Βάνα Κράβαρη
Πλούτος και ομορφιά ήταν πάντα συνοδοιπόροι. Θέλοντας και μη. Σε όλη τη διάρκεια της ιστορίας, τα πρότυπα ομορφιάς κάθε περιόδου εξυπηρετούσαν τα ιδεολογικά συμφέροντα της άρχουσας τάξης. Ας πάρουμε το παράδειγμα της Αναγέννησης: το παχουλό, χλωμό δέρμα ήταν ένα πολύτιμο σημάδι υψηλής κοινωνικής θέσης. Αντίθετα, το μαυρισμένο από τον ήλιο δέρμα έγινε συνώνυμο των κατώτερων τάξεων που εργάζονταν σε εξωτερικό χώρο. Σήμερα, ωστόσο, η ηλιοκαμένη επιδερμίδα είναι το ζητούμενο, αφού στη Δύση, υποδηλώνει ελεύθερο χρόνο, διακοπές σε κάποιο νησί ή εξωτικό προορισμό και την πολυτέλεια ενός εισοδήματος που τα επιτρέπει όλα αυτά.
Τον προηγούμενο μήνα, η φίλη μου η Μ. έκανε το δεύτερο μπότοξ της. Είναι μόλις 32 ετών και θεωρούσε πως αυτή η ρυτίδα έκφρασης ανάμεσα στα φρύδια της είχε πάψει να μαρτυρά με γοητευτικό τρόπο την δεινή της ικανότητα να ξεχειλίζει από συναισθήματα και ειλικρίνεια απέναντι στον εαυτό της και τους άλλους. Είχε πάψει και να λέει χωρίς να το λέει πως είναι μια εκφραστική story teller. Ήταν πια ένα σημάδι ότι δεν είναι πλέον 20 και πως αν δεν έκανε κάτι για να την ξεφορτωθεί, μέσα σε όλα θα ήταν και μια «φτωχή, γερασμένη, απεριποίητη γυναίκα». Χθες το βράδυ τη ρώτησα αν ψήνεται να πάμε για ένα ποτό Παρασκευή βράδυ. Η απάντησή της: «μόνο σπίτι με φθηνό κρασί, χρωστάω ήδη για τον Σεπτέμβριο». Είχε πληρώσει 250 ευρώ για το botox μαζί και κάποια λεφτά για μια μεσοθεραπεία που «θα ενυδάτωνε από μέσα το πρόσωπό της». Αυτό, συν τα κόστη των διακοπών της για τον Αύγουστο, συν τα πάγια μηνιαία έξοδά της, είναι αρκετά για να μπορούμε να πούμε με σιγουριά το κλισέ πως είναι άφραγκη και χρεωμένη. Η Μ. είναι ιδιωτική υπάλληλος στον πλανήτη Ελλάδα, χωρίς προνομιούχους γονείς, που προσπαθεί να επιβιώσει χωρίς να στερηθεί τίποτα. Ένας Millennial σπόρος, γένους θηλυκού.
Τη στιγμή που η κατανομή της «φυσικής» ομορφιάς είναι μια δημοκρατική γενετική διαδικασία, τα πρότυπα ομορφιάς είναι ακριβώς το αντίθετο. Η εμφάνιση ανέκαθεν αποτελούσε μια κρίσιμη πηγή διαφοροποίησης για τους προνομιούχους, οι οποίοι χρησιμοποιούν τον πλούτο τους για να επικοινωνήσουν την κοινωνική «αξία» τους και να ξεχωρίσουν από τους μη προνομιούχους. Εκ των πραγμάτων, λοιπόν, το concept ομορφιά αντανακλά μια ταξική ιεραρχία και αποτελεί εδώ και πολύ καιρό τόπο κοινωνικής πάλης. Ενώ ορισμένοι άνθρωποι έχουν την ταξική θέση να ασχοληθούν με την ομορφιά, άλλοι μένουν με το στίγμα της «ασχήμιας».
Τα τελευταία χρόνια, και ιδίως στο σήμερα, τα πρότυπα ομορφιάς χρειάζονται ένα budget που είναι υψηλότερο από ποτέ. Με τις αισθητικές επεμβάσεις να γίνονται εύκολα διαθέσιμες, υπάρχει πλέον η προσδοκία όχι μόνο για τη συνήθη λίστα των βασικών θεραπειών «συντήρησης» -μαλλιά, νύχια, φρύδια, βλεφαρίδες, δόντια- αλλά και για βελτιώσεις όπως ενέσιμα και χειρουργικές επεμβάσεις.
Σύμφωνα με την Εθνική Τράπεζα Δεδομένων Αισθητικής Πλαστικής Χειρουργικής, ο αριθμός botox που πραγματοποιήθηκαν στην Αμερική μεταξύ 2019 και 2020 αυξήθηκε κατά 54%, ενώ τα fillers αυξήθηκαν κατά 75%. Το Ηνωμένο Βασίλειο είναι η ταχύτερα αναπτυσσόμενη αγορά παγκοσμίως για τα fillers προσώπου και οι Βρετανοί πλαστικοί χειρούργοι ανέφεραν αύξηση κατά 70%.
Πολύ συχνά, εκείνοι που δέχονται κομπλιμέντα ή εξυμνούνται διαδικτυακά για την ομορφιά τους είναι όλο και περισσότερο άνθρωποι που έχουν υποβληθεί σε διάφορες χειρουργικές επεμβάσεις και θεραπείες. Αυτό το εμβληματικό meme, που βολεμένες στον κυνισμό του αυτοσαρκασμού, έχουμε κάνει save όλοι: «δεν είμαι άσχημη, είμαι απλώς φτωχή», αντικατοπτρίζει αυτή την αλλαγή: χρησιμοποιώντας φωτογραφίες στο φορμάτ του «πριν» και μετά» διασημοτήτων όπως η Bella Hadid και η Kylie Jenner, καταδεικνύει πώς τα χρήματα και όχι η γενετική είναι το μόνο που χρειάζεται για να δημιουργηθεί ένα πρόσωπο που θεωρείται όμορφο.
Αυτό είναι σημαντικό γιατί τώρα, περισσότερο από ποτέ, τα πρόσωπά μας έχουν γίνει το πιο πολύτιμο αγαθό μας. Τα social media, όλες εκείνες selfies, τα Zoom meetings έχουν βάλει την εμφάνισή μας στο επίκεντρο και τα πρόσωπά μας έχουν μετατραπεί σε κάτι στο οποίο «πρέπει» να επενδύσουμε. Οι γυναίκες των μεσαίων και των ανώτερων τάξεων έχουν την οικονομική ελευθερία να θεωρούν μια ακριβή θεραπεία ή μια χειρουργική επένδυση «απόλαυση». Ένα botox είναι απλώς ένα μικρό ποσό από το εισόδημά τους, τα fillers έχουν μπει αυτομάτως στη λίστα με τις θεραπείες συντήρησης. Αυτή η «απόλαυση» τους επιτρέπει να πληρούν τα στάνταρ του να είσαι «όμορφη» το 2024. Όλο αυτό είναι ένα σημείο αναφοράς για όσους έχουν το εισόδημα να συμμετέχουν σε αυτόν τον νέο τρόπο να «επενδύεις σε εσένα». Ακόμα και αν η επένδυση αυτή μένει σε ένα πρώτο επίπεδο.
supervenus
Uploaded by marnie salami on 2020-03-10.
Το θέμα είναι πως ο φαύλος κύκλος που δημιουργείται αφήνει εκτός όσους δεν έχουν τη δυνατότητα να συμμετέχουν σε αυτό. Και με έναν τρόπο νιώθουν να «τιμωρούνται». Οι «απεριποίητες» γυναίκες κερδίζουν 40% λιγότερα χρήματα από τις «όμορφες» ομολόγους τους, ενώ οι ελκυστικοί άνθρωποι έχουν πάνω από 20% περισσότερες πιθανότητες να τους καλέσουν σε συνέντευξη για δουλειά και θεωρούνται κοινωνικά πιο καταρτισμένοι, αξιόπιστοι, με αυτοπεποίθηση και ικανότητες. «Αν είσαι λευκός, μεσαίας τάξης και έχεις μια καλή δουλειά, δεν χρειάζεσαι αυτά τα πράγματα τόσο πολύ», λέει στο Dazed η Ruth Holliday, καθηγήτρια στο Τμήμα Φύλου και Πολιτισμού στο Πανεπιστήμιο του Leeds. «Είναι όταν είσαι περιθωριοποιημένη που αυτή η εργασία ομορφιάς γίνεται πολύ σημαντική».
Καθώς το κόστος της ομορφιάς αυξάνεται -το άλμα μεταξύ μανικιούρ και μιας επέμβασης στη μύτη είναι σημαντικό- οι άνθρωποι τιμολογούνται κανονικότατα και κινδυνεύουν οικονομικά για να συμμετέχουν σε αυτή τη νέα πραγματικότητα του beauty. Ένα άρθρο του Refinery29 περιγράφει λεπτομερώς πώς οι γυναίκες συσσωρεύουν χιλιάδες λίρες σε χρέη πιστωτικών καρτών, προκειμένου να κάνουν botox και filler.
