Άρης Δημοκίδης
Διάβασα το νέο βιβλίο της συγγραφέα και καθηγήτριας ψυχολογίας Φωτεινής Τσαλίκογλου την περίοδο που μιλούσαμε για μια υπόθεση μπούλινγκ, στο podcast μου για τον Τάσο Ξιαρχό – έναν άνθρωπο που είχε δεχτεί μεγάλο μπούλινγκ στη ζωή του και τελικά κατέληξε να το κάνει κι ο ίδιος σε άλλους.
«Κατά σύμπτωση», μου είπε τότε, «βγαίνει τώρα το νέο μου βιβλίο που “κουμπώνει” σ’ αυτήν την υπόθεση». Το διάβασα μονορούφι, συγκινήθηκα, έκλαψα, ένιωσα την αισιοδοξία της *ανατροπής*.
Τώρα που το βιβλίο κυκλοφόρησε επισήμως (από τις εκδόσεις Καστανιώτη) της ζήτησα να μου μιλήσει για αυτό, αλλά και για την ψυχολογία και την ζωή γενικότερα.
– Καταρχάς, τι σε ενέπνευσε να αφηγηθείς αυτήν την ιστορία;
Συμβαίνει με κάποιες ιστορίες. Σαν να σε καταλαμβάνει ένα παράδοξο φάντασμα. Καλοσυνάτο, τρυφερό και ταυτόχρονα τρομαχτικό και ανοίκειο. Ετσι, μια μέρα, υπό τη σκιά της πανδημίας, γεννήθηκε ο Αζορ. Έμοιαζε με σκύλο αλλά στην πραγματικότητα ήταν ένα ανθρώπινο πλάσμα καμωμένο από υλικά που κατακλύζουν σήμερα την ψυχή μας. Τρόμος, ελπίδα, συμπόνια, αυτολύπηση, απόγνωση, θυμός, οργή, προσμονή.
Κάποιες φορές έχεις την αίσθηση ότι η αφήγηση μιας ιστορίας έχει έναν δικό της σχεδόν μαγικό τρόπο να ξεδιπλώνεται. Σαν ένα παράδοξα αυτοφυές και αυτάρκες φυτό που φυτρώνει από μόνο του και ριζώνει για τα καλά στο μυαλό σου, δίχως την επίκληση μιας αρχικής ιδέας, έμπνευσης κλπ.
– Και πώς επέλεξες αυτή τη φόρμα;
Η φόρμα με επέλεξε! Σύντομη, σχεδόν τηλεγραφική. Σαν ένα μακροσκελές γράμμα, μια επιστολή. Παροτρύνθηκα σε μια ασυνήθιστα συμπυκνωμένη για μένα φόρμα. Βλέπεις στο όνειρο σου ένα πρόσωπο και στην γλώσσα του ασυνειδήτου αυτό το ένα πρόσωπο είναι καμωμένο από ένα ετερόκλητο πλήθος άλλων προσώπων. Πόσα πρόσωπα συμπυκνώνει ο Αζορ; Ο κύριος των εννιά; Ο φύλακας στο μουσείο; Η γλυκοφιλούσα Παναγιά; Η κακιά μητέρα; Tο θυμωμένο αγόρι;
Κάθε φορά μου γεννώνται και νέες σκέψεις για όλα αυτά. Η γραφή δεν σταματά να μας εκπλήσσει με ένα ανεξάντλητο πλούτο συνειρμών.
Πάντως το τόσο σύντομο αυτό βιβλίο με προστάτευσε από το βουητό μιας φλύαρης συναισθηματολογίας. από την συχνά ανώφελη και πλεονάζουσα ανάγκη επεξήγησης, ερμηνείας
– Πώς γίνεται κάποιος που έχει υποστεί βία και μπούλινγκ να κάνει τα ίδια μεγαλώνοντας;
Δεν είναι ν’ απορείς. Ο καταναγκασμός στην επανάληψη μάς σπρώχνει να αναβιώνουμε τα καταστροφικά σενάρια του παρελθόντος.
Μέσα από την ταύτιση με τον επιτιθέμενο ή και με τον θύτη έχεις την αίσθηση ότι πετυχαίνεις μια λυτρωτική ανατροπή. Είναι σαν να παίρνεις ετροχρονισμένα τα ηνία της κατάστασης στα χέρια σου.
