Δημήτρης Καβατζικλής
Τις πρώτες μέρες της πανδημίας, μέσα ενημέρωσης σε όλο τον κόσμο ανέφεραν ότι οι καπνιστές φαινόταν να υποεκπροσωπούνται μεταξύ των ασθενών που νοσούσαν σοβαρά με Covid-19 στην Κίνα και τη Γαλλία και με πρωτοσέλιδα τους αναρωτιόντουσαν αν προστατεύει η νικοτίνη από τον Covid-19, λέει το BMJ, ενώ στοιχεία για το άρθρο μας πήραμε και απ’ το άρθρο του Guardian.
Η διαφημιστική αυτή εκστρατεία ξεκίνησε από δύο μελέτες που δημοσιεύθηκαν διαδοχικά τον Απρίλιο του 2020 από μια ομάδα του νοσοκομείου Pitié-Salpêtrière του Παρισιού, με επικεφαλής τον καθηγητή ιατρικής Zahir Amoura. Η πρώτη διαπίστωσε ότι μόνο το 5% των ασθενών με Covid-19 ήταν καπνιστές, ενώ η δεύτερη υπέθεσε ότι η νικοτίνη μπορεί να έχει θετική δράση στον ACE2, τον υποδοχέα εισόδου του ιού. «Τα υποκατάστατα νικοτίνης μπορεί να παρέχουν μια αποτελεσματική θεραπεία για οξείες λοιμώξεις όπως ο Covid-19», υποστήριζαν οι συγγραφείς.
Το θέμα έγινε πρωτοσέλιδο παγκοσμίως και αναπαράχθηκε από μέσα ενημέρωσης όπως το βρετανικό διαδικτυακό περιοδικό Spiked. «Ο καπνός σώζει ζωές», έλεγε ο Christopher Snowdon, διευθυντής οικονομικών στο Institute of Economic Affairs, ένα think tank που χρηματοδοτείται από τη βιομηχανία καπνού.
Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας εξέφρασε ανησυχίες. «Το κάπνισμα ευθύνεται για οκτώ εκατομμύρια θανάτους κάθε χρόνο από καρδιαγγειακές και πνευμονικές παθήσεις, καρκίνο, διαβήτη και υπέρταση», ανακοίνωσε απαντώντας στις γαλλικές μελέτες, εξηγώντας ότι «τα διαθέσιμα στοιχεία υποδεικνύουν ότι το κάπνισμα σχετίζεται με αυξημένη σοβαρότητα και θνησιμότητα των ασθενειών που νοσηλεύονται με Covid-19».
Έκτοτε, η υπόθεση ότι το κάπνισμα προστατεύει από τον Covid-19 διαψεύστηκε κατηγορηματικά. Μεταξύ άλλων, η βάση δεδομένων OpenSafely, με βάση τα αρχεία πρωτοβάθμιας περίθαλψης 17,3 εκατομμυρίων ενηλίκων στο Ηνωμένο Βασίλειο, διαπίστωσε ότι το κάπνισμα, όταν προσαρμόζεται στην ηλικία και το φύλο, σχετίζεται με 14% αυξημένη πιθανότητα θανάτου που σχετίζεται με τον Covid-19.
(Το BMJ έχει στη διάθεση του στοιχεία για αδιευκρίνιστους οικονομικούς δεσμούς μεταξύ ορισμένων μελετητών και της βιομηχανίας καπνού και ηλεκτρονικών τσιγάρων).
Πρώιμη ανησυχία
Οι καπνοβιομηχανίες άρχισαν να ανησυχούν. Ο διάσημος νευροεπιστήμονας και ειδικός στους υποδοχείς νικοτίνης, καθηγητής του Collège de France, Jean-Pierre Changeux έχει ιστορικό χρηματοδότησης από το Συμβούλιο για την Έρευνα του Καπνού (Council for Tobacco Research), σκοπός του οποίου ήταν να χρηματοδοτήσει έρευνα που θα έθετε αμφιβολίες σχετικά με τους κινδύνους του καπνίσματος και θα εστίαζε στις θετικές επιδράσεις της νικοτίνης. Από το 1995 έως το 1998, έγγραφα της καπνοβιομηχανίας δείχνουν ότι το εργαστήριο του Changeux έλαβε 180.000 € ευρώ από το Συμβούλιο.
