«Η Μαρίκα Νίνου ήταν survivor και ψυχάρα, τι να λέμε τώρα…»

Κάθε βιβλίο του Σάκη Σερέφα είναι φτιαγμένο με μια σπάνια πρωτοτυπία που φωτίζει λοξά τη ζωή (και συχνότατα το παρελθόν) όπως ήταν  ή και όπως θα μπορούσε να είναι. Το κάνει απολαυστικά και στο πιο πρόσφατο βιβλίο του, «Άνθρωπος Μαρίκα – Από τη Σμύρνη στην Κοκκινιά», που κυκλοφορεί απ’ τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Είναι μια υπέροχη ημι-βιογραφική νουβέλα, μια γεύση απ’ την οποία παίρνουμε απ’ την σύντομη περιγραφή του συγγραφέα στο οπισθόφυλλο, που κι αυτή από μόνη της είναι σαν ένα λαμπρό μίνι διήγημα.

— Πόσες καλλιτεχνικές ελευθερίες πήρες λέγοντας την ιστορία μιας γυναίκας που θα μπορούσε να είναι η Μαρίκα Νίνου;

Η έλλειψη τεκμηριωμένων πληροφοριών για τη ζωή της (μερικά ψήγματα σώζονται μόνο, κάποιες φωτογραφίες και δυο-τρεις επιστολές) λειτούργησαν απελευθερωτικά. Καθώς δεν πρόκειται για μυθιστορηματική βιογραφία (κανείς δεν θα μπορούσε να τη γράψει με τόσο λίγα σωζόμενα στοιχεία) αρπάχτηκα από τα ψίχουλα κι έπλασα μια ιστορία ζωής κι ένα πανόραμα εποχών μέσα στο οποίο εγκιβωτίζεται αυτή η ζωή. Όσο κοινότοπο κι αν ακούγεται, όσο έγραφα μεταμφιεζόμουν μέσα μου σε Νίνου, προσπαθούσα να τη  νιώσω και να τη ζήσω, όχι για να την αποδώσω πιστά (αυτό δεν γίνεται, ούτε τον εαυτό μας δεν μπορούμε να υποδυθούμε πιστά) αλλά για να την επινοήσω εξ αρχής, να μεταπλάσω τη λιγοστή πληροφορία σε αφήγημα, σε μύθο.

— Ξέρω απ’ τα βιβλία σου, και όχι μόνο, πόσο σημαντική είναι για σένα η έρευνα, και πόσο -ας μου επιτραπεί- καλός είσαι σ’ αυτήν. Θα ήθελες να μας μιλήσεις για το πώς ερεύνησες τη ζωή της Νίνου αλλά και τις διάφορες εποχές;

Το στάδιο της έρευνας μάλλον χρειάστηκε περισσότερες εργατοώρες από εκείνες της συγγραφής. Βιβλιογραφία και διαδίκτυο είναι τα ανασκαφικά εργαλεία. Το ζήτημα είναι τι επιλέγεις για να αποδώσεις την κάθε μια εποχή, αφού το υλικό είναι αχανές. Σε αυτό, με οδήγησαν τα τραγούδια της Νίνου και του Τσιτσάνη.

Όταν υπάρχει το τραγούδι τους «Ο τραυματίας», αυτό με οδηγεί στην απόδοση του Εμφυλίου μέσα από τη ρίψη ναπάλμ στον Γράμμο. Έγραφα έχοντας στήσει αυτί σε όλα τα τραγούδια αυτών των δύο δημιουργών και προσπαθούσα, διαισθητικά, να καταλάβω σε ποιες φράσεις και εικόνες με πάνε. Κάτω από το κείμενο του βιβλίο παίζει συνέχεια ένα μουσικό «χαλί» με τα τραγούδια τους.

Ο τραυματίας – Πρόδρομος Τσαουσάκης, Μαρίκα Νίνου 1949(Β.Τσιτσάνη)

Ο τραυματίας – Πρόδρομος Τσαουσάκης, Μαρίκα ΝίνουΔίσκος: HisMaster’sVoice AO-2875 (OGA 1492)Σύνθεση: Βασίλης Τσιτσάνηςπρώτη εκτέλεσηΑθήνα, 1949εκτέλεση με τ…

— Εικάζω πως κάποια τα γνώριζες, όμως από αυτά που προέκυψαν απ’ την έρευνα, τι σου έκανε μεγαλύτερη εντύπωση, είτε για τη Νίνου είτε για τις εποχές που έζησε;

Εντυπωσιάστηκα από την ένδεια στοιχείων για τη ζωή αυτής της γυναίκας. Πέθανε τέσσερα χρόνια πριν γεννηθώ εγώ, που δεν είμαι και κάνας δεινόσαυρος ακόμη, και τα ντοκουμέντα που έχουμε για τη ζωή της είναι ελάχιστα. Είναι δυνατόν να μην έχει διασωθεί έστω μία συνέντευξή της σε κάποιο έντυπο ή σε ραδιοφωνική εκπομπή; Μιλάμε για έναν κολοσσό, αναγνωρισμένη και λατρεμένη από όλους, οπότε πού υπάρχουν οι αποτυπώσεις του βίου της; Ίσως να λανθάνουν ακόμη, πάντως η απουσία τους είναι εντυπωσιακή.