Η ψυχή, το σώμα μας, θυμάται και μας σπρώχνει να επαναλαμβάνουμε διαρκώς βίαια, καταστροφικά ή αυτοκαταστροφικά σενάρια του παρελθόντος, με την ελπίδα ότι τώρα θα είναι διαφορετικά, τώρα θα έλθει η κάθαρση, τώρα θα λάβουμε από θέση ισχύος ότι δεν είχαμε λάβει τότε: Aγαπη, σεβασμό, αποδοχή, τρυφερότητα, αναγνώριση.
«Αν δεν με αγαπάς, δεν θα με αγαπώ», «αν δεν με αγαπάς θα σε σκοτώνωή θα με σκοτώνω», «Αν με σκότωνες τότε που ήμουν μικρός κι ανυπεράσπιστος το ίδιο θα κάνω κι εγώ τώρα ως ενήλικος», «Στο πρόσωπο της ή του συντρόφου μου, στο πρόσωπο του παιδιού μου, θα βλάψω ετεροχρονισμένα εσένα, που τότε με κακοποίησες, εσένα που με ακύρωσες όπως και όσο μπορούσες».
Ακόμα όμως και μια κακοποιητική σχέση είναι καλύτερη από την ερημία της μη σχέσης, στον ίδιο βαθμό που μια απορριπτική κακοποιητική για παράδειγμα μητέρα είναι καλύτερη από μια απούσα, νεκρή μητέρα…
– Πιστεύεις πως υπάρχει τρόπος για να «σπάσει» αυτόν τον κύκλο;
Δεν είμαστε όμηροί αρχικών τραυμάτων. Η επεξεργασία, ο αναστοχασμός, οι διορθωτικές εμπειρίες καιροφυλατούν και μας επιφυλάσσουν δώρα που ποτέ δεν φανταστήκαμε.
Η έκπληξη ως δώρο… είναι πάντα εδώ.
– Συγκινήθηκα σε διάφορα σημεία του βιβλίου, όμως στο τέλος η καρδιά μου ζεστάθηκε ανέλπιστα. Πώς αποφάσισες να δώσεις αισιόδοξο τέλος;
Θα σου ομολογήσω κάτι. Το επίμετρο, είναι μια προσθήκη. Προστέθηκε αρκετό καιρό μετά την πρώτη γραφή. Δεν άντεχα να αφήσω τον Αζορ στο έλεος ενός άνυδρου, στερητικού κόσμου. Έφτιαξα ένα άλλο, ανέλπιστο, ηλιόφωτο τέλος. Που κανείς δεν μπορεί να μου διαψεύσει. Και αυτό βεβαία είναι ένα από τα προνόμια της λογοτεχνίας!
Το βιβλίο μιλά για το πώς αλλάζουν οι άνθρωποι στην περίοδο κρίσεων, όπως ήταν το λόκνταουν. Ο ήρωας σου άλλαξε προς το καλύτερο. Φοβάμαι όμως ότι ο περισσότερος κόσμος ταλαιπωρήθηκε πολύ ψυχικά. Θα μπορέσουν να το ξεπεράσουν άραγε; Μιλάς συχνά για την ανατροπή που μπορεί να γίνει εντός μας.
Είμαστε στο μήνα Ιανουάριο tou 2022. Γύρω μας μαίνεται ο χαμός σε όλες τις δυνατές ατομικές και συλλογικές εκδοχές του. Μην πάμε μακριά. Ας μείνουμε στον τόπο μας. Και στις ιστορίες του. Στους μύθους που είναι η άλλη εκδοχή της ιστορικής αλήθειας. Υπάρχουν, οι Αλκυονίδες μέρες. Μέσα στην καρδιά του χειμώνα, γίνεται για λίγες μέρες κάτι σαν καλοκαιράκι. Οι άνεμοι κοπάζουν, ο πάγος απομακρύνεται, ο ήλιος ζεσταίνει τη χώρα. Ο τόπος όλος φροντίζει ένα πουλί -την Αλκυόνη, που πρέπει να κλωσήσει τ’ αυγά του. Μέσα στο χειμώνα χάνεται ο χειμώνας. Με άλλα λόγια, στον τόπο μας ο Χειμώνας έχει αναλαμπή.
Ο Αζορ μου αν είχε άλλο όνομα, θα λεγόταν Αλκυόνη ή ίσως και Αναλαμπή. Σε κάθε περίπτωση θα ήταν κάτοικος μιας χώρας, ενός τόπου που πέρα από καταστροφές και θριάμβους περά από φαντασμαγορικές επετειακές υπενθυμίσεις μας δίδαξε ότι μέσα στο Χειμώνα χάνεται ο Χειμώνας, κι ότι όταν πιστέψεις σε αυτή την μικρή αναλαμπή, όλα είναι δυνατόν να συμβούν
– Θα ήθελα να μας μιλήσεις και για το Μαγικό των Ανθρώπων, την πιο δυνατή και χρήσιμη (κατά τη γνώμη μου πάντα), της ελληνικής τηλεόρασης. Πώς προέκυψε;
Ένα από τα πιο καθοριστικά πράγματα στη ζωή μου. Ένα δώρο η συνεργασία μου με την Πέννυ Παναγιωτοπούλου κι ένα ευχαριστώ στην ΕΡΤ 2 που μας επέτρεψε να αναδείξουμε, με όρους όχι πάντα τηλεοπτικά συμβατικούς, αυτό “το άλλο” που μπορεί να είναι η λειτουργιά της μικρής γυάλινης οθόνης για την ψυχή μας, ειδικά αυτους τους καιρούς. Ο ανθρώπινος πόνος μπορεί να αναδεικνύεται μέσα από την μικρή οθόνη με τρόπο που να παραβιάζεται και το ‘’μικρό’’ της και το ‘’γυάλινο της. ‘’Τίποτα στον κόσμο ολοκληρο’’,λέει ο Οσκαρ Ουάιλντ,’’ δεν είναι χωρίς νόημα, και πάνω από όλα ο πόνος’’. Αν αληθεύει ότι ο θάνατος είναι μαθητεία ζωής, τότε οι ιστορίες ζωής στο Μαγικό των ανθρώπων, θα το πω απλά, μας χαρίζουν ‘’μιαν αγάπη και μια συμπόνια για τον πάσχοντα άνθρωπο’’ Μια αγάπη και μια συμπόνια, δηλαδή, για τον καθένα μας. Η παράξενη εποχή μας φέρνει στο προσκήνιο πέρα από το φόβο, την οδύνη, το πένθος και την ανθεκτικότητα, τη δύναμη, το φώς μέσα στην ομίχλη.
Το Μαγικό των ανθρώπων προέκυψε σαν ένα δύσκολο στοίχημα: Nα δώσουμε φωνή στο αμίλητο του θανάτου. Όχι κραυγαλέες, επισημάνσεις, όχι ηχηρές νουθεσίες και συνταγές, όχι φώτα δυνατά που πιο πολύ συσκοτίζουν παρά φανερώνουν. Ένας ψίθυρος αρκεί. Μια φωνή που σημαίνει. Που σηματοδοτεί και σώζει τα πράγματα από το επίπλαστο, το κενό, το αναληθές. Η λύση τελικά θα είναι ο άνθρωπος. Ο ίδιος άνθρωπος κατέχει την απάντηση στο ‘’αν αυτό είναι άνθρωπος’’.
Το Μαγικό των Ανθρώπων
Μέσα από μια σε βάθος συνέντευξη που λειτουργεί ως κατάθεση ψυχής, η ιστορία του κάθε ανθρώπου σαν ένα εικαστικό φιλμ φέρνει στο προσκήνιο τη δύναμη υπέρ…
– Σε ένα επεισόδιο μοιραστήκατε έναν αρχειακό θησαυρό: Την συγγραφέα Μαργαρίτα Καραπάνου, αρκετά χρόνια πριν το θάνατό της, σε μια σπάνια εξομολόγηση. Ήταν ένα μεγάλο δώρο για μας. Ποια είναι η ιστορία πίσω από εκείνο το επεισόδιο;
Στο σπίτι της στη Στρατιωτικού Συνδέσμου, τότε που ζούσε. Όταν ακόμα έγραφε, ονειρευόταν και μας κατέπλησσε με το ταλέντο, την ευφυΐα, το χιούμορ και την καλοσύνη της. Η Μαργαρίτα η πιο στενή, η πιο ακριβή μου φίλη. Ημασταν ώρες ατέλειωτες μόνες Χωρις φτιασίδια, ειδικούς φωτισμούς, χωρίς μουσικές, και ντυσίματα, χωρίς τίποτα το επιπλέον, η Μαργαρίτα μόνο και ο ατόφιος λόγος της.
