Μικροπράγματα
Από τον Χρήστο Βρεττό
Το παλιό πεθαίνει, ενώ το νέο παλεύει να γεννηθεί – ζούμε στον ενδιάμεσο καιρό ενός χρεοκοπημένου (οικονομικά και ηθικά) παγκόσμιου χρηματοπιστωτικού συστήματος. Πουθενά δεν είναι τόσο προφανείς οι αντιφάσεις του παγκόσμιου καπιταλισμού όσο στην αρένα της περιβαλλοντικής πολιτικής. Από τις πλημμύρες στο Πακιστάν και τη Νιγηρία εώς τους θανατηφόρους καύσωνες στην Κίνα και την Ευρώπη, ζούμε ήδη στην εποχή των «Απωλειών και Ζημιών» (Loss and Damage στη διεθνή πολιτική αργκό). Η κλιματική κρίση δείχνει τα δόντια της και γονατίζει δημοσιονομικά (αναπτυσσόμενα) κράτη σε όλο τον κόσμο. Το Πακιστάν υπέστη 33 δις σε ζημιές από τις πλημμύρες του καλοκαιριού, ενώ έχει συγκεντρωθεί λιγότερο από 10% αυτού του ποσού σε διεθνείς δωρεές. Η επανοικοδόμηση απαιτεί μαζικές και άμεσες χρηματοδοτήσεις. Ο δανεισμός από τις διεθνείς χρηματοπιστωτικές αγορές είναι μονόδρομος. Και έτσι πάνω από το 1/3 των Κρατών παγκοσμίως έχουν παγιδευτεί σε έναν φαύλο κύκλο κλιματικών καταστροφών (για τις οποίες δεν ευθύνονται) και δανεισμών για να καλύψουν τις ζημιές που υφίστανται. Ο ασφυκτικά περιοριστικός δημοσιονομικός χώρος στον οποίο παγιδεύονται λόγω υποχρεώσεων προς τους διεθνείς δανειστές, εμποδίζει τις αναπτυσσόμενες χώρες να επενδύσουν στην κοινωνία τους (παιδεία, υγεία, στόχοι βιώσιμης ανάπτυξης κλπ) και στο περιβάλλον (δράση για το κλίμα, προσαρμογή των υποδομών τους στην κλιματική κρίση). Το Πακιστάν φυσικά δεν είναι το μόνο παράδειγμα. Το 2017 το νησιωτικό κράτος της Ντομίνικα υπέστη ζημιές της τάξης των 1,3 δις δολαρίων, δηλαδή 224% του ΑΕΠ της από τον τυφώνα Μαρία.
Αυτό το φαινόμενο της «κλιματικής αποικιοκρατίας» όπου οι πλούσιες χώρες κερδοσκοπούν από τις κλιματικές καταστροφές που υφίστανται οι αναπτυσσόμενες χώρες είναι συστηματικό. Συγκεκριμένα 58 από τα πιο ευάλωτα κράτη στην κλιματική κρίση παγκοσμίως καλούνται να πληρώσουν 500 δις σε επιτόκια μέχρι το 2025. Παράλληλα, λόγω των αυξημένων τιμών των καυσίμων οι πετρελαϊκές καταγράφουν σχεδόν 200 δις (υπερ)κέρδη μέσα στο 2022, πιέζοντας ταυτόχρονα την παγκόσμια οικονομία προς γενικευμένη ύφεση και αυξάνοντας περαιτέρω τα επιτόκια στις διεθνείς αγορές. «Δεν μπορούμε να μιλάμε για διεθνή συνεργασία στην καταπολέμηση της κλιματικής αλλαγής έως ότου οι πλούσιες χώρες αναγνωρίσουν πως μέσω των υψηλότοκων δανεισμών αναπαράγουν ένα νεο-αποικιοκρατικό χρηματοοικονομικό σύστημα», δηλώνει ο Charles Stevenson από την οργανισμό Debt for Climate.
