Βάνα Κράβαρη
Ζούμε επίσημα στην εποχή που το να βλέπουμε το ίδιο πρόσωπο ξανά και ξανά, από το ένα Instagram story στο άλλο, είναι κακός οιωνός. Το λες και ανακοίνωση θανάτου πριν την επίσημη, την πατροπαράδοτη. Αυτή του Google, καλέ, μη φανταστείτε. Χθες τα feed μας σε κάθε ένα από τα social media στα οποία έχουμε τρυπώσει τους πάρα πολύ σημαντικούς (από ό,τι φαίνεται) εαυτούς μας, γέμισαν με φωτογραφίες του Μάθιου Πέρι, με εμβληματικές σκηνές από τα Φιλαράκια, με αναλύσεις του τι ακριβώς σημαίνει ο θάνατος ενός ηθοποιού που έφερε στην τηλεοπτική σφαίρα όρους όπως “ταύτιση” και “χαλάρωση”. Τοποθετήσεις για το πώς αυτός ο θάνατος σηματοδότησε μια βίαιη ενηλικίωση για όλους όσους μεγάλωσαν με τα Φιλαράκια, ξεπέρασαν κρίσεις πανικού με τα Φιλαράκια, αντιμετώπισαν αϋπνίες με τα Φιλαράκια.
Ανάμεσα σε αυτά τα ντιτζιταλικά μοιράσματα, κάπως σαν παραφωνία στον ήδη σουρεάλ κόσμο του στοιβάγματος απόψεων στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, ανάμεσα σε sponsored content και φωτογραφίες από παρελάσεις, λες και πληρωνόμαστε για αυτό, ήρθαν και εκείνα που δήλωναν, σαν κάποιου είδους επανάσταση της αντίδρασης ως concept, πως “δεν έχω δει ποτέ Φιλαράκια”. Όχι, αυτό δεν είναι ένα κείμενο κριτικής σε όσους θεώρησαν πως η χθεσινή μέρα ήταν η κατάλληλη να κάνουν αυτή την “ποιος σε ρώτησε” δήλωση σε μια πλατφόρμα στις δημοσιεύσεις της οποίας κολλάει πάντα το “ποιος σε ρώτησε” στο κάτω κάτω.
Έχουμε εθιστεί στο να ποστάρουμε για τα πάντα;
Τα τελευταία χρόνια οι συζητήσεις (δεν εξαιρούνται ούτε οι καφενειακές) έχουν μεταφερθεί στον ντίτζιταλ κόσμο. Σεντόνια, αναλύσεις, μακροσκελείς τοποθετήσεις, απόψεις πάνω στις απόψεις και άλλες απόψεις, στοιβάζονται στα προφίλ μας στα social media. Αντικείμενο συζήτησης: αναλόγως. Ό,τι τρεντάρει στο (άλλοτε σημαντικό) Twitter. Ό,τι μας κάνει να νιώθουμε ενημερωμένοι. Ό,τι μας κάνει να μη νιώθουμε εκτός συζήτησης.
Το FOMO, “fear of missing out”, δεν αφορά πλέον αποκλειστικά τις ώρες που είμαστε αποσυνδεδεμένοι. Αφορά πια και την αποσύνδεσή μας από αυτό “που συζητάνε όλοι”. Μοιάζει σαν να έχουμε χάσει αυτό το δικαίωμα στο να μην ξέρουμε, να μην έχουμε άποψη. Στο να μη μας νοιάζει στο κάτω κάτω. Φαίνεται πως αυτή η ανάγκη να μένουμε ενημερωμένοι, που σύμφωνα με έρευνα δεν κάνει και πολύ καλό στις υπάρξεις μας, κόντρα σε ό,τι πιστεύουμε) έχει μετουσιωθεί σε μια ανάγκη (επίπλαστη) να έχουμε άποψη για ό,τι συμβαίνει. Και δως’ του οι αναρτήσεις για το “τόπικ της ημέρας”, για το “hashtag”, για τον Κασσελάκη, για τα Φιλαράκια, για το Ισραήλ και την Παλαιστίνη, ακόμα και αν δεν έχουμε ιδέα. Με μια δόση εξυπνακισμού (στις καλές περιπτώσεις), με μια καταφανή προσπάθεια να φανούμε πιο ενήμεροι, πιο καλοί γραφιάδες, πιο έξυπνοι από τον χρήστη που υπογράφει την ανάρτηση από κάτω.