‘’Είμαι συγγραφέας όλα τά άλλα για μένα είναι αχνά’’ ‘’Σαν παιδί φοβόμουν την εγκατάλειψη. Ήμουν ένα πολύ ευαίσθητο παιδί άρα είχαπολλές φοβίες. Η ευαισθησία όταν είναι τεράστια κουβαλάει και κακά πράγματα.. ‘’
‘’Είχα ένα κεφάλι γεμάτο παραστάσεις όταν ερχόταν ή ώρα του ύπνου’’. ‘’Είμαι ακόμα αυτό το παιδί’’
Ένα μοναδικό ντοκουμέντο. Περιμέναμε 23 χρόνια μέχρι να αποφασίσουμε με την Πέννυ να βγει στο φως. Και πάλι θα το πω, πειραματιστήκαμε με την δυνατότητα της μικρής οθόνης να εισβάλλει στα μύχια μιας αληθινότητας.
– Απ’ όλους τους ανθρώπους στους οποίους αφιερώσατε επεισόδια της εκπομπής, ποιος/οι σε συγκλόνισαν περισσότερο;
Όλοι, δίχως δεύτερη σκέψη. Ολοι και όλες τους. Θα κάνω μόνο μια ειδική αναφορά στο βάπτισμα του πυρός μας. Στην πρώτη μας εκπομπή το 2017, στην αδελφική μου φίλη Λένα Κρανιδιώτη Παμπούκη. Τη Λένα που η ζωή της σημαδεύτηκε από το χαμό του μονάκριβου γιου της του Νικόλα που συνόδευε τον πάτερα του Γιάννο Κρανιδιώτη σε εκεινο το μοιραίο Φαλκον που τους στοίχησε τη ζωή. Δεν μπορώ να ξεχάσω τη δυσκολία μου, τη ντροπή που ένοιωθα, την αμηχανία μου, να ‘’βάλω’’ τη Λένα μπροστά στην κάμερα να μας μιλήσει γι’ αυτο το θάνατο. Είναι δυνατόν; Έγινε και όλα κύλησαν με μια μοναδική ιαματική αξιοπρέπεια. Το μαγικό των ανθρώπων μαζί με την ξεχωριστή κινηματογραφική ματιά της Πέννης Παναγιωτοπουλου είχε ξεκινήσει το μοναδικό του ταξίδι. Το αμίλητο του θανάτου απόκτησε φωνή.
Ένα ταξίδι στηριγμένο εν τέλει στον οίστρο της ζωής. Με τα λόγια του Εμπειρίκου ‘’ η δόξα των Ελλήνων, που πρώτοι, θαρρώ, αυτοί, στον κόσμον εδώ κάτω, έκαμαν οίστρο της ζωής τον φόβο του θανάτου”.
– Συνδυάζεις εξαιρετικά τη λογοτεχνία με την ψυχολογία εδώ και δεκαετίες. Πώς καταφέρνει να το κάνει αυτό κάποιος χωρίς διδακτισμό;
O διδακτισμός σκοτώνει την αληθινότητα. Σε αφήνει μόνο με μια ξένη γλώσσα. Όσο για την λογοτεχνία, ανοίγεται εν τέλει μαζί με την ψυχολογία στη γνώση του ανθρώπου. Στη γνώση ενός ανθρώπου που ξεχνάει, συλλογίζεται, μαθαίνει, θλίβεται, τρελαίνεται, βουβαίνεται, απελπίζεται, καταρρέει, ανασηκώνεται, πέφτει ξανά, ικετεύει.. βουβαίνεται… νεκρώνεται… λαχταρά… και σε πείσμα όλων των καιρών, σε πείσμα όλων των καταστάσεων επιμένει να σχεδιάζει προτάγματα γιαυτό – που -δεν -υπάρχει – ακόμα.
– Ποια είναι τα σχέδιά σου για τη νέα χρονιά
….???!!!!
Πολλά αποσιωπητικά, κάμποσα θαυμαστικά κι ένα μεγάλο ερωτηματικό.