Αυτό είναι ένα «ευαίσθητο ζήτημα που δυστυχώς έχει προκαλέσει fake news προς το πρόσωπο μου», έγραψε ο Changeux σε email του προς τους συντάκτες του BMJ, διαβεβαιώνοντας ότι δεν έχει λάβει καμία χρηματοδότηση που να συνδέεται άμεσα ή έμμεσα με τη βιομηχανία καπνού από τη δεκαετία του 1990.
Ακόμα και πριν από την μελέτη του Παρισιού, ένας Έλληνας ερευνητής, ο Κωνσταντίνος Φαρσαλινός, ήταν ο πρώτος που δημοσίευσε ένα άρθρο για αυτό το θέμα, σημειώνοντας «το σχετικά χαμηλό αριθμό καπνιστών που εισήχθησαν στο νοσοκομείο με covid-19 συσχετίζοντας τον με τους υποδοχείς ACE2. Ελλείψει στοιχείων για τα ηλεκτρονικά τσιγάρα, πρότεινε ότι οι πιθανές προστατευτικές επιδράσεις της νικοτίνης αφορούσαν και αυτά. Από τότε ο Φαρσαλινός υπερασπίστηκε την «υπόθεση της νικοτίνης» σε δώδεκα άρθρα του, καθώς και σε ομιλίες που διοργανώνουν οι καπνοβιομηχανίες όπως το Global Tobacco and Nicotine Forum. Τον Σεπτέμβριο του 2020 ήταν ομιλητής σε ένα πάνελ με θέμα «Ο ρόλος της νικοτίνης στην καταπολέμηση του covid-19» μαζί με τον διευθυντή επιστημονικής έρευνας της British American Tobacco, που κατασκευάζει τα τσιγάρα Lucky Strike.
Ο Φαρσαλινός, είναι καρδιολόγος και συνεργάζεται με τα πανεπιστήμια Πατρών και Δυτικής Αττικής. «Ένας από τους πιο εξέχοντες ερευνητές στον τομέα των ηλεκτρονικών τσιγάρων», αναφέρει το προσωπικό του blog. Ο «Dr F», όπως είναι γνωστός στην διαδικτυακή κοινότητα ατμίσματος, ξεκίνησε να δημοσιεύει άρθρα για το ηλεκτρονικό τσιγάρο το 2011 και έκτοτε έχει δημοσιεύσει σχεδόν 100 επιστημονικά άρθρα για το θέμα.
Μείωση βλάβης από το κάπνισμα (THR);
Για σχεδόν μια δεκαετία ο Φαρσαλινός βρίσκεται επίσης στο επίκεντρο ενός μικρού αλλά υπερδραστήριου δικτύου επιστημόνων και συμβούλων που συνηγορούν υπέρ του ατμίσματος και της Μείωσης της Βλάβης από το Κάπνισμα (THR) μέσω πρωτοβουλιών που μοιάζουν με lobbying. Γράφοντας επιστολές προς τον ΠΟΥ, το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, την Ευρωπαϊκή Επιτροπή και τις κυβερνήσεις χωρών, παροτρύνουν τους υπεύθυνους να «αγκαλιάσουν τη μείωση των βλαβών από το κάπνισμα». Προερχόμενη από τη θεραπεία για τον εθισμό στα ναρκωτικά, η προσέγγιση THR αναγνωρίζει ότι ορισμένοι καπνιστές δεν μπορούν να κόψουν το κάπνισμα και θα πρέπει επομένως να στραφούν σε μη εύφλεκτα προϊόντα παροχής νικοτίνης, που προβάλλονται ως «προϊόντα μειωμένου κινδύνου».
Το THR είναι μια πολύπλοκη έννοια, που υποστηρίζεται από άτομα που έχουν σχέση με τη βιομηχανία καπνού ή με τους κατασκευαστές ηλεκτρονικών τσιγάρων, καθώς και από ειδικούς στη δημόσια υγεία και καταναλωτές που είναι πεπεισμένοι ότι αποτελεί λύση. Στο Ηνωμένο Βασίλειο, για παράδειγμα, η βασική αρχή της μείωσης των βλαβών από το κάπνισμα είναι αποδεκτή από το Εθνικό Ινστιτούτο Υγείας και το Βασιλικό Κολέγιο Ιατρών, μεταξύ άλλων. Ο Nick Hopkinson, πρόεδρος της Action on Smoking and Health, λέει: «Υπάρχουν ομάδες κατά της καπνοβιομηχανίας που αναγνωρίζουν τη μείωση της βλάβης από τον καπνό μεταξύ άλλων προσεγγίσεων με βάση αυτά που γνωρίζουμε για την ασφάλεια και την αποτελεσματικότητα των ηλεκτρονικών τσιγάρων».
Η Ruth Malone, αρχισυντάκτρια του περιοδικού Tobacco Control, έγραψε σε ένα πρόσφατο άρθρο της ότι «διάφορες χώρες έχουν ήδη πολύ διαφορετικές προσεγγίσεις όσον αφορά τα νέα προϊόντα νικοτίνης και καπνού τα οποία εμφανίζονται σαν τα μανιτάρια».
Ο ΠΟΥ, ο οποίος δεν υποστηρίζει το THR, προειδοποιεί τους υπεύθυνους ότι οι ηλεκτρονικές συσκευές ενέχουν επίσης κινδύνους για την υγεία: «Δεν υπάρχουν επαρκή δεδομένα για να κατανοήσουμε το πλήρες εύρος των επιπτώσεών τους στην υγεία, καθώς οι συσκευές δεν κυκλοφορούν στην αγορά για αρκετά μεγάλο χρονικό διάστημα».
Ωστόσο, οι εταιρείες καπνού χρησιμοποιούν το THR ως στρατηγική μάρκετινγκ για την πώληση των προϊόντων τους. Το 2014, η Philip Morris International, ο μεγαλύτερος κατασκευαστής τσιγάρων, λάνσαρε το IQOS, ένα καλαίσθητο θερμαινόμενο προϊόν καπνού. Τα προϊόντα χωρίς καπνό αντιπροσωπεύουν πλέον το 19% των πωλήσεων της εταιρείας, σημειώνοντας κέρδη αξίας 5 δισ. ευρώ το 2019.
Παρόλο που το άρθρο του στον ιστότοπο Qeios7 είχε περάσει σε μεγάλο βαθμό απαρατήρητο, ο Φαρσαλινός ήταν ο πρώτος που δημοσίευσε την «υπόθεση της νικοτίνης» επίσημα σε περιοδικό, με τη μορφή ενός editorial στο Toxicology Reports στα τέλη Απριλίου 2020. Ο αρχισυντάκτης του περιοδικού, Αριστείδης Τσατσάκης εμφανίζεται ως συν -συγγραφέας. Ένας άλλος συν-συγγραφέας του άρθρου, ο Α Wallace Hayes, ήταν μέλος του επιστημονικού συμβουλίου της Philip Morris International το 2013.
Πανεπιστημιακές συγκρούσεις
Ένας άλλος συγγραφέας του περιοδικού Toxicology Reports σχετικά με την υπόθεση της νικοτίνης είναι ο Κωνσταντίνος Πούλας, επικεφαλής του Εργαστηρίου Μοριακής Βιολογίας και Ανοσολογίας του Πανεπιστημίου Πατρών.
