Βάνα Κράβαρη
Όσο το TikTok διανύει σταδιακά τη healing era του, τα πιο παραδοσιακά μέσα κοινωνικής δικτύωσης γεμίζουν με προτροπές να αρχίσουν άπαντες ψυχοθεραπεία, «μπας και συνεννοηθούμε». Σε ένα βίντεο, ένας 30κάτι Αθηναίος τόνιζε με χιουμοριστικό και ντεμέκ εκνευρισμένο τρόπο πως «δεν χαλάω εγώ τα λεφτά μου στους ψυχολόγους για να παραμένετε εσείς μαλάκες». Στην πραγματική ζωή, φράσεις όπως «το συζητάω με τον ψ μου» ή «έχω κάνει πολλή ψυχοθεραπεία για να ασχοληθώ με αυτό το ανούσιο ντράμα», λέξεις όπως «τοξικότητα» και «όρια» και τρόποι εκφοράς των πιο απλών ζητημάτων περνάνε όχι και τόσο σπάνια από ένα λεκτικό φίλτρο που θυμίζει ντιβάνι ψυχολόγου.
Το θέμα δεν είναι ότι ο αυθορμητισμός απουσιάζει, αλλά το πώς αρχίζει να γίνεται εμφανής μια εξιδανίκευση της ψυχοθεραπείας ως διαδικασία και μια αφ’ υψηλού αντιμετώπιση όσων δεν έχουν βρει ακόμα το θάρρος να ξεκινήσουν αυτό το ταξίδι. Το πώς με φράσεις «η ψυχοθεραπεία θα σου τα λύσει όλα αυτά», γίνεται σαφές πως μερικοί ψυχοθεραπευόμενοι έχουν βάλει τους «ψ» τους (όπως τους αρέσει να τους αποκαλούν) σε ένα βάθρο και φέρουν τους εαυτούς τους σαν το success story μιας γενιάς που κάθισε στο ντιβάνι όχι για να λύσει τις απολήξεις ενός συλλογικού τραύματος στον ατομικό της ψυχισμό, αλλά για να σπάσει σε δεκαρικάκια την τοξικότητα της μέσης πυρηνικής οικογένειας που σε σφάζει με ασφυκτική αγάπη.
Πώς ακριβώς κατέληξε η ψυχοθεραπεία για μερικούς από αυτούς τους θαρραλέους που συνειδητοποίησαν νωρίς πως δεν οφείλουν να δεχτούν αυτό το «όλοι κάτι κουβαλάμε από προηγούμενες γενιές», πανάκεια και μαγική διαδικασία που σε μετατρέπει σε έναν απαθή super ήρωα που κοιτάζει με οίκτο τους άλλους από το βάθρο μιας αλήθειας που μόνο εκείνος και η «σέχτα» του κατέχουν; Ποιοι είναι πιο επιρρεπείς σε αυτή τη delusional ανάγνωσή και διαχείριση αυτής της απελευθερωτικής διαδικασίας;
Μιλήσαμε με τρεις ειδικούς ψυχικής υγείας, τις ψυχολόγους-ψυχοθεραπεύτριες Ίρις Κρέμερ, Αναστασία Παλαιοδήμου και Έφη Ανδρεουλάκου για την παγίδα της εξιδανίκευσης της ψυχοθεραπευτικής διαδικασίας, αλλά και για το πραγματικό και ρεαλιστικό ζητούμενό της.