Και μιλάμε για μια εποχή όπου λαϊκά έντυπα, όπως ο Θησαυρός, το Ρομάντζο και το Πάνθεον φιλοξενούσαν συνεντεύξεις καλλιτεχνών. Ούτε φωτογραφία από την κηδεία της δεν σώζεται σε κάποια εφημερίδα, θαρρείς και επρόκειτο για καμιά σταρλετίτσα πέμπτης υποστάθμης. Ε, λοιπόν, αυτά όλα λειτούργησαν πολύ ερεθιστικά και προκλητικά, με πείσμωσαν. Και ξέρεις, είναι να μην πεισμώσει ένας συγγραφέας, γίνεται κέρατο βερνικωμένο. Πολλοί αναγνώστες με ρωτούν «Που ανακάλυψες τις δύο συνεντεύξεις της που βάζεις στο βιβλίο σου;». Σχεδόν δεν με πιστεύουν όταν τους λέω ότι είναι εξ ολοκλήρου επινοημένες. Είναι συνεντεύξεις που πολύ θα ήθελα να υπάρχουν και να τις είχα διαβάσει σε κάποιο περιοδικό. Ε, αφού δεν υπάρχουν, κάποιος έπρεπε να τις γράψει.

— Ποια θα έλεγες ότι αυτά που έκαναν ξεχωριστή την Άνθρωπο Μαρίκα, πέρα φυσικά απ’ τη φωνή της;

Ήταν survivor και ψυχάρα, τι να λέμε τώρα… Ήταν αμαζόνα με τη σπάθα της υψωμένη για να διεκδικήσει αυτό που ήθελε. Μέσα σε μια δεκαετία μόλις, ξεκινώντας από το μηδέν, έφτασε στην κορυφή και πέθανε. Στήριζε την οικογένειά της μέχρι το τέλος. Έφυγε μόνη στην Αμερική για να κάνει θεραπεία για τον καρκίνο της και τα βράδια τραγουδούσε σε κέντρο για να βγάζει τα έξοδα. Το τελευταίο βράδυ που τραγούδησε στην Αθήνα πήγε στο κέντρο να τραγουδήσει, πήγαινε με το λεωφορείο για να κάνει οικονομία και να ξεπληρώσει τα γραμμάτια του σπιτιού της, πήγε, είπε λίγα τραγούδια, όσα περισσότερα άντεξε, γιατί πληρωνότανε με το κομμάτι!, ώσπου την πήρανε τα αίματα πάνω στην πίστα, σωριάστηκε στα τσιμέντα, και μετά από λίγο καιρό έσβησε. Λίγα είναι αυτά;

-Θα μπορούσε να υπάρξει η Μαρίκα στο σήμερα; Θα γινόταν και πάλι θρύλος ή οι εποχές έχουν αλλάξει;

Η εποχή έχει αλλάξει. Υπάρχει υπερπροσφορά πληροφορίας για τις ζωές των καλλιτεχνών, τόσο από τις εταιρείες όσο και από τους ίδιους. Για να γίνεις θρύλος πρέπει να υπάρχουν μαύρες τρύπες στη ζωή σου, σκοτεινές γωνιές που όσο και να λυσσάει το κοινό να τις μάθει δεν μπορεί. Κι η Μαρίκα, από σκοτάδια, είναι ένα αβυσσαλέο σπήλαιο. Εδώ, σήμερα, για κολονοσκόπηση πηγαίνει ο καλλιτέχνης και σε μια ώρα αναρτά τα αποτελέσματά της να τα δουν οι ακόλουθοί του. Τι θρύλος να πλαστεί έτσι; Χώρια η καλλιτεχνική ποιότητα και η φωνή. Μέσα από τα φίλτρα τραγουδάνε οι περισσότεροι τώρα. Και τι άθλια πράγματα τραγουδάνε, έτσι; Λέει σε ένα σημείο του βιβλίου η Μαρίκα (δηλαδή, τη βάζω να λέει, για να μην παρεξηγούμαστε): «Εμένα μου γράφανε τραγούδια για το λαρύγγι μου, όχι για τα μπούτια μου».