Ούτε ο Φαρσαλινός ούτε ο Πούλας είχαν δηλώσει ποτέ στα δημοσιευμένα επιστημονικά άρθρα τους ότι έχουν λάβει χρηματοδότηση από τη Nobacco. Και οι δύο παραβρέθηκαν στα εγκαίνια της Nobacco το 2014.
Σε απάντηση του μέσω email, ο Φαρσαλινός είπε ότι αγνοούσε τις σχέσεις μεταξύ Nobacco και Πανεπιστημίου Πατρών και ως εκ τούτου δεν ήταν σε θέση να αναφερθεί σε αυτές. «Δεν έχω συμμετάσχει ποτέ σε κανένα έργο που χρηματοδοτείται από εμπορική οντότητα», πρόσθεσε, κάνοντας λόγο για «κυνήγι μαγισσών».*
*Η Nobacco απαντά:
- Αντιθέτως με ό,τι σαφώς υπαινίσσεται το δημοσίευμα, η NOBACCO ουδέποτε απέκρυψε ότι συνεργάζεται με ελληνικά πανεπιστημιακά ιδρύματα για την προώθηση της επιστημονικής έρευνας με σκοπό τη διερεύνηση των επιπτώσεων του ατμίσματος στην ανθρώπινη υγεία. Η στήριξη της NOBACCO παρέχεται συνήθως υπό τη μορφή χρηματοδότησης ή/και παροχής εξοπλισμού (ηλεκτρονικές συσκευές ατμίσματος, υγρά αναπλήρωσης κτλ.) ανάλογα με τον τύπο της έρευνας. Θεωρούμε αυτονόητο ότι οι επιστήμονες και οι ερευνητές διεξάγουν τις μελέτες αυτές σύμφωνα με τις αρχές και τους κανόνες της επιστημονικής μεθόδου και δεοντολογίας, με ουδεμία εμπλοκή της εταιρείας στα αποτελέσματα των ερευνών.
- Οι εν λόγω συνεργασίες είναι δημοσιευμένες και παραμένουν αναρτημένες στο ιστότοπο της εταιρείας εδώ και επομένως η αναφορά σε «κατέβασμα ιστοσελίδας» η οποία αναφέρεται σε τέτοια συνεργασία είναι παντελώς αναληθής.
- Η Nobacco ουδέποτε ερωτήθηκε σχετικά με τα όσα αναφέρονται γι’ αυτήν στο πρωτότυπο δημοσίευμα.
Η χρηματοδότηση των ερευνών
Ο Φαρσαλινός, παρ’ όλα αυτά, έλαβε αμοιβή από την American E-Liquid Manufacturing Standards Association, για δύο μελέτες και την παρουσία του ως εμπειρογνώμονα σε συνάντηση με ρυθμιστικές αρχές των ΗΠΑ το 2014. Σε δηλώσεις του αποκάλυψε επίσης χρηματοδότηση από την Tennessee Smoke Free Association, την FlavourArt και τη Nobacco για μια προηγούμενη μελέτη το 2013.
Ο Πούλας, από την πλευρά του, δήλωσε το 2019 «επιχορήγηση από το Foundation for a Smoke Free World, έναν μη κερδοσκοπικό οργανισμό που ιδρύθηκε από τη Philip Morris International το 2017, με χρηματοδότηση ύψους 1 δισ. δολαρίων. Τέσσερα χρόνια αργότερα, η Philip Morris International εξακολουθεί να είναι ο μοναδικός χρηματοδότης του ιδρύματος. Με σύνθημα «να σταματήσει το κάπνισμα σε αυτή τη γενιά» και διανέμοντας επιχορηγήσεις εκατομμυρίων, το ίδρυμα είναι από πολλές απόψεις παρόμοιο με τις ομάδες που είχε δημιουργήσει η βιομηχανία καπνού κατά τη διάρκεια του περασμένου αιώνα με σκοπό να προκαλέσει αμφιβολίες για τις βλαβερές συνέπειες του καπνίσματος. Η Σύμβαση του ΠΟΥ για τον έλεγχο του καπνού προειδοποίησε για αυτό που θεωρούσε «σαφή προσπάθεια παραβίασης της Σύμβασης με παρέμβαση στη δημόσια πολιτική». Περισσότεροι από 400 οργανισμοί, συμπεριλαμβανομένων 17 κορυφαίων σχολών δημόσιας υγείας της Βόρειας Αμερικής, έχουν δεσμευτεί έκτοτε να αρνηθούν οποιαδήποτε χρηματοδότηση από το Foundation for a Smoke Free World.