Χτυπώντας το κουδούνι του ψυχολόγου
Μια κρίση πανικού, η διαπίστωση εθισμού σε συναισθήματα στρες, μια οικογενειακή δυσκολία, ένας θάνατος ή απλώς το τίμιο αίτημα «θέλω να καταλάβω ποιος είμαι» είναι αρκετά -budget επιτρέποντος- για το πρώτο ραντεβού με έναν ψυχολόγο. «Λύτρωση» και «ανακούφιση» είναι τα αιτήματα που έχουν δεχτεί τις περισσότερες φορές η Αναστασία Παλαιοδήμου και η Έφη Ανδρεουλάκου στα πρώτα τους αναγνωριστικά ραντεβού με soon-to-be θεραπευόμενους. «Αυτό που ουσιαστικά αποζητούν οι άνθρωποι που ξεκινούν αυτή τη διαδικασία είναι η ανακούφιση. Ανακούφιση θα δοθεί καταρχάς με τη μορφή της αποδοχής του θεραπευτή για τον θεραπευόμενο. Ανακούφιση, επίσης θα αισθανθεί ο θεραπευόμενος είτε μέσω της σταδιακής κατανόησης του εαυτού του, των σημαντικών άλλων της ζωής του, των καταστάσεων που αντιμετωπίζει, των θεμάτων που του προκαλούν άγχος και τον ταλαιπωρούν, είτε μέσω της αποσαφήνισης και αποδοχής του οικογενειακού του βιώματος, είτε μέσω της ενδυνάμωσης του θεραπευόμενου για την περαιτέρω εξέλιξη του και την κατάκτηση νέων στόχων και επιδιώξεων», εξηγεί η κ.Ανδρεουλάκου.
Η Ίρις Κρέμερ παρατηρεί πως «τα τελευταία χρόνια κι ειδικά μετά την πανδημία και τα lockdowns, παρατηρήθηκε μεγάλη αύξηση ζευγαριών με αίτημα τη θεραπεία ζεύγους, αλλά και πολλά ατομικά αιτήματα σχετικά με αγχώδεις διαταραχές και ιδεοψυχαναγκαστική διαταραχή. Παράλληλα υπήρχαν, όπως πάντα, αιτήματα που αφορούσαν την αναζήτηση εαυτού, αλλά και την ενδυνάμωση αυτοπεποίθησης από άτομα που δυσκολεύονται να στηριχτούν στις δικές τους δυνάμεις».
Το μπουστάρισμα του «εγώ»: από απαραίτητο βήμα της ψυχοθεραπευτικής διαδικασίας, εθιστικό «κανάκεμα»
Αν υπάρχει μια συνθήκη στην οποία είσαι και οφείλεις να είσαι το κέντρο του σύμπαντος, αυτή είναι η ψυχοθεραπεία. Τουλάχιστον στην αρχή. Ο ειδικός, ιδίως αν εντοπίσει ένα κενό στο πώς αντιμετωπίζει τον εαυτό του ο θεραπευόμενος, ότι τέλος πάντων δεν έχει θέσει τον εαυτό του ως προτεραιότητα, προσπαθεί με τα εργαλεία του και μέσω της εβδομαδιαίας αυτής διάδρασης, να τονώσει ένα «εγώ» που έχει ατονήσει πίσω από ανάγκες και απόψεις άλλων. Πίσω από την έλλειψη θάρρους ή την αγχώδη διαταραχή. Με λίγα λόγια, κάποιες φορές και για κάποιες συνεδρίες μια τονωτική ένεση στο ego είναι ένα σχεδόν απαραίτητο step.
«Ενδεχομένως να είναι κατά μία έννοια ζητούμενο, αλλά όχι στην διάσταση του ότι όλοι οι άλλοι είναι κατώτεροι κατά κάποιο τρόπο. Το boost του “εγώ” συμβαίνει για να αγαπήσει κάποιος τον εαυτό του, αλλά παράλληλα να μπορεί να αγαπάει και τους άλλους βάζοντας πάντα τα δικά του όρια στο μέχρι πού τους επιτρέπει να τον πλησιάζουν», διευκρινίζει η Ίρις Κρέμερ.
