Μικροπράγματα
Του Διονύση Χριστοφιλογιάννη
Ζούμε σε μια εποχή που η τέχνη στην Ελλάδα μοιάζει με καθρέφτη σπασμένο σε κομμάτια — ο καθένας κοιτάζει τον εαυτό του σε ένα θραύσμα και νομίζει πως βλέπει ολόκληρο το τοπίο. Είμαστε καλλιτέχνες σε μια χώρα που παλεύει ακόμα με την επιβίωση, την ορατότητα και τον σεβασμό. Και παρότι όλοι το ξέρουμε αυτό, ελάχιστοι από εμάς τολμούν να μιλήσουν ανοιχτά για τη μοναξιά, την αδιαφορία, την απουσία ειλικρινούς διαλόγου.
Πηγαίνουμε στα εγκαίνια. Ανταλλάζουμε χαμόγελα, λέμε «μπράβο» χωρίς να το εννοούμε ή χωρίς να το νιώθουμε. Πολλές φορές απλώς γιατί είναι μέρος του “παιχνιδιού”. Αλλά πόσοι από εμάς αισθάνονται πραγματικά ότι ανήκουν; Πόσοι νιώθουμε πως κάποιος μας ακούει πραγματικά; Υπάρχει μια απουσία επαφής, σαν να φοράμε όλοι ένα προσωπείο, ένα κουστούμι που δεν είναι δικό μας. Κανείς δεν ρωτάει με ουσία. Οι συζητήσεις είναι επιφανειακές, συνήθως στραμμένες στο ποιος θα πάει στο εξωτερικό, ποιος εκτίθεται πού, ποιος «παίζει» σε ποιο ίδρυμα. Όχι τι σε απασχολεί, τι σε πονάει, τι σε ωθεί να δημιουργήσεις. Όχι πώς είσαι.
Υπάρχει μια κυρίαρχη εγωκεντρική στάση, κυρίως από καλλιτέχνες πρώτης γραμμής — ή μάλλον, αυτούς που πιστεύουν πως είναι πρώτης γραμμής. Αντί να στηρίζουμε ο ένας τον άλλον, να δημιουργούμε ένα πλαίσιο αλληλεγγύης, ανατροφοδότησης, κοινού οράματος, πολλοί στήνουν γύρω τους τείχη. Έχουν ανάγκη την απόσταση για να διατηρούν τον “μύθο” τους. Έτσι η τέχνη χάνει το ανθρώπινό της σώμα και γίνεται εργαλείο για κοινωνική αναρρίχηση, για δημόσιες σχέσεις. Και οι περισσότεροι το βλέπουν, το βιώνουν, το ξέρουν. Αλλά το αποσιωπούν.
Μας ρωτούν: «Τι ετοιμάζεις στο εργαστήριό σου;». Μια ερώτηση που έχει μετατραπεί σχεδόν σε φάρσα. Γιατί δεν κρύβει ενδιαφέρον, αλλά προσδοκία. Θέλουν να ακούσουν ότι είσαι “δραστήριος”, ότι “τρέχεις”, ότι “παίζεις”. Δεν τους νοιάζει τι σε απασχολεί υπαρξιακά, πολιτικά, ηθικά. Δεν υπάρχει χώρος να πεις: “Σήμερα δεν μπόρεσα να δουλέψω γιατί ένιωθα θλίψη”, ή “Δουλεύω κάτι που δεν ξέρω αν θα το δείξω ποτέ”. Αν το πεις, θεωρείσαι αδύναμος ή “εκτός κυκλώματος”.
Πού είναι, λοιπόν, η αλληλεγγύη; Πού είναι η κοινότητα; Υπάρχει, αλλά υπόγεια. Υπάρχει στις σιωπηλές ματιές με κάποιους φίλους, στα μηνύματα που λένε «σε σκέφτομαι», στις μικρές συλλογικότητες που δουλεύουν χωρίς σπόνσορες, χωρίς προβολείς. Υπάρχει στους καλλιτέχνες που δεν εγκατέλειψαν, που συνεχίζουν με κόστος, με αξιοπρέπεια, με πείσμα. Αλλά δεν τους βλέπουμε συχνά γιατί η σκηνή κυριαρχείται από τους «επαγγελματίες της εικόνας».
Δεν ξέρω τι έρχεται μετά. Δεν ξέρω τι θα κάνω εγώ, ούτε αν «τα βγάζω πέρα». Δεν με νοιάζει πια τόσο το τι έρχεται, όσο το πώς στεκόμαστε τώρα. Αν δεν μπορούμε να κοιταχτούμε στα μάτια χωρίς να μετράμε ο ένας τον άλλον, τότε δεν έχει νόημα ούτε η δημιουργία ούτε η έκθεση ούτε το όποιο «αναγνωρισμένο» πλαίσιο. Χωρίς ανθρώπινη σύνδεση, η τέχνη γίνεται στείρα χειρονομία.
Ίσως το πιο ριζοσπαστικό που μπορούμε να κάνουμε αυτή τη στιγμή δεν είναι να φτιάξουμε άλλο ένα έργο για να εκτεθεί, αλλά να καθίσουμε και να μιλήσουμε, ουσιαστικά. Να ρωτήσουμε τον άλλον: Εσύ πώς είσαι; Και να το εννοούμε.