ΥΓ. Οι φωτογραφίες των εκθεμάτων είναι από λήψεις των: Γιώργος Βαφιάς, Αμαλία Βραντση, Λένα Δημητριάδου, Ελίζα Θεοδωράνου, Λίνα Καλανταρίδου, Αρετή Λεοπούλου, Άγγελος Παπαδημητρίου, Χαρίτων Παπαδόπουλος, Κυριακή Σπανού, Μαρία Τσατσάνογλου