Γιώργος Τσαγκόζης
Με αφορμή ένα viral βίντεο στο TikTok, όπου η ψυχολόγος Ιωάννα Πετροπούλου μίλησε για τους κινδύνους και τις ψευδαισθήσεις που μπορεί να δημιουργήσει η αλληλεπίδραση με την τεχνητή νοημοσύνη, συζητήσαμε μαζί της για τα όρια ανάμεσα στην ανθρώπινη επαφή και την επικοινωνία με ένα chatbot. Η κα Πετροπούλου εξηγεί γιατί η ψυχοθεραπεία δεν μπορεί να αντικατασταθεί από αλγορίθμους, ποια είναι τα θετικά και τα αρνητικά της χρήσης του AI στην ψυχική υγεία και τι ωθεί πολλούς νέους να εμπιστεύονται περισσότερο μια μηχανή παρά έναν άνθρωπο.
@patroklos.papadak A.I. vs. Ψυχοθεραπεία. #ψυχολογία #psychology #psychotherapy #ΠατροκλοςΠαπαδακης #aipsychology ♬ πρωτότυπος ήχος – Patroklos Papadakis
Ποιές είναι οι βασικές διαφορές ανάμεσα στη συνομιλία με ένα chatbot, όπως το ChatGPT, και στη θεραπευτική σχέση με έναν ψυχολόγο;
Σίγουρα η εμπειρία της ψυχοθεραπευτικής διαδικασίας διαφέρει κατά πολύ από τη συνομιλία με ένα chatbot. Ένα chatbot μπορεί να φανεί χρήσιμο σε διάφορα πρακτικά ζητήματα, όπως για παράδειγμα το πώς μπορούμε να αφαιρέσουμε ένα λεκέ από το πουκάμισό μας. Είναι ένα χρήσιμο εργαλείο το οποίο μπορεί να παρέχει καθοδήγηση και πληροφορίες αλλά όχι θεραπεία. Έχει την ικανότητα επίσης να μιμηθεί ενσυναίσθηση. Δεν είναι η ίδια ενσυναίσθηση και ζεστασιά όμως που θα λάβεις από την ανθρώπινη αλληλεπίδραση όταν απουσιάζει η φυσική παρουσία, η βλεμματική επαφή ή η στάση του σώματος του θεραπευτή με τον οποίο έχεις χτίσει θεραπευτική σχέση και συμμαχία.
Γιατί θεωρείτε ότι είναι επικίνδυνο ή ανώφελο να αναζητά κανείς ψυχολογική καθοδήγηση από ένα εργαλείο τεχνητής νοημοσύνης;
Το να αναζητά κανείς καθοδήγηση από ένα εργαλείο τεχνητής νοημοσύνης ενέχει σίγουρα κινδύνους. Ας μην ξεχνάμε το περιστατικό πριν από κάποιους μήνες στην Καλιφόρνια όπου ένας 16χρονος αυτοκτόνησε ύστερα από συνομιλίες που είχε με το ChatGPT. Τα εργαλεία αυτά δεν έχουν επιστημονική κατάρτιση και δεν τηρούν επαγγελματικό κώδικα δεοντολογίας. Επομένως, δε φιλτράρουν την πληροφορία που παρέχουν και όταν κατευθύνονται από εμάς μπορεί να ενισχύσουν επικίνδυνες συμπεριφορές, συχνά δίνοντας και τεχνικές οδηγίες για το πώς μια τέτοια θα μπορούσε να επιτευχθεί. Ακόμα, η πληροφόρηση που παρέχει μία μηχανή ai δε γνωρίζουμε από πού αντλείται και κατά πόσο είναι αξιόπιστη η πηγή της. Στην ίδια ερώτηση ακριβώς, δύο διαφορετικοί ενδιαφερόμενοι φαίνεται πως θα λάβουν διαφορετική απάντηση. Άρα τελικά, πώς μπορούμε να είμαστε σίγουροι για την εγκυρότητα αυτών που μας παρέχονται; Τέλος, η εντατική χρήση chatbots ενισχύει τη μοναξιά και τον εγκλωβισμό μας σε μια εικονική πραγματικότητα και μειώνει ή υποκαθιστά την κοινωνική αλληλεπίδραση, παρέχοντας μας μια προσωρινή ανακούφιση. Αυτό έχει ως αποτέλεσμα η ουσιαστική συζήτηση είτε με ένα οικείο πρόσωπο είτε με έναν ειδικό να μπαίνει σε δεύτερη μοίρα αν όχι να πλεονάζει για πολλούς.
Τι ωθεί κάποιον να ζητά βοήθεια από μια μηχανή αντί για έναν άνθρωπο;
Πολλοί άνθρωποι, ειδικά νεότερων γενεών, παρατηρούμε πως αναζητούν βοήθεια από μία μηχανή αντί για έναν ειδικό και αυτό μπορεί να συμβαίνει για συγκεκριμένους λόγους. Αρχικά, η πρόσβαση πολλές φορές σε μία μηχανή ai μπορεί να είναι πολύ πιο εύκολη καθώς ζούμε σε μια εποχή όπου καθημερινά όλοι μας με αυξανόμενο ρυθμό έχουμε στη ζωή μας την τεχνολογία. Το να πατήσουμε 2-3 κλικς και να πάρουμε κάποιες απαντήσεις για ζητήματα που μας απασχολούν είναι εύκολο και για πολλούς πιο ξεκούραστο. Βλέπουμε πως όσο η τεχνολογία εξελίσσεται τόσο η δια ζώσης επικοινωνία μειώνεται. Επικοινωνούμε με μηνύματα, περισσότερο από κλήσεις, με κλήσεις περισσότερο από δια ζώσης συναντήσεις. Αυτό είναι κάτι που οι ρυθμοί της ζωής και της καθημερινότητας πλέον δεν αφήνουν χρόνο για πολλές συζητήσεις. Είναι δύσκολο αν κάτι μας απασχολεί έντονα, ακόμα και αν βρισκόμαστε σε θεραπεία, να καλέσουμε τον ψυχολόγο μας καθώς υπάρχουν θεραπευτικά όρια. Είναι πολύ ευκολότερο να ανοίξουμε μία μηχανή ai οποιαδήποτε ώρα της ημέρας από όπου και αν βρισκόμαστε. Επιπλέον, αποφεύγεται η έκθεση σε κάποιον άλλο άνθρωπο, συνθήκη η οποία δυσκολεύει αρκετά άτομα ιδίως αν μιλάμε για άτομο με κοινωνική φοβία και άγχος έκθεσης. Τέλος, σίγουρα το οικονομικό κόστος για κάποιους αποτελεί τροχοπέδη. Ωστόσο, δε χρειάζεται να αγνοούμε πως υπάρχουν φορείς όπου είτε δωρεάν είτε με χαμηλό κόστος παρέχουν υποστήριξη.
Μπορεί η ψυχοθεραπεία μέσω AI να προκαλέσει ψευδαίσθηση κατανόησης ή “σχέσης”, χωρίς όμως να υπάρχει καμία βοήθεια;
Ναι, αυτός είναι ένας υπαρκτός κίνδυνος της «ψυχοθεραπείας» μέσω ai. Μπορεί να προκαλέσει μια επιφανειακή ψευδαίσθηση ανακούφισης, καθώς όπως ήδη αναφέραμε μιμείται ενσυναίσθηση και δεν κρίνει το άτομο. Στην πραγματικότητα όμως αδυνατεί να κατανοήσει και να αισθανθεί άρα κατ’επέκταση και να συνδεθεί ουσιαστικά με τον άνθρωπο. Η αληθινή ψυχοθεραπεία είναι πολύ βαθύτερη. Βασίζεται στη σχέση, στη συναισθηματική αλληλεπίδραση, στη βαθιά κατανόηση και τη σταδιακή αλλαγή του τρόπου που σκεφτόμαστε, συμπεριφερόμαστε και αλληλεπιδρούμε με τους άλλους. Το ai μπορεί να προσφέρει μια πρόσκαιρη ανακούφιση και μπορεί να καθυστερήσει το άτομο να αναζητήσει την πραγματική θεραπεία.
Μπορεί να υπάρχει κάτι θετικό από την αλληλεπίδραση με την τεχνητή νοημοσύνη όσων αφορά τα άγχη μας και κάποιες ψυχολογικές διαταραχές;
Η τεχνητή νοημοσύνη μπορεί να έχει κάποια οφέλη. Για παράδειγμα, μπορεί να μας δώσει κάποιες απαντήσεις, αλλά και να μας προσφέρει μια ψυχοεκπαίδευση προκειμένου να κατανοήσουμε κάτι που μας απασχολεί καλύτερα. Θα μπορούσε ακόμα να μας εξοπλίσει με κάποιες τεχνικές χαλάρωσης σε περίπτωση που βιώνουμε έντονο άγχος. Η συζήτηση με το ai μπορεί να μας ανακουφίσει πρόσκαιρα όταν ο χρόνος ή ο τόπος δε θα μας επιτρέπει την πρόσβαση στη θεραπεία. Δεν μπορεί όμως σε καμία περίπτωση να αντικαταστήσει την αληθινή ψυχοθεραπεία. Ειδικά όταν μιλάμε για κάποια ψυχική διαταραχή, η τεχνητή νοημοσύνη ενδέχεται όχι μόνο να μην είναι βοηθητική, αλλά να καταστεί και επικίνδυνη. Το άτομο είναι απαραίτητο να λάβει τη φροντίδα που χρειάζεται από κάποιον εκπαιδευμένο ειδικό ο οποίος με επιστημονική γνώση θα τον βοηθήσει στο ταξίδι της θεραπείας του.
Τι θα λέγατε σε κάποιον που νιώθει ότι “ντρέπεται” να πάει σε ψυχολόγο και προτιμά να μιλάει με ένα chatbot;
Θεωρώ πως μία και μόνο συνεδρία με έναν ειδικό θα ήταν αρκετή για ένα άτομο προκειμένου να καταλάβει πόσο διαφορετική εμπειρία παρέχει η καθεμία περίπτωση. Η ντροπή είναι ένα απολύτως κατανοητό συναίσθημα το οποίο φυσικά έχει «χώρο» μέσα στη θεραπευτική διαδικασία. Είναι πολύ σύνηθες για τους περισσότερους ανθρώπους που πέρασαν ποτέ από τη θέση του θεραπευόμενου, στην πρώτη συνεδρία να καταφθάνουν με ένα συναίσθημα ντροπής, άγχους, αμηχανίας, φόβου ότι θα κριθούν. Όλα τα συναισθήματα χωράνε στις συνεδρίες και μέσα από αυτά κατανοούμε τελικά καλύτερα και αυτό που είμαστε αλλά και γιατί νιώθουμε έτσι. Η ψυχοθεραπεία δεν είναι ανάκριση, είναι ένας ασφαλής χώρος μέσα στον οποίο ο καθένας μπορεί να αισθανθεί και να είναι ό,τι ακριβώς θέλει. Ένα chatbot μπορεί για κάποιους να είναι ένα πρώτο βήμα. Το να μας ακούσει και μας «δει» κάποιος αληθινά όμως είναι κάτι που ο καθένας από εμάς αξίζει.
Η Ιωάννα Πετροπούλου γεννήθηκε στην Καλαμάτα και σπούδασε Ψυχολογία στο Πανεπιστήμιο Κρήτης. Είναι εκπαιδευμένη στη Γνωσιακή-Συμπεριφορική Ψυχοθεραπεία από το Κέντρο Ψυχοθεραπείας & Συμβουλευτικής, ενώ έχει ολοκληρώσει και το ετήσιο επιμορφωτικό πρόγραμμα «Σχολική Ψυχολογία» του Πανεπιστημίου Αιγαίου.
Έχει παρακολουθήσει πληθώρα σεμιναρίων και εκπαιδευτικών προγραμμάτων που αφορούν παιδιά, εφήβους και ενήλικες, τόσο ειδικής όσο και τυπικής ανάπτυξης. Κατά τη διάρκεια της πρακτικής της άσκησης εργάστηκε στην Ψυχιατρική Κλινική του Νοσοκομείου Ρεθύμνου, προσφέροντας ψυχολογική υποστήριξη σε άτομα με ψυχικές διαταραχές.
Αφού απέκτησε άδεια ασκήσεως επαγγέλματος, εργάστηκε στη Σπάρτη, παρέχοντας υπηρεσίες ψυχολογικής αξιολόγησης και υποστήριξης σε παιδιά και εφήβους, συμβουλευτική γονέων και ομαδικά προγράμματα ανάπτυξης. Παράλληλα, ασχολήθηκε με τον επαγγελματικό προσανατολισμό και την προετοιμασία υποψηφίων για ψυχομετρικές δοκιμασίες των Σωμάτων Ασφαλείας.
Τα τελευταία χρόνια δραστηριοποιείται ως ελεύθερη επαγγελματίας, παρέχοντας ατομικές συνεδρίες σε ενήλικες και εφήβους, σε συνεργασία με το γραφείο του ψυχολόγου Πάτροκλου Παπαδάκη στην Καλλιθέα Αττικής. Συνεχίζει να εξελίσσει τις γνώσεις της στον τομέα της Ψυχολογίας μέσα από σεμινάρια και εκπαιδευτικά προγράμματα, θεωρώντας την προσωπική της θεραπεία και εποπτεία αναπόσπαστο κομμάτι της επαγγελματικής της ακεραιότητας.
