Μικροπράγματα
Γράφει ο ιστορικός Λεόν Σαλτιέλ*
Εθνική Ημέρα Μνήμης των Ελλήνων Εβραίων Μαρτύρων και Ηρώων του Ολοκαυτώματος είναι η 27η Ιανουαρίου, και καθιερώθηκε με ομόφωνη απόφαση της Βουλής τον Ιανουάριο του 2004. Η ημέρα έχει επιλεχθεί γιατί στις 27 Ιανουαρίου 1945 απελευθερώθηκε το στρατόπεδο θανάτου του Άουσβιτς, το μεγαλύτερο ίσως νεκροταφείο της Ευρώπης. Οι πολύ λίγοι επιζώντες τότε είναι ελάχιστοι στις μέρες μας, αφού η ηλικία όσον ακόμα είναι μαζί μας ξεπερνά τα 90 έτη.
Πολλά τα μηνύματα που μπορεί κάποιος να αναφέρει με αφορμή αυτήν την επέτειο. Τι αλλάζει στην μνήμη του Ολοκαυτώματος όταν δεν θα υπάρχουν πλέον επιζώντες; Πώς αντιδρούμε στην έξαρση του αντισημιτισμού και της ρητορικής του μίσους που παρατηρούμε σε όλον τον πλανήτη; Πως πρέπει να προσαρμόσουμε το εκπαιδευτικό σύστημα ώστε να προστατεύει τις μελλοντικές γενεές από τις εξτρεμιστικές ιδεολογίες και του συνομοσιολογικούς μύθους;
Για τη χώρα μας, το Ολοκαύτωμα ήταν ένα τραγικό γεγονός με ένα μέγεθος και συνέπειες που σιγά σιγά προσπαθούμε να αντιληφθούμε. Δεν είναι μόνο ο χαμός 65.000 συνανθρώπων, Ελλήνων εβραίων—50.000 από τη Θεσσαλονίκη—η καταλήστεψη των περιουσίων τους και η εξαφάνιση σχεδόν της παρουσίας του από τις σύγχρονες πόλεις.
Για το νόημα αυτής της απώλειας έχει μιλήσει και ο πρώην Δήμαρχος Θεσσαλονίκης, Γιάννης Μπουτάρης, κατά τη διάρκεια της τελετής αποκαλυπτηρίων του μνημείου στον χώρο του κατεστραμμένου Εβραϊκού Νεκροταφείου, στη σημερινή Πανεπιστημιούπολη του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης (Κυριακή 9 Νοεμβρίου 2014).
Όπως είχε επισημάνει ο κ. Μπουτάρης: «Είναι απώλεια για εκείνους που έζησαν αλλά και για όλους εκείνους που θα ζήσουν εδώ µετά από εμάς. Το Ολοκαύτωμα δεν σφράγισε µόνο το παρελθόν της πόλης µας, αλλά έκανε κάτι χειρότερο: της έκλεψε το μέλλον. Ποιος αμφιβάλλει ότι µια Θεσσαλονίκη µητέρα-πατρίδα µιας ανθούσας και κοσμοπολίτικης εβραϊκής κοινότητας θα ήταν µια άλλη πόλη;»
Αυτή η σκέψη προκαλεί και την ερώτηση, πολύ δύσκολη για ιστορικούς, για το πως θα ήταν η διαδρομή της Θεσσαλονίκης μέχρι τις μέρες μας αν δεν είχε χάσει ένα τόσο μεγάλο κομμάτι του πληθυσμού της, ίσως το μεγαλύτερο ποσοστό απώλειας εβραϊκού πληθυσμού σε σχέση με τις υπόλοιπες ευρωπαϊκές πόλεις.