Εν τω μεταξύ, δεν είναι μόνο τα οικονομικά που κινδυνεύουν στο κυνήγι του «τέλειου προσώπου», αλλά και η υγεία. Όσοι δεν έχουν την οικονομική δυνατότητα να πληρώσουν έγκριτες κλινικές, κάνουν περικοπές ταξιδεύοντας στο εξωτερικό (βλ. Τουρκία) όπου οι τιμές είναι φθηνότερες. Το 2014, εκτιμάται ότι 41.000 ιατρικοί τουρίστες επισκέφθηκαν την Κολομβία, όπου η αυξητική στήθους μαζί με δυο μέρες διαμονή σε ξενοδοχείο, μπορεί να κοστίσουν 4.000 δολάρια. Το διακύβευμα; Πολλές από αυτές τις «προσιτές» επεμβάσεις γίνονται από μη αδειοδοτημένους, μη εκπαιδευμένους γιατρούς. Σε αριθμούς, 30 γυναίκες έχασαν τη ζωή τους κατά τη διάρκεια αισθητικών επεμβάσεων. Όπως προφήτευσε η Ναόμι Γουλφ στο βιβλίο της “Ο μύθος της ομορφιάς” (The Beauty Myth) το 1990: «Η ελεύθερη αγορά θα ανταγωνιστεί για να τεμαχίσει τα σώματα των γυναικών πιο φτηνά, αν και πιο πρόχειρα, με χειρουργικές επεμβάσεις χωρίς κόστος σε κλινικές-υπόγεια».
«Διαπιστώσαμε στην έρευνά μας για τον αισθητικό τουρισμό ότι οι περισσότεροι από τους ανθρώπους που ταξίδευαν στο εξωτερικό για χειρουργική επέμβαση δεν ήταν πλούσιοι άνθρωποι, αλλά το έκαναν επειδή ήταν φθηνότερα εκεί και μπορούσαν να κάνουν μια συμφωνία», αναφέρει η Holliday. H όλη τεχνολογία της ομορφιάς θεωρήθηκε σχεδόν ως ισοδύναμο με τα προσόντα. Για τους ανθρώπους της μεσαίας τάξης, η περαιτέρω εκπαίδευση θεωρείται απαραίτητη για την επιτυχία, αλλά οι θεραπείες ομορφιάς λειτουργούν με τον ίδιο τρόπο για όσους αποκλείονται από αυτή την κουλτούρα. Όλα έχουν να κάνουν με την επένδυση στον εαυτό σου για να προσπαθήσεις να βγάλεις τα προς το ζην”.
Ενώ οι αισθητικές επεμβάσεις που γίνονται καλά μπορούν να λειτουργήσουν ως μια μορφή κοινωνικής ανέλιξης, όταν γίνονται άσχημα αυτές οι διαδικασίες μπορεί να έχουν το αντίστροφο αποτέλεσμα, καθώς γίνονται οι ίδιοι δείκτες της τάξης τους. Είτε πρόκειται για μεγαλύτερα χείλη, είτε για κακώς εφαρμοσμένο filler είτε για υπερβολικά λευκές θήκες δοντιών, ο τρόπος με τον οποίο εκτελούνται οι θεραπείες ομορφιάς προσθέτει ένα ακόμη επίπεδο κοινωνικού διαχωρισμού.
«Τα σώματα της εργατικής τάξης χαρακτηρίζονται σχεδόν πάντα ως υπερβολικά, ως too much, και το lip filler θα ήταν ένα κλασικό παράδειγμα. Ωστόσο, οι άνθρωποι της εργατικής τάξης μπορεί να μην το βλέπουν με τον ίδιο τρόπο. Το μεγαλύτερο είναι καλύτερο, επειδή είναι το προφανές που δείχνει ότι είσαι ένα σώμα με αξία και ότι πρέπει να συμπεριληφθείς στην κοινωνία. Δουλεύοντας πάνω στο σώμα σου, δείχνεις τις ικανότητές σου, τους πόρους σου και την εργασία σου, κάτι που εκτιμάται περισσότερο στην κουλτούρα της εργατικής τάξης».
Στην ατομικιστική, καπιταλιστική και πατριαρχική κουλτούρα μας, το πρότυπο ομορφιάς λειτουργεί ως εργαλείο για να κρατήσει όσους έχουν λιγότερα προνόμια στον πάτο της κοινωνικής ιεραρχίας. Οι αισθητικές διαδικασίες έχουν γίνει ένα είδος συμβόλου κύρους για τις φιλόδοξες γυναίκες, κάτι σαν τη νέα designer bag. Είναι ένας τρόπος για όσους έχουν τα προνόμια να διατηρούν και να αυξάνουν το πλεονέκτημά τους, ενώ όσοι δεν μπορούν να συμμετάσχουν δεν έχουν πολλές επιλογές παρά να κάνουν περικοπές για να το πετύχουν.
Αν δεν εργαστούμε για να αλλάξουμε τα πράγματα, πλησιάζουμε σε ένα μέλλον στο οποίο το πρότυπο ομορφιάς μας εξελίσσεται σε ένα ολοένα και ακριβότερο ιδανικό, αυξάνοντας περαιτέρω το χάσμα ευκαιριών μεταξύ των τάξεων. Το «Δεν είμαι άσχημη, είμαι απλώς φτωχή» μπορεί να είναι απλώς ένα meme – αλλά η πραγματικότητα πίσω από τη σάτιρα ζωγραφίζει ένα τρομακτικό όραμα για το μέλλον.