Γιώτα Κωνσταντινίδου
Η φιλόδοξη πρόταση του Μακεδονικού Μουσείου Σύγχρονης Τέχνης, φέρει το βαρύ και κοσμοπολίτικο όνομα του Αλέξανδρου Ιόλα. Αμφιλεγόμενος, ασυμβίβαστος, παθιασμένος λάτρης των τεχνών ζει στις μεγαλύτερες μητροπόλεις του κόσμου χωρίς να καταφέρει, ωστόσο, να αναγνωριστεί όπως του αναλογεί από το ελληνικό κράτος.
30 χρόνια από το θάνατό του αποτελεί το τιμώμενο πρόσωπο του ΜΜΣΤ με την έκθεση «Αλέξανδρος Ιόλας: Η κληρονομιά». Η δωρεά έργων της συλλογής του είναι, άλλωστε, εκείνη που επέτρεψε την ίδρυση του Μακεδονικού Κέντρου Σύγχρονης Τέχνης, το οποίο μετεξελίχθηκε στο Μακεδονικό Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης. Η Θούλη Μισιρλόγλου, διευθύντρια του ΜΜΣΤ, ιστορικός τέχνης και επιμελήτρια της παρούσας έκθεσης μας μυεί στον καλλιτεχνικό κόσμο του Ιόλα, έναν κόσμο χωρίς όρια και στεγανά.
-H φθινοπωρινή επιλογή του Μακεδονικού Μουσείου Σύγχρονης Τέχνης είναι η έκθεση του Αλέξανδου Ιόλα. Πώς συνδέεται το Μουσείο με το όνομά του και τι προσφέρει η έκθεση αυτή στο κοινό της πόλης;
Ο Αλέξανδρος Ιόλας, όχι μόνο ως όνομα, αλλά και ως πρόσωπο, είναι αδιάρρηκτα δεμένος με το Μακεδονικό Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης. Λίγο πριν συμπληρωθούν τα 40 χρόνια λειτουργίας του ΜΜΣΤ και ελάχιστα πριν ξεκινήσει η λειτουργία του νέου πολιτιστικού οργανισμού MOMus, στους κόλπους του οποίου μετουσιώνεται και το ίδιο το ΜΜΣΤ, ο Ιόλας μας υπενθυμίζει τις βάσεις του μουσείου του ίδιου, του πρώτου μουσείου σύγχρονης τέχνης της χώρας, που λειτούργησε χάρη στην ιδιωτική (εθελοντική) πρωτοβουλία, αρχικά ως «Μακεδονικό Κέντρο Σύγχρονης Τέχνης».
Η δωρεά του προς το ΜΚΣΤ, η μόνη μεγάλη δωρεά του που κατορθώθηκε να υλοποιηθεί στην Ελλάδα, υπήρξε ο πυρήνας της συλλογής του μετέπειτα μουσείου. Η έκθεση, λοιπόν, οργανώθηκε αφενός για να τιμήσει έναν σημαντικό άνθρωπο των τεχνών –30 χρόνια μετά το θάνατό του– ο οποίος τίμησε ο ίδιος τη Θεσσαλονίκη και μέσα από τη Θεσσαλονίκη την Ελλάδα, αλλά και για να τιμήσει επετειακά την ιδιωτική πρωτοβουλία, τους ανθρώπους που κατά τον Ιόλα «δούλεψαν τόσο σωστά» για να κάνουν όλα αυτά πραγματικότητα. Την ίδια στιγμή όμως, αποτίει φόρο τιμής και στις διαδρομές του τυχαίου και ταυτόχρονα του ανθρώπινου παράγοντα στις σχέσεις των ανθρώπων, των καλλιτεχνών και των πόλεων: ο Ιόλας ήρθε στη Θεσσαλονίκη και την αγάπησε μέσα από τις σχέσεις του με τη Μάρω Λάγια και τον πυρήνα εκείνο των εξαιρετικά ενεργών πολιτών που υπήρξε ο πυρήνας ίδρυσης του ΜΚΣΤ, μετέπειτα ΜΜΣΤ.Επίσης, μας υπενθυμίζει τις βάσεις μιας διεθνούς συλλογής, η οποία δωρίσθηκε από τον ίδιο σε μια εποχή όπου ο ελληνοκεντρισμός χαρακτήριζε ακόμη εν πολλοίς τα λιγοστά θεσμικά ιδρύματα όπως η Εθνική Πινακοθήκη. Απέναντι στον διαχρονικό ελληνοκεντρισμό, η πρόταση του Ιόλα ερχόταν όχι αναγκαστικά ως αντιπαράθεση, αλλά ως εμπλουτισμός και διεύρυνση. Το ίδιο, μαζί με πολλά ακόμη, προσφέρει η έκθεση σήμερα στο κοινό: τη μνήμη εξαιρετικά σημαντικών καλλιτεχνών που δεν πεθαίνουν ποτέ, γιατί τα έργα τους είναι εδώ, καλλιτεχνών με τους οποίους ο Ιόλας συνεργάστηκε στενά, συχνά έξω από τα στενά επαγγελματικά όρια που βάζουν οι ταμπέλες του «γκαλερίστα» ή του «εμπόρου τέχνης» και μέσα στο δυσερμήνευτο πλαίσιο της έννοιας του «μύθου», μέσα στον οποίο χωρίς αμφιβολία εμπίπτει ο Ιόλας.