Η εβραϊκή κοινότητα, ήταν ένα κομμάτι του πληθυσμού με υψηλή μόρφωση, γλωσσομάθεια, εμπορικό δαιμόνιο, διεθνή δίκτυα και διασυνδέσεις. Ήταν φορέας καινοτομιών και νέων ιδεών, πάντα με πνεύμα φιλοπατρίας και αγάπης για τον τόπο τους. Ήταν χαρακτηριστική η ταύτιση της κοινότητας με τον πόλη της Θεσσαλονίκης, αφού η ταυτότητα του «Σαλονικού» ήταν μια ξεχωριστή ταμπέλα που ακολουθούσε τους εβραίους της πόλης όπου και να ταξίδευαν και βρισκόντουσαν ανά την υφήλιο.
Ένα δείγμα αυτής της φήμης έρχεται να μας δώσει ένα μικρό καρτελάκι που ανακάλυψα πρόσφατα. Προέρχεται από μια σειρά της γαλλικής σοκολατοβιομηχανίας Souchard με θέμα ευρωπαϊκές πόλεις, το οποίο μοιραζόταν μέσα στις σοκολάτες της το 1929. Από την μια πλευρά υπάρχει μια όψη της Θεσσαλονίκης από τη θάλασσα και από την άλλη μια σύντομη περιγραφή για την πόλη.
Αυτό μάθαινε λοιπόν για τη Θεσσαλονίκη ένας καθημερινός Γάλλος όταν έβρισκε αυτό το καρτελάκι με την σοκολάτα του:
«Η Θεσσαλονίκη βρίσκεται στο βάθος του κόλπου που έχει σκάψει η θάλασσα ανάμεσα στη χερσόνησο της Χαλκιδικής και την οροσειρά του Θεσσαλικού Ολύμπου. Είναι η μεγάλη αγορά δημητριακών και καπνού στην περιοχή. Η πόλη έχει πολύ έντονο ανατολίτικο χαρακτήρα και, σε πληθυσμό 245.000 κατοίκων, έχει σχεδόν 100.000 Εβραίους. Στους Εβραίους οφείλει την εμπορική της ανάπτυξη και ευημερία: στα χέρια τους βρίσκονται οι μεγαλύτερες τραπεζικές και βιομηχανικές εταιρείες.»
Αυτή η παράγραφος συνοψίζει με πολύ σύντομο και απλό τρόπο τη φήμη και τη διεθνή θέση της πόλης, όπως ήταν γνωστή στη δύση. Ένα χαρακτήρα που έκοψε με βάναυσο και ακαριαίο τρόπο το Ολοκαύτωμα και που, μεταπολεμικά, η κοινωνία προσπάθησε να κρύψει κάτω από το κρεβάτι. Ίσως ποτέ η πόλη να μην ξεπέρασε πλήρως το πλήγμα αυτό και να ζούμε ακόμα και σήμερα της συνέπειες του.
Αυτό που ο Δήμαρχος Μπουτάρης συνόψισε ως ακολούθως: «Επειδή λοιπόν η απώλεια είναι τελικά δική µας, η µνήµη του Ολοκαυτώματος δεν αφορά µόνο την εβραϊκή κοινότητα αλλά όλους εμάς. Μας αφορά ως Θεσσαλονικείς, ως Έλληνες και Ευρωπαίους. Αποκαθιστά τους δεσμούς µας µε την πόλη και συμβάλει στην ανθρωπιά µας.»
Και αυτή η μνήμη του Ολοκαυτώματος που ανήκει και αφορά όλους μας και όλο το κοινωνικό σύνολο, είναι ένα από τα διακυβεύματα της σημερινής μαύρης επετείου.
*Ο Δρ. Λεόν Σαλτιέλ είναι ιστορικός που επικεντρώνεται στο Ολοκαύτωμα στη Θεσσαλονίκη. Έχει δημοσιεύσει το «Μη με ξεχάσετε»: Τρεις Εβραίες μητέρες γράφουν στους γιους τους από το γκέτο της Θεσσαλονίκης (Αλεξάνδρεια, 2018) και το The Holocaust in Thessaloniki: Reactions to the Anti-Jewish Persecution, 1942–1943 (Routledge, 2020) που έλαβε το 2021 Διεθνές Βραβείο για την Έρευνα του Ολοκαυτώματος του Ιδρύματος Yad Vashem.
