Βάνα Κράβαρη
Είσαι η “τελευταία γνώμη” πάνω σε ένα βραδινό ντελίβερι και κάποιος προσπαθεί να σε πείσει πως στην πραγματικότητα προτιμάς μια πίτσα αντί για πιτόγυρο. “Σταμάτα να μου κάνεις gaslighting”, ουρλιάζεις γελώντας και ΟΚ, γελάτε όλοι. Ο όρος gaslighting χρησιμοποιείται κάπως καταχρηστικά, λες και ο ενθουσιασμός της ανακάλυψης αλλά και της κατάκτησης του όρου να είναι μη διαχειρίσιμος.
Έχεις δίκιο, δεν θα έπρεπε να κάνουμε χιούμορ με αυτό το σοβαρό θέμα. Γιατί, ναι, το gaslighting είναι ένα σοβαρό θέμα. Μόνο που για ακόμα μια φορά, ένα είδος συμπεριφοράς μετατρέπεται σε ιντερνετικό αστείο και γίνεται αντιληπτό ως meme material ή από την άλλη φαίνεται να “κολλάει” για κάποιους σε κάθε με κάθε περίπτωση. Μην ξεχνάμε και όσους αποκαλούν τους influencers “κλινικούς ναρκισσιστές” σε μια εποχή που η διάγνωση έχει “ορφανέψει” επιστημονικά και ο καθένας αφήνει τη δική του κάτω από ένα σχόλιο και ξεμπερδεύει άλλη μια μέρα με την περίσσια τοξικότητα.
Τι είναι το gaslighting;
Ο ίδιος ο όρος προέρχεται από ένα θεατρικό έργο, με τίτλο “Gas Light”, που έκανε πρεμιέρα το 1938 και διασκευάστηκε δυο φορές για τον κινηματογράφο. Στο πιο διάσημο, μάλιστα, remake του Gas Light, το 1944, πρωταγωνιστούσαν οι Charles Boyer και Ingrid Bergman. Σε κάθε περίπτωση, σε κάθε εκδοχή του έργου, ο σύζυγος πείθει τη σύζυγο ότι έχει τρελαθεί, λέγοντάς της ότι φαντάζεται πράγματα κάθε φορά, ενώ πράγματι αυτά συμβαίνουν στην πραγματικότητα.
Με απλούς όρους, το gaslighting είναι μια μορφή χειραγώγησης, που στόχο έχει να επηρεάσει τον τρόπο με τον οποίο ένα άλλο άτομο βλέπει τον κόσμο γύρω του. Γίνεται κυρίως λεκτικά, με τον gaslighter να κάνει το θύμα του να αμφιβάλλει για τον εαυτό, τη μνήμη και τις πεποιθήσεις του. Κατά γενική ομολογία, όποιος έχει μεγαλώσει σε ελληνική πυρηνική οικογένεια ή έχει κάνει dating με άντρα που έχει εκστομίσει τουλάχιστον μια φορά -με στόχο να κάνει κομπλιμέντο- στην παρτενέρ του, πως “δεν είναι σαν τις άλλες”, δεν χρειάζεται να συστηθεί στο gaslighting λες και είναι η πρώτη φορά.
Για τον ψυχολόγο και relationship coach, John Kenny, “το gaslighting είναι μια μορφή συναισθηματικής και πνευματικής κακοποίησης και συμβαίνει όταν κάποιος προσπαθεί να σε κάνει να αμφισβητήσεις τις ίδιες σου τις σκέψεις, τις πράξεις και τα συναισθήματα με στόχο να ελέγξει εσένα ή τη σχέση σας”. “Θέλει να αμφισβητήσεις τον εαυτό σου ώστε εκείνος μπορεί να φαίνεται σωστός όλη την ώρα και να συμπεριφέρεται έτσι μαζί σου”.
Γενικώς, μπορεί να το κάνει ασυναίσθητα ένας γονιός στο παιδί του, αλλά αυτό δεν το κάνει λιγότερο gaslighting. Επί παραδείγματι, ένας πατέρας ή μια μητέρα, στην προσπάθειά του να ελέγξει την ποσότητα φαγητού, καταλήγει να μανιπιουλάρει τον ίδιο τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβάνεται το φαγητό και την πείνα το παιδί. Και εν τέλει τη σχέση του με το φαγητό. Όχι πολύ σωστό, έτσι;
Τι ΔΕΝ είναι gaslighting;
Μπορεί το gaslighting να είναι μια μορφή συναισθηματικής κακοποίησης, ωστόσο η συναισθηματική κακοποίηση δεν είναι gaslighting. Γενικώς, επειδή το gaslighting είναι μια συγκεκριμένη συμπεριφορά από ένα άτομο σε ένα άλλο, είναι κάπως απλοϊκό να βάζουμε κάθε είδους συμπεριφορά κάτω από αυτόν τον όρο. Μπορεί να έχει πλάκα να γελάμε με όσους τη βρίσκουν λίγο παραπάνω με τις λάθος διαγνώσεις στο internet, αλλά έτσι δεν βοηθάμε τα θύματα κακοποίησης να αντιληφθούν τι ακριβώς βιώνουν. Το να μπερδεύουμε τη σημασία ενός όρου και τις συμπεριφορές που συμπεριλαμβάνει, είναι επικίνδυνο.