-Ο Ιόλας πέρα από γκαλερίστας και συλλέκτης ήταν ένας άνθρωπος των τεχνών με το κοσμοπολίτικο στοιχείο ως αναπόσπαστο κομμάτι της προσωπικότητάς του. Πώς προσεγγίζεται μια τέτοια προσωπικότητα;
Δύσκολα! Πόσο εύκολο είναι να μεταδώσεις την αντήχηση μιας εμπειρίας που δεν είναι εύκολο να αναβιωθεί; Την αντήχηση μιας εμπειρίας που δεν έχει σχεδόν κανείς, κυρίως γιατί η ίδια η εποχή δεν επαναλαμβάνεται. Η Νέα Υόρκη της μεταπολεμικής Αμερικής, ή οι μητροπόλεις της μεταπολεμικής Ευρώπης είναι πολύ συγκεκριμένα περιβάλλοντα, και τόσο διαφορετικά μεταξύ τους όσο είναι η Αίγυπτος ή η Αθήνα των αρχών του 20ού αιώνα. Πώς να συναιρέσει κανείς, και να μεταδώσει, τις εμπειρίες αυτές, έστω και μέσα από τις ιστορικές αναφορές; Σε σχέση με την ελληνική συμμετοχή σ’ αυτά, μόνο μέσα από την προσωπικότητα και τη διαδρομή ενός ανθρώπου, του Ιόλα! Στην πρώτη εκτεταμένη έκθεση που αφιερώνεται σε αυτόν, και η οποία βεβαίως συμβαίνει μέσα σε ένα μουσείο σύγχρονης τέχνης, ο βασικός άξονας και τρόπος είναι οι καλλιτέχνες με τους οποίους όχι απλώς συνεργάστηκε, αλλά έζησε. Αυτό το τεράστιο φάσμα καλλιτεχνών, ετερόκλητων μεταξύ τους, κι όμως σημαντικών. Ορισμένων δε, ιερών τεράτων αυτού που αποκαλείται «σύγχρονη τέχνη».
-Τι έργα θα συναντήσουμε από την «κληρονομιά» του Ιόλα και γιατί επιλέγεται η δεδομένη χρονική στιγμή;
Αυτό που σήμερα μοιάζει εξαιρετικά σημαντικό ως κληρονομιά του Ιόλα δεν είναι μόνο τα έργα της συλλογής του, που στο σύνολό τους είναι διεσπαρμένα, αλλά το παράδειγμα της ζωντανής σχέσης του με τους καλλιτέχνες, καθώς και η ίδια η προσωπικότητά του: η ανοιχτή προσωπικότητα ενός ανθρώπου πολύγλωσσου, ενός ανθρώπου με εκατοντάδες διαφορετικές ταυτότητες και όχι μία, ενός ανθρώπου που δεν ενδιαφερόταν για οποιουδήποτε είδους όρια και διαχωρισμούς, και ενός ανθρώπου με πάθος για την τέχνη. Σήμερα, στην εποχή ενός νέου φονταμενταλισμού, όπου υπάρχει και η συγκυρία της συμπλήρωσης 30 χρόνων από το θάνατο του Ιόλα, η κληρονομιά της κουλτούρας ενός μοναδικού Έλληνα της διασποράς όπως ο Ιόλας είναι εξαιρετικά σημαντική.
-Μια προσωπικότητα «ημιφωτισμένη» σε σχέση με τις πολυάριθμες πλευρές της για το ευρύ κοινό. Τι θα «φωτιστεί» σ’ αυτή την έκθεση;
Η διαδρομή της ζωής του, το πέρασμα από το εφηβικό περιβάλλον του Ιόλα στην Αίγυπτο στο χώρο της τέχνης, αρχικά του χορού, και αμέσως μετά των εικαστικών. Το τελευταίο αυτό κομμάτι είναι και ο κύριος κορμός της έκθεσης, με ελάχιστη αναφορά στην αθηναϊκή υποδοχή του Ιόλα κατά τη δεκαετία ’80 και ταυτόχρονα την υποδοχή του στη Θεσσαλονίκη, όπου το παράδειγμα είναι αντιστικτικό. Στη μεν Αθήνα δεν έμεινε σχεδόν τίποτα, πέρα από το κέλυφος του σπιτιού του, ενώ στη Θεσσαλονίκη ένα μουσείο, το οποίο μάλιστα ακολούθησε διαδοχικά βήματα μεγέθυνσης και ανάπτυξης αντί συρρίκνωσης.
-Ως επιμελήτρια της έκθεσης και διευθύντρια του ΜΜΣΤ ήταν το project αυτό κομμάτι από τα μελλοντικά σας σχέδια;
Το project αυτό ξεκίνησε ως ένας πολύ συγκεκριμένος στόχος, ο οποίος, ήδη από τη διαδικασία της προετοιμασίας, πολλαπλασιαζόταν, για να φτάσουμε σήμερα και να μπορώ να πω με βεβαιότητα ότι αυτή η έκθεση-αφιέρωμα μπορεί να είναι μόνο η αρχή.
-Η έκθεση περιλαμβάνει και ξεναγήσεις. Είναι κάτι που ενισχύει το σκοπό της;
Η επισκεψιμότητα της έκθεσης αυτής ξεπέρασε ήδη σε λιγότερο από ένα μήνα λειτουργίας κάθε προσδοκία. Οι, συστηματικές πια, ξεναγήσεις είναι απολύτως αναγκαίες, γεγονός που αποδεικνύεται από την συστηματική τους υπερκάλυψη και τη διαρκή ζήτησή τους ανά πάσα στιγμή. Και βεβαίως οι ξεναγήσεις και το παράλληλο πρόγραμμα, με πρώτη σημαντική εκδήλωση ένα εξαιρετικό διεθνές συμπόσιο που διοργανώθηκε ήδη, διευρύνουν την επικοινωνία και τη διάδραση με το κοινό, το οποίο διψάει να γνωρίσει όσα περισσότερα γίνεται για τον Ιόλα και το σύμπαν του. Και μαζί κι εμείς.
-Οι πρώτες εντυπώσεις από τους επισκέπτες ήταν διθυραμβικές. Αποτελεί μια δικαίωση για την επιλογή σας;
Βεβαίως είναι μια δικαίωση, όχι μόνο για την επιλογή, αλλά και για τα ρίσκα που πήραμε διοργανώνοντας την έκθεση. Και ήταν πολλά, όσο κι αν μετά την επιτυχία όλα φαίνονται να ήταν εύκολα ή αναμενόμενα.
-Στα πλάνα του μουσείου περιλαμβάνονται και επισκέψεις από σχολεία για τη συγκεκριμένη έκθεση και για τι ηλικίες μιλάμε;
Οι επισκέψεις των σχολείων αφορούν τόσο την Πρωτοβάθμια εκπαίδευση, όσο και τη Δευτεροβάθμια, άρα καλύπτουν όλο το φάσμα των ηλικιών των μαθητών.
-Εμπλέκεστε και με το θεσμό των Δημητρίων. Ποιος είναι ο φετινός απολογισμός;
Ο απολογισμός γίνεται αυτό το διάστημα και στο βαθμό που ο καθένας από τους εμπλεκόμενους εκφράζει την υποκειμενικότητά του, προσωπικά μπορώ να πω ότι ήταν για άλλη μια χρονιά εξαιρετικά πετυχημένα, ακόμη κι αν δεν συναρτήσω τις εξαιρετικά μεγάλες δυσκολίες. Η δουλειά που έχει γίνει τα τελευταία χρόνια για τα Δημήτρια αποδίδει πια πολύ συγκεκριμένους καρπούς και δικαιώνει και τη συνέπεια, αλλά και τόλμη, της Αντιδημαρχίας Πολιτισμού και Τεχνών του Δήμου Θεσσαλονίκης. Αυτό που ξεχώρισε και φέτος ήταν, πέρα από μεμονωμένες μοναδικές και πρωτόγνωρες εκδηλώσεις, ένα σαφώς φεστιβαλικό πρόγραμμα στο σύνολό του, αλλά και το πρώτο σαφώς πετυχημένο θεατρικό showcase, το οποίο διευρύνει τους στόχους, αλλά και την εξωστρέφεια του Φεστιβάλ μέσα από τις διεθνείς συνέργειες που συνέβησαν και ανοίγουν μεγαλύτερες προοπτικές.