Δύο επιχορηγήσεις δόθηκαν το 2018 από το ίδρυμα στο «Επιστημονικό Πάρκο Πάτρας» για την ανάπτυξη Ινστιτούτου Έρευνας και Καινοτομίας THR. Τα φορολογικά έγγραφα που κατατέθηκαν στις ΗΠΑ δείχνουν ότι οι επιχορηγήσεις, τα ποσά των οποίων δεν αποκαλύπτει ο ιστότοπος του ιδρύματος, έφτασαν τα 83.000 ευρώ. Τα χρήματα πήγαν στη NOSMOKE, με επικεφαλής τον Πούλα, η οποία εμπορεύεται ένα προϊόν «βιολογικής άτμισης».
Η ανάκληση του άρθρου
Φέτος τον Μάρτιο, η European Respiratory Journal απέσυρε το άρθρο. «Δύο από τους συγγραφείς παρέλειψαν να συμπεριλάβουν πιθανές συγκρούσεις συμφερόντων τη στιγμή της υποβολής του χειρογράφου», αναφέρεται στην ανακοίνωση. Ο Πούλας δεν δήλωσε το ρόλο του στο NOSMOKE, και ο José M Mier δεν αποκάλυψε τις δραστηριότητές του ως σύμβουλος μείωσης βλαβών στη βιομηχανία καπνού. Το άρθρο που αποσύρθηκε είχε διαπιστώσει ότι «το κάπνισμα δεν σχετίζεται με δυσμενείς συνέπειες» σε ασθενείς που εισήχθησαν στο νοσοκομείο με covid και ισχυρίστηκε ότι οι καπνιστές είχαν σημαντικά χαμηλότερο κίνδυνο να προσβληθούν από τον ιό.
Το ίδρυμα έχει επενδύσει σημαντικά στη σχέση covid-19 και νικοτίνης. Τον Ιούνιο του 2020 διέθεσε 900.000 ευρώ για έρευνα με σκοπό «την κατανόηση της σχέσης μεταξύ του καπνίσματος και της χρήσης νικοτίνης και της μόλυνσης από τον Covid-19». Τον Μάρτιο του 2021 το ίδρυμα ονόμασε την αμερικανική συμβουλευτική εταιρεία BOTEC Analysis ως ευεργέτη της επιχορήγησης.
«Αν κάποιος πρόκειται να μας αφαιρέσει την επιχείρησή μας, θα είμαστε εμείς», έγραψε στέλεχος της British American Tobacco ήδη από το 1992, σε αλληλογραφία που ανακάλυψαν οι ερευνητές του Πανεπιστημίου της Καλιφόρνια, Dorie Apollonio και Stanton Glantz. Το 2021, εν μέσω μιας παγκόσμιας πανδημίας πνευμονικών παθήσεων, τα στοιχεία της βιομηχανίας καπνού προωθούν όλο και περισσότερο την αφήγηση που θέλει τη νικοτίνη ως λύση σε έναν εθισμό που οι ίδιοι δημιούργησαν, με στόχο να πείσουν τους ιθύνοντες να τους δώσουν άφθονο χώρο για την εμπορία των προϊόντων τους «χωρίς καπνό».