“Η απόρριψη της γνώμης κάποιου, οι προσωπικές επιθέσεις, με χαρακτηρισμούς ή η απειλητική στάση ή ακόμα και η σωματική κακοποίηση δεν θεωρούνται gaslighting. Το gaslighting αφορά περισσότερο μια διαρκή, συστηματική στρατηγική που προσπαθεί να αλλάξει την προοπτική ή τα συναισθήματα κάποιου, με τρόπο ώστε το άτομο να γίνει πιο “εύπλαστο” και τελικά εξαρτημένο. Αυτό που πρέπει να γίνει σαφές είναι πως ο gaslighter παίζει με το αίσθημα αυτοεκτίμησης κάποιου και με τις ίδιες του τις προοπτικές.
Κάποιες φορές μπερδεύουμε λανθασμένα την προσπάθεια κάποιου να μας κάνει να δεχτούμε την άποψή του ή την επιμονή του να πράξουμε με έναν συγκεκριμένο τρόπο. Μόνο που αυτό είναι gaslighting όταν γίνεται με ύπουλο τρόπο. Όταν η επιμονή φτάνει στα όρια της πίεσης και δεν κρύβεται πίσω από πνευματικά κόλπα που στόχο έχουν να μας κάνουν να πιστέψουμε πως “συμφωνούμε ούτως ή άλλως”, μιλάμε για κάτι άλλο. Όχι για gaslighting.
Ένα στοιχείο που αξίζει κανείς να εντοπίσει σε μοτίβα συμπεριφοράς που υποψιάζεται πως είναι gaslighting, είναι η συνέπεια σε αυτό το μοτίβο. Ειδάλλως δεν θα ήταν μοτίβο. Με λίγα λόγια, κανείς δεν είναι θύμα gaslighting one-off. Το gaslighting είναι μια συνεχόμενη άρνηση της αντίληψης ενός ατόμου για την πραγματικότητα.
5 σημάδια πως κάποιος σου κάνει gaslighting
-Δεν ακούει ποτέ την άποψή σου
-Σου λέει συνεχώς πως κάνεις λάθος
-Βρίσκεσαι συνεχώς σε απολογητική θέση
-Νιώθεις να αμφισβητείς συνεχώς τον εαυτό σου
-Αρχίζεις να του δίνεις τον έλεγχο των αποφάσεων
Όταν κάποιος (σύντροφος, φίλος, μέλος της οικογένειας) σε κάνει να αισθάνεσαι αβέβαιος για τις αναμνήσεις σου (πχ. Όχι δεν έγινε έτσι), ναι, σου κάνει gaslighting. Η αναδιαμόρφωση του τρόπου με τον οποίο σκεφτόμαστε (για) τον εαυτό μας είναι ο στόχος του gaslighter. Το gaslighting δεν συμβαίνει σε σοβαρά ζητήματα μόνο, ούτε με τυμπανοκρουσίες. Μπορεί κάποιος να σου πει πως ντρόπιασες τον εαυτό σου χθες βράδυ, που είχες πιει, παρόλο που εσύ θυμάσαι να ήσουν εντελώς μεθυσμένος και να περνάτε όλοι καλά. Τέτοιου είδους πράξεις παραποίησης των δικών σου βιωμάτων καταλήγουν να δημιουργούν την πεποίθηση πως ο gaslighter έχει συνήθως δίκιο και εσύ όχι.
Ακόμα ένα σημάδι gaslightin είναι η τακτική της ελαχιστοποίησης των συναισθημάτων σου. Η συνεχής υποβάθμιση των συναισθημάτων σου είναι ένα καμπανάκι που καλό είναι να μην αγνοείται. Φράσεις όπως “είσαι πολύ ευαίσθητη” ή “χαλάρωσε” ή “πλάκα έκανα” έχουν σκοπό να σε κάνουν να αμφισβητήσεις τον τρόπο με τον οποίο ένιωσες ας πούμε μετά από ένα χοντροκομμένο αστείο. Όμως ποιος καθορίζει το τι είναι too much και τι όχι όταν μιλάμε για τα δικά σου όρια;
Και τελικά πώς απαντάς στο gaslighting;
Υπάρχουν μερικά βήματα που μπορείς να ακολουθήσεις αν νιώθεις πως κάποιος σου κάνει gaslighting, το να το συζητήσεις ως έχει και να κατηγορήσεις το άτομο ως gaslighter δεν είναι ένα από αυτά. Δεν είναι λίγες οι περιπτώσεις που η απάντηση στο “μου κάνεις gaslighting” είναι λίγο gaslighting ακόμα.
-Αρχικά, σιγουρέψου πως πράγματι πρόκειται για gaslighting
-Πάρε μια απόσταση από την κατάσταση και κατά συνέπεια, τον χρόνο σου. Δεν χρειάζεται να το “λύσεις” την ίδια στιγμή.
-Μάζεψε αποδείξεις (screenshots, φωτογραφίες, ημερομηνίες συζητήσεων και ακριβείς φράσεις που θυμάσαι αλλά προσπαθεί να σε πείσει πως “είναι στο κεφάλι σου”)
-Μίλα ευθέως για αυτή τη συμπεριφορά (συχνά το gaslighting περιλαμβάνει κριτική, προσβολές και υπονοούμενα. Μη φοβάσαι να απαντήσεις και να κάνεις διευκρινιστικές ερωτήσεις)
-Μη χάνεις την πίστη σου στη δική σου εκδοχή των γεγονότων και ουσιαστικά σε όσα θυμάσαι πως πράγματι έγιναν
-Ζήτα τη βοήθεια ενός ειδικού ψυχικής υγείας, ώστε να σε κατευθύνει για τα επόμενα βήματα. Αν οικονομικά σου φαίνεται κάπως “πολυτέλεια”, μην ξεχνάς πως υπάρχουν δημόσιες δομές, αλλά και η Γραμμή Ψυχοκοινωνικής Υποστήριξης 10306.
_______
Με πληροφορίες από Vice, Healthline, Business Insider