— Μια δυναμική γυναίκα -ωραίο σημείο τότε που τραγουδά ως γυναίκα που θα μπορεί, πια, να ψηφίζει, σε μία εποχή που οι γυναίκες δεν ήταν ακριβώς ίσες με τους άντρες. Πόσο πιστεύεις ότι προχώρησε η κοινωνία στα θέματα φεμινισμού; Κινδυνεύουν πιστεύεις οι κατακτήσεις των γυναικών; Ρωτώ και με αφορμή το θέμα με τις αμβλώσεις στις ΗΠΑ.

Η πρόσφατη εξέλιξη με τις αμβλώσεις στην Αμερική δείχνει, για άλλη μια φορά, πως η πρόοδος δεν προχωρά γραμμικά, αλλά με πισωγυρίσματα. Καμία κατάκτηση, σε κανένα τομέα, δεν μπορεί να θεωρείται αυτονόητη και διαρκής, όσο κι αν καλύπτεται νομοθετικά, είτε στο θέμα των κοινωνικών ζητημάτων, είτε στα εργασιακά δικαιώματα, είτε αλλού. Οι νόμοι αλλάζουν, όπως στην Αμερική, και τους αλλάζουν πολιτικοί με συγκεκριμένη ιδεολογία, εξαρτήσεις, διαπλοκές, αλισβερίσια και συμφέροντα ή ακόμη και από πιο αγνά κίνητρα ορμώμενοι, όπως η βλακεία. Πολιτικοί που τους ψηφίζουν ψηφοφόροι με επίσης συγκεκριμένα μυαλά. Πώς να αλλάξεις τα μυαλά των ανθρώπων; Πώς, για παράδειγμα, να πολεμήσεις κραταιούς εξουσιαστικούς μηχανισμούς όπως η Εκκλησία, η οποία διαθέτει στρατούς ψηφοφόρων, οι οποίοι δακρύζουν μπροστά σε εικόνες που δακρύζουν ή εκκρίνουν αίμα, τις οποίες τις φωτογραφίζουν χειριζόμενοι υπερσύγχρονα smartphones; Ψηφοφόροι οι οποίοι στέλνουν στις εκκλησίες τους αυριανούς ψηφοφόρους, τα παιδιά τους, να πάρουν ευλογημένα, από τον παπά, στυλό και σβύστρες πριν τις πανελλαδικές εξετάσεις. Έχω δει πολλά τέτοια πανέρια και πολλούς τέτοιους αμνούς που σκύβουν ευλαβικά να τα πάρουν μετά τη λειτουργία και την επόμενη μέρα να τα αποθέτουν στα θρανία τους, μπροστά μου. Η προπολιτισμική μαγική σκέψη είναι μπετόν, δεν είναι μπεσαμέλ.

— Αν έπρεπε να κάνεις ένα παρόμοιο βιβλίο για κάποιον πιο πρόσφατο της μουσικής, ποιος ή ποια θα σε ιντρίγκαρε;

Η Κατερίνα Στανίση και ο Ζαμπέτας. Περιττό δεν είναι να εξηγήσω το γιατί;

— Το βιβλίο σου ρέει με έναν θεατρικό τρόπο, με αυτόνομες σκηνές, με διαλόγους και μονολόγους ανθρώπων ιδιαίτερα ζωντανούς και σπαρταριστούς. Έχεις σκεφτεί να το δεις ανεβασμένο στη σκηνή;

Όχι μόνο το έχω σκεφτεί και το θέλω πολύ, και σίγουρα θα γίνει μια μέρα, σύντομα, αφού το θέλω πολύ, αλλά και ήδη το συζητώ. Μου έχουν γίνει αρκετές προτάσεις, κάνω κι εγώ τις δικές μου, και περιμένω να δω που θα κάτσει η μπίλια. Είναι βέβαιο πως η περφόρμερ Μαρίκα σύντομα θα πει την ιστορία της πάνω στη σκηνή, αφού ήταν γκραντιόζα περφόρμερ στο πάλκο, τα τραγούδια της δεν τα ερμήνευε απλώς φωνητικά αλλά τα υποδυόταν ολόσωμη. Έτσι κι αλλιώς, όσο την έγραφα, ένιωθα πως βρισκόμουν καθισμένος στην πλατεία ενός θεάτρου και πάνω στη σκηνή παρακολουθούσα τη συναρπαστική ζωή αυτής της γυναίκας. Κι έλεγα από μέσα μου: «Ζήσε εσύ τη ζωή σου Μαρίκα, κι εγώ να σε βλέπω και να γράφω».

*Το «Άνθρωπος Μαρίκα – Από τη Σμύρνη στην Κοκκινιά», του Σάκη Σερέφα κυκλοφορεί απ’ τις εκδόσεις Μεταίχμιο.