Δημήτρης Καβατζικλής
Ποιος χρειάζεται νερό ενυδρείου, κουτσουλιές, χνούδια, σωλήνες τουαλέτας, «ένα γύψινο καλούπι από το πόδι ενός δράκου του Komodo» ή μισή σπασμένη λεκάνη; Κανείς, μπορεί να σκεφτείτε, αλλά η κοινότητα του Buy Nothing διαφέρει: όλα αυτά τα αντικείμενα είναι «δώρα» που συλλέγουν τα περισσότερα από 5 εκατομμύρια μέλη της ομάδας παγκοσμίως. Είναι ζωντανή απόδειξη ότι «τα σκουπίδια του ενός είναι ο θησαυρός του άλλου», λέει η διαχειρίστρια της ομάδας Alisa Miller, διαβάζουμε στον Guardian.
Δεν υπάρχει τίποτα μοναδικό ή πρωτότυπο στο να δίνεις και να παίρνεις πράγματα δωρεάν. Είναι μια πρακτική τόσο παλιά όσο και η ανθρωπότητα. Το δίκτυο δωρεών Freecycle ιδρύθηκε το 2003, αλλά αυτό που ξεχωρίζει το έργο του Buy Nothing από παρόμοιες οργανώσεις όπως το Freecycle, το Freegle και το Olio είναι ότι η έμφαση δίνεται λιγότερο στα αντικείμενα και περισσότερο στην κοινότητα. Οι χρήστες ενθαρρύνονται να αφήνουν τα αντικείμενα να «σιγοβράσουν» αντί να τα δώσουν στο πρώτο άτομο που τα ζητά, προτείνοντας τους να μοιραστούν ένα αστείο ή μια ιστορία εξηγώντας γιατί το θέλουν. Οι χρήστες καλούνται να δημοσιεύσουν και ένα μήνυμα ή μια εικόνα που δείχνει τι σημαίνει για αυτούς το αντικείμενο.
Όλα αυτά θα μπορούσαν να ακούγονται παράξενα, αλλά η σκέψη πίσω από αυτό το εγχείρημα είναι αρκετά ριζοσπαστική. Είναι ένα «κοινωνικό πείραμα», εξηγούν οι ιδρύτριες, Rebecca Rockefeller και Liesl Clark, με σκοπό να επιφέρει μια θεμελιώδη αλλαγή στη στάση μας απέναντι στα υλικά αγαθά χτίζοντας μια αίσθηση της κοινότητας και αντιμετωπίζοντας τα αντικείμενα ως μέρος της.
Η Rockefeller και η Clark γνωρίστηκαν στην ομάδα Freecycle. Όταν η διαχειρίστρια θεώρησε τα αντικείμενα τους ακατάλληλα, αποφάσισαν να ξεκινήσουν το δικό τους γκρουπ. «Θέλαμε κάτι περισσότερο από απλή ανταλλαγή αντικειμένων», λέει η Clark. Η στάση της διαμορφώθηκε από τις εμπειρίες της ως κινηματογραφίστρια όπου εξερευνούσε σπηλιές στα σύνορα Νεπάλ-Θιβέτ με τον σύζυγό της και τα παιδιά της. Τα αντικείμενα που βρήκαν εκεί είχαν χρησιμοποιηθεί για αιώνες.
«Τα πράγματα είναι πράγματα. Αυτό που πραγματικά θέλουμε από αυτά είναι οι ιστορίες τους», λένε. Και οι δύο συγκλονίστηκαν από την παλίρροια των πλαστικών αποβλήτων που ξεβράστηκαν στις παραλίες του νησιού Bainbridge: «Μας έκανε να αναρωτηθούμε τι ρόλο παίζουμε σε αυτό και πώς μπορούμε να μειώσουμε τον αντίκτυπό μας στο περιβάλλον». Έτσι, ξεκίνησαν ανταλλαγή δώρων σε ένα πάρκο τα Σαββατοκύριακα και το 2013 ίδρυσαν την πρώτη ομάδα στο Facebook.
Το Buy Nothing προσφέρει στα μέλη του εργαλεία και προσεγγίσεις για να αντιμετωπίσουν το hangover της κατανάλωσης. Αλλά το Buy Nothing είναι το όνομα και όχι ο στόχος. Δεν υπάρχει καμία προσδοκία ή φιλοδοξία ότι οι χρήστες θα φτιάξουν μια οικονομία χωρίς μετρητά. Πράγματι, κατά τη διάρκεια της πανδημίας, το Buy Nothing άλλαξε τους κανόνες του για να επιτρέψει στα μέλη να δίνουν δώρα σε μετρητά. «Είναι ένα σωτήριο δώρο που μπορείς να δώσεις σε πολλές περιπτώσεις», λέει η Rockefeller.
Μιλάει από προσωπική εμπειρία. Όταν ιδρύθηκε η πρώτη ομάδα Buy Nothing, η Rockefeller ήταν άνεργη μητέρα. «Έπρεπε να περάσω από το σύστημα κοινωνικών υπηρεσιών των ΗΠΑ. Είναι φρικτό και έχει σκοπό να σε κάνει να νιώσεις άσχημα για τον εαυτό σου». Τα τρόφιμα και τα ρούχα που έλαβε μέσω του Buy Nothing της έδωσαν μια οικονομική ανάσα. «Είχα χρήματα να πάω να αγοράσω ένα φλιτζάνι καφέ ή ένα βιβλίο, κάτι που θα ήταν 100% αδύνατο για μένα».
Από αυτή την πρώτη ομάδα στο Facebook, η κοινότητα επεκτάθηκε σε 7.000 ομάδες Buy Nothing με 5,3 εκατομμύρια χρήστες σε 44 χώρες όπως η Γουατεμάλα, η Ισλανδία, το Ομάν, το Βιετνάμ και η Ζιμπάμπουε. Κάθε μέρα το δίκτυο αποκτά 1.500 νέα μέλη. Σύμφωνα με τα στοιχεία του Buy Nothing, το Ηνωμένο Βασίλειο έχει 50 ενεργές ομάδες και περίπου 40.000 μέλη. Αν και το Buy Nothing περιγράφεται από την Clark ως «ένα μοντέλο ανοιχτού κώδικα», οι περισσότερες τοπικές ομάδες λειτουργούν στο Facebook, για τις οποίες το Buy Nothing παρέχει καθοδήγηση, εκπαίδευση και βασικούς κανόνες.
Αναπόφευκτα, αυτού του είδους η ανάπτυξη δημιουργεί προκλήσεις. Καθώς οι ομάδες «φυτρώνουν» συνεχώς, οι κανόνες που αλλάζουν κι αυτοί συνεχώς έχουν κατά καιρούς διαιωνίσει ή ενισχύει φυλετικά και κοινωνικοοικονομικά προβλήματα. Αυτά τα ζητήματα έχουν κατά καιρούς επιδεινωθεί από τη δομή της ομάδας του Facebook όπου η «εξουσία» βρίσκεται στα χέρια των διαχειριστών, οι οποίοι αποφασίζουν ποιοι μπορούν να συμμετέχουν και τι μπορούν να δημοσιεύουν.
Η Clark και η Rockefeller έχουν αντιμετωπίσει και προβλήματα όπως ο ρατσισμός που «ως συνιδρυτές ενσωματώσαμε στην αρχική δομή αυτού του κινήματος», όπως είπαν σε μια δήλωση τους τον Ιούνιο του 2020. Το An Equity Team παρέχει τώρα καθοδήγηση στις ομάδες σχετικά με το πώς να αναπτύξουν μια «ενεργά αντιρατσιστική και αντικαταπιεστική πολιτική», συμπεριλαμβανομένης της προσπάθειας χρήσης γεωγραφικών ορίων για τη δημιουργία διαφορετικών κοινοτήτων.
Η εφαρμογή Buy Nothing που κυκλοφόρησε πρόσφατα έχει σχεδιαστεί για να αποφεύγει τις ανισότητες του μοντέλου ομάδων του Facebook. Εδώ, οι χρήστες επιλέγουν τα δικά τους γεωγραφικά όρια και δημιουργούν τις δικές τους κοινότητες. «Ελπίζω ότι η εφαρμογή θα κάνει το Buy Nothing πιο προσιτό σε άτομα που δεν μπόρεσαν για διάφορους λόγους να συνδεθούν από άλλες πλατφόρμες, έτσι ώστε να έχουμε ένα μεγαλύτερο σύνολο φωνών», λέει η Rockefeller.
Υπάρχει και το προσωπικό κόστος. Ως ένα δίκτυο σχεδόν 13.000 εθελοντών διαχειριστών, το Buy Nothing λειτουργεί με τη βοήθεια μιας βασικής ομάδας δώδεκα ατόμων, που όλοι τους εργάζονται από τα τραπέζια της κουζίνας τους. «Δουλεύω τα Σαββατοκύριακα, τις διακοπές, τις ώρες που υποτίθεται ότι πρέπει να κοιμάμαι. Υπάρχει σίγουρα κάποια χαρά σε αυτό, αλλά έχει γίνει μη βιώσιμο».
Η Rockefeller έχει αναλάβει θέσεις μερικής απασχόλησης για να υποστηρίξει την πλατφόρμα. «Τα παιδιά μου το βλέπουν σαν αδερφάκι τους», λέει. «Δεν είμαι μόνο εγώ και η Rebecca», προσθέτει η Clark. «Οι βασικοί εθελοντές είναι μια απίστευτη ομάδα, κυρίως, γυναικών, που δουλεύουν εθελοντικά και δεν είναι αυτό το μοντέλο που θέλουμε να προωθήσουμε. Πρέπει να γίνουμε λίγο πιο δημιουργικοί με αυτό».
Ελπίζουν ότι η εφαρμογή θα τους επιτρέψει να συλλέξουν δεδομένα σχετικά με το τι κάνει το Buy Nothing για να μειώσει τα απόβλητα και το κόστος διαχείρισης των απορριμμάτων, επιτρέποντάς του έτσι να συγκεντρώσει κεφάλαια από τους δήμους. «Δεν μπορέσαμε ποτέ να μελετήσουμε πόσα απόβλητα φεύγουν από τους χώρους υγειονομικής ταφής», λέει η Clark. «Φανταστείτε αν κάποιος είχε πρόσβαση σε αυτές τις πληροφορίες;»
Στην ερώτηση ποιες ήταν οι πιο αξέχαστες εμπειρίες τους με το Buy Nothing η Clark λέει ότι ήταν όταν συγκέντρωσαν μουσικά όργανα για τα θύματα της πυρκαγιάς του 2018 στο Paradise της Καλιφόρνια. Οι βασικές υλικές τους ανάγκες καλύφθηκαν από μεγάλες φιλανθρωπικές οργανώσεις, αλλά τους έλειπε η μουσική.
Η Rockefeller αισθάνεται περήφανη για το γεγονός ότι η ομάδα του κουνιάδου της της πρότεινε το Buy Nothing όταν βοηθούσε πρόσφυγες από το Αφγανιστάν να εγκατασταθούν στην πόλη τους. «Χτίζουμε αυτό το εργαλείο που πραγματικά πιστεύω ότι θα έχει τη δύναμη να μας βοηθήσει, ως άτομα, να συμμετέχουμε στη συλλογική μας επιβίωση», λέει.