-Ποιος είναι ο επιδιωκόμενος ρόλος του Μακεδονικού Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης για την πόλη της Θεσσαλονίκης και τι αναμένουμε στο μέλλον από αυτό;
Το Μακεδονικό Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης ήδη έχει φανταστεί το μέλλον, εδώ και αρκετά χρόνια, και μέσα σε δύσκολες εποχές και συνθήκες: το μέλλον θα ήταν η διεύρυνση του οράματος των ανθρώπων του για κάτι μεγαλύτερο από αυτό που είναι εδώ και 40 χρόνια το ίδιο, για την πόλη αρχικά της Θεσσαλονίκης. Και αυτό είναι εκείνο που υλοποιείται με τον Μητροπολιτικό Οργανισμό Εικαστικών Μουσείων Θεσσαλονίκης, το ήδη γνωστό ως MOMus, για το οποίο συνέβαλαν πάρα πολλοί άνθρωποι και στο οποίο το ΜΜΣΤ είναι σημαντικό μέρος. Περιμένει την τυπική δημοσίευση του ιδρυτικού ΦΕΚ του νέου Οργανισμού, το μέλλον είναι ανοιχτό και αισιόδοξο.
Στην έκθεση παρουσιάζονται σχεδόν 100 έργα των:
Αλέξης Ακριθάκης (GR, 1939-1994) / Δημήτρης Αληθεινός (GR, 1945) / Ανδρέας Βούσουρας (GR, 1957) / Victor Brauner (FR/RO, 1903 –1966) / Alexander Calder (US, 1898-1976) / Giorgio de Chirico (IT, 1888-1978) / Robertο Crippa (IT, 1921-1972) / DAS (Επαμεινώνδας Δασκαλόπουλος) (GR, 1952) / Nίκος Ζουμπούλης_Τίτσα Γραικού (GR, 1953_1951) / Όπυ Ζούνη (GR, 1941-2008) / Novello Finnotti (IT, 1939) / Lucio Fontana (IT, 1899-1968) / Μαρίνα Καρέλλα (GR, 1940) / Μάρα Καρέτσου [Mara Karetsos] (GR, 1944) / Tom Keogh (USA, 1922-1980) / Γιώργος Λαζόγκας (GR, 1945) / Herbert List (GE, 1903-1975) / René Magritte (FR, 1898 – 1967) / Κατερίνα Μαρούδα (GR, 1958) / Eliseo Mattiacci (IT, 1940) / Richard de Menocal (USA, 1919-1995) / Amedeo Modigliani (IT, 1884-1920) / Γιάννης Μπουτέας (GR, 1941) / Dennis Oppenheim (US, 1938-2011) / Κώστας Πανιάρας (GR, 1934-2014) / Pino Pascali (IT, 1935-1968) / Παύλος (GR, 1930) / Petros (GR, 1928) / Robert Rauschenberg (USA, 1925-2008) / Jean-Pierre Raynaud (FR, 1939) / Man Ray (US, 1890-1976) / Martial Raysse (FR, 1936) / Niki de Saint Phalle (FR, 1930-2002) / Lisa Sotilis (GR/IT) / Harold Stevenson (US, 1929) / Τάκις (GR, 1925) / Jean Tinguely (SE, 1925-1991) / Χρήστος Τζίβελος (GR, 1949-1995) / Στέργιος Τσιούμας (GR, 1954) / Κώστας Τσόκλης (GR, 1930) / Andy Warhol (US 1928-1987) / Νίκος Χατζηκυριάκος-Γκίκας (GR, 1906-1994)
*Ωράριο λειτουργίας:
Τετάρτη 10:00-18:00, Πέμπτη 10:00-22:00, Παρασκευή 10:00-19:00, Σάββατο 10:00-18:00, Κυριακή 11:00-16:00, Δευτέρα & Τρίτη κλειστά
*ΜΑΚΕΔΟΝΙΚΟ ΜΟΥΣΕΙΟ ΣΥΓΧΡΟΝΗΣ ΤΕΧΝΗΣ / Εγνατίας 154 (εντός ΔΕΘ-Helexpo), 54636, Θεσσαλονίκη / Τ: 2310 240002, F: 2310281567 E-mail: mmcart@mmca.org.gr