Αν δεν φοβόμασταν τη γραφικότητα όσο μερικοί το να μην έχουν κάτι να πουν όπωσδήποτε και με κάθε δύναμη, θα λέγαμε πως ο Μίλαν Κούντερα, το 1981 κατάφερε να προβλέψει τη γραφομανία που θα έφερνε μαζί του το σύμπαν της κοινωνικής δικτύωσης. “Ο καθένας υποφέρει από τον φόβο ότι θα χαθεί χωρίς να ακουστεί, περνώντας απαρατήρητος μέσα από το αδιάφορο σύμπαν, θέλει να μεταμορφωθεί μόνος του σε ένα σύμπαν λέξεων”.
Βέβαια, δεν είναι μόνο ο φόβος του να μην ακουστεί κανείς, που οδηγεί σε αυτή τη γραφομανία, που χθες κορυφώθηκε για άλλη μια φορά, με τον θάνατο του Μάθιου Πέρι. Υπάρχουν δείγματα και της ψευδαίσθησης μιας σημαντικότητας, ψευδαίσθηση την οποία έχουν δημιουργήσει τα ίδια τα social media στους χρήστες τους. Έρευνα των Wilcox και Stephen (2012) έδειξε πως τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης μπουστάρουν την αυτοεκτίμηση, με τους χρήστες να παρουσιάζουν τους εαυτούς τους με τρόπο που τους κάνει πιο επιθυμητούς. Στον αντίποδα, χάνεται αυτό το αίσθημα αυτοελέγχου. Με λίγα λόγια ατονεί το φίλτρο του τι είναι και τι όχι τόσο πια σημαντικό που να αξίζει τον χρόνο που χρειάζεται ένα καλοδιατυπωμένο status, που θα μαζέψει τα απαραίτητα likes και shares.
Χθες μέσα σε όλες τις αναλύσεις του γιατί ο θάνατος του Μάθιου Πέρι σημαίνει πολλά και για όσους μεγάλωσαν με τα Φιλαράκια αλλά και για όσους δεν είναι ενήμεροι για το πώς ο πιο επιτυχημένος άνθρωπος στον κόσμο μπορεί να οδηγείται από το ίδιο του τo χέρι προς το χειρότερο σενάριο για τη ζωή του, εμφανίστηκαν και εκείνοι που το πήραν αλλιώς. Όσοι ενημέρωσαν πως έχουν περάσει όλη την πολύ επιλεκτική σε επίπεδο πολιτισμού ζωή τους σνομπάροντας συστηματικά τα Φιλαράκια. Άλλοι που τη μετέτρεψαν σε εργαλειοθήκη καπιταλιστικής ανάλυσης του κόσμου. Άλλοι βρήκαν στους ήρωες της σειράς όλους τους ανθρωπότυπους που μισούν. Όλα τα λάθος πρότυπα που μας πούλησαν μια ψεύτικη ζωή χωρίς πολλή δουλειά. Μια αμερικανική πλύση εγκεφάλου. Μπράβο, παιδιά, υποθέτουμε. Πάντως όλοι βρήκαν τον τρόπο να νιώσουν ιδιαίτεροι, καθισμένοι στη χρυσή καρέκλα της “εξαίρεσης” στον κανόνα. Λιγότερο κλισέ, κοινοί και σαν τους άλλους. Άλλοστε πάντα σε έκανε τους ανθρώπους να νιώθουν ανώτεροι η ευκολία του να απορρίπτουν το “δημοφιλές”.
Ένας από τους λόγους που ποστάρουμε στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης είναι και αυτό το αίσθημα ταύτισης. Η υποσυνείδητη αναζήτηση ανθρώπων που να συμφωνούν μαζί μας. Σαν εκείνη την πλάγια ματιά επιβεβαίωσης σε κάποιον που φάνηκε να “τσιμπάει” με την εξυπνάδα μας σε ένα άκυρο, ψιλομεθυσμένο τραπέζι. Προφανώς όσοι χθες δαπάνησαν χρόνο ενημερώνοντας τους “φίλους” τους πως δεν έχουν δει ποτέ στη ζωή τους Φιλαράκια το κέρδισαν αυτό. Γέμισαν comment sections με πολλά -μάλλον επιβεβαιωτικά- “ούτε εγώ”. Μόνο που ακόμα και όσοι θέλησαν να κοντράρουν την ποπ εμμονή ολόκληρων γενιών με τα Φιλαράκια, καβάλησαν το ίδιο κύμα hype με αυτούς που θέλησαν να σνομπάρουν εξαρχής.
Ίσως τελικά δεν είμαστε αρκετά “ιδιαίτεροι” ώστε να σνομπάρουμε τον αλγόριθμο.