Η φετινή COP στην Αίγυπτο είναι εξαιρετικά προβληματική για διάφορους λόγους: η Αίγυπτος «φιλοξενεί» άνω των 60,000 πολιτικών κρατουμένων. Παράλληλα ως χώρα-εξαγωγός ορυκτού αερίου πιέζει μέσω του Gas Exporting Countries Forum για την συμπερίληψη του ορυκτού αερίου ως «μεταβατικό» και «βιώσιμο» καύσιμο. Αλλά η φετινή COP ξεχωρίζει και ως μία Αφρικάνικη COP. Μία πολιτική ευκαιρία δηλαδή οι φωνές του Παγκόσμιου Νότου, των χωρών που βρίσκονται στην πρώτη γραμμή των επιπτώσεων της κλιματικής κρίσης, να ακουστούν. Και πράγματι, υπάρχουν σημάδια πως αυτό συμβαίνει. Για πρώτη φορά στην ιστορία των COP, συμφωνήθηκε η δημιουργία ενός ξεχωριστού χρηματοδοτικού μηχανισμού για τις απώλειες και ζημιές. Η παγκόσμια κοινότητα συμφώνησε δηλαδή να ξεκινήσει ένας (πολυετής) τεχνικός, οικονομικός και πολιτικός διάλογος για το πώς μπορούν να υποστηρίζονται έμπρακτα τα κράτη που υφίστανται κλιματικές καταστροφές από το 2024 και έπειτα. Λογικό αν σκεφτεί κανείς πως η κλιματική κρίση εκτιμάται πως θα ευθύνεται για $290-$580 δις σε ζημιές ετησίως στις χώρες του Παγκόσμιου Νότου μέχρι το 2030. «Πρόσφατη έρευνα των οργανισμών Debt Justice και Climate Action Network International καταδεικνύει πως οι επιπτώσεις της κλιματικής κρίσης θα βυθίσουν συγκεκριμένα τις χώρες της υπο-Σαχάριας Αφρικής σε σχεδόν 1 τρισεκατομμύρια δολάρια επιπρόσθετων χρεών μέχρι το 2030.» σημειώνει ο Pablo Sallabera, ακτιβιστής με την ομάδα Fridays for Future Spain.
Υπάρχουν Εναλλακτικές;
Την πρώτη μέρα της Διάσκεψης η Πρωθυπουργός των Μπαρμπάντος Μία Μότλεϊ απαίτησε την αναδιάρθρωση του παγκόσμιου χρηματοπιστωτικού συστήματος – του Διεθνούς Νομισματικού Ταμείου και της Παγκόσμιας Τράπεζας μεταξύ άλλων. Αναγνωρίζοντας πως ο δανεισμός με υψηλά επιτόκια κατόπιν κλιματικών καταστροφών οδηγεί στην αφαίμαξη οικονομικών πόρων (από Νότο προς Βορρά και από το δημόσιο προς τον ιδιωτικό τομέα), πρότεινε το Bridgetown Initiative. Μεταξύ άλλων η πρωτοβουλία αυτή ζητάει: οι διεθνείς χρηματοδοτήσεις να γίνονται σε μορφή επιχορηγήσεων και όχι σε μορφή δανείων (έστω υψηλότοκων), και την θέσπιση κανόνων γύρω από νέες χαμηλότοκες και βιώσιμες δανειοδοτήσεις. Πρότεινε επίσης έναν ετήσιο φόρο της τάξης των 10% στα κέρδη των εταιρειών ορυκτών καυσίμων για τη χρηματοδότηση ενός νέου διεθνούς ταμείου για την ανοικοδόμηση κρατών που πλήττονται από κλιματικές καταστροφές (Loss and Damage Finance Facility). Άλλες επιφανείς φωνές αποτελούν η Κολομβία και η Βραζιλία των οποίων οι νεοεκλεχθείς αριστεροί Πρόεδροι απαιτούν από την παγκόσμια κοινότητα μαζική οικονομική στήριξη σε μορφή επιχορηγήσεων για την προστασία του Αμαζονίου. Ένα ενδιαφέρον εργαλείο αποτελούν επίσης και τα debt-for-climate-swaps, όπου ένα κομμάτι του χρέους μίας χώρας ακυρώνεται, με αντάλλαγμα η τελευταία να δεσμευτεί να επενδύσει το νέο-απελευθερωμένο ποσό στην προστασία του περιβάλλοντος. Η κατάληξη των διαπραγματεύσεων προκάλεσε μεικτές και κατά βάση αμήχανες αντιδράσεις, ιδιαίτερα λόγω της έλλειψης φιλοδοξίας ως προς την κλιματική δράση. Για ακόμη μία φορά όμως, οι αναπτυσσόμενες χώρες εμφύσησαν τις διαπραγματεύσεις με ελπίδα και ρηξικέλευθη αισιοδοξία. Από το Σουρινάμ και τις Μαλδίβες, μέχρι τη Νότιο Αφρική και την Αντίγκουα και Μπαρμπούντα, βιώσαμε κάτι ιστορικό στην COP27 στην Αίγυπτο: η πλειοψηφία των αναπτυσσόμενων χωρών, με την στήριξη της κοινωνίας των πολιτών, ξεκίνησε να συσπειρώνεται πίσω από ένα κοινό μήνυμα: για να σώσουμε τον πλανήτη πρέπει να στοχεύσουμε στη ρίζα του προβλήματος, το παγκόσμιο χρηματοπιστωτικό σύστημα. Όση φιλοδοξία και αν (δεν) σημειώθηκε τελικά, έχουμε ήδη πετύχει ένα ριζοσπαστικό πολιτικό κεκτημένο.