«Η ενίσχυση του “εγώ” του θεραπευόμενου έρχεται καταρχάς από την κατανόηση και την αποδοχή που δέχεται από μέρους του θεραπευτή του. Όταν έχεις να κάνεις με ένα πολύ ευάλωτο «εγώ» χρειάζεται παρά πολύς χρόνος για να αποκτηθεί η εμπιστοσύνη, ώστε να μπορέσεις να προχωρήσεις παρά πέρα. Είναι και η φάση αυτή πολύ χρήσιμη για έναν τραυματισμένο άνθρωπο. Όμως, στην περίπτωση αυτή, υπάρχει ο κίνδυνος να καθηλωθεί η όλη διαδικασία στη φάση του «κανακέματος», εξηγεί η κ.Ανδρεουλάκου. «Δηλαδή, ο θεραπευόμενος να μην μπορέσει να προχωρήσει στην ανάληψη της ευθύνης για τη δική του συμμετοχή στις καταστάσεις, με συνέπεια να μην είναι σε θέση να αντικρίσει και να αποδεχτεί τον εαυτό του στο όλον του, με τα καλά του και τα στραβά του, όπως και τους άλλους. Πολλοί είναι αυτοί που αναζητούν μόνο το «κανάκεμα» και το boost του «εγώ» και διακόπτουν τη διαδικασία αν αισθανθούν παραβίαση σε σχέση με αυτό που αντέχουν να ακούσουν. Είναι μια πολύ λεπτή ισορροπία, που την ευθύνη για το πώς θα προχωρήσει η θεραπεία φέρουν τόσο ο θεραπευόμενος όσο και ο θεραπευτής».
Φαίνεται, λοιπόν, πως υπάρχουν ανθρωπότυποι που είναι πιο επιρρεπείς στον εθισμό σε αυτό το «κανάκεμα». Για την Κρέμερ πρόκειται για άτομα με ναρκισσιστικά στοιχεία ή/και συμπτωματολογία. Ή και για άτομα που έχουν μεγαλώσει σε υπερπροστατευτικά περιβάλλοντα. «Βέβαια, Να θυμόμαστε όμως ότι δε μπορεί ο καθένας να «διαγνώσει» τέτοια στοιχεία. Καλό είναι να μην γινόμαστε ψυχίατροι και ψυχοθεραπευτές των φίλων μας. Ας αφήσουμε αυτή τη δουλειά στους ειδικούς», τονίζει.
Η Αναστασία Παλαιοδήμου θεωρεί πως το ζητούμενο είναι η εδραίωση ισορροπίας μεταξύ «εγώ» και συλλογικού «εμείς». Σε αυτό το ιδανικό σενάριο, «πολλές φορές άνθρωποι με ναρκισσιστικές τάσεις ή οριακές προσωπικότητες τείνουν να παρερμηνεύουν τις έννοιες».
Όλα αυτά δεν είναι «διαγνώσεις» που γίνονται ταμπέλες. Ευτυχώς, όταν μιλάμε για ψυχοθεραπεία, ουσιαστικά έχουμε να κάνουμε με αναστρέψιμες παρεξηγήσεις. Αρκεί ο ειδικός να τις εντοπίσει και να τις φωτίσει εγκαίρως και να αντιληφθεί πως το άτομο που έχει απέναντί του έχει αρχίσει να θέτει μη ρεαλιστικούς στόχους. «Αν αυτοί οι μη ρεαλιστικοί στόχοι εκφραστούν στο θεραπευτικό δωμάτιο, ένας σωστά εκπαιδευμένους και καταρτισμένους ψυχοθεραπευτής θα τους φέρει στη κουβέντα και θα ρίξει φως στην μη πραγματική τους διάσταση», εξηγεί η Ίρις Κρέμερ.
Παράγοντας περισσότερους delusional “super humans” από όσους μπορούμε να καταναλώσουμε;
Οι έντονες παραινέσεις σε στυλ «ξεκίνα ψυχοθεραπεία χθες» με όλα τους τα ιδανικά σενάρια, δίνουν την αίσθηση πως για πολλούς ψυχοθεραπεύομενους το καθιερωμένο ραντεβού με τον θεραπευτή είναι το εισιτήριο για μια ζωή ως super humans. Όχι με τη νιτσεϊκή έννοια, αλλά με εκείνη του άτρωτου πλάσματος, που δεν έχει χρόνο για όλα αυτά και αντιμετωπίζει τους πιο «απαίδευτους» ψυχισμούς αφ’ υψηλού. Συχνά δε και με την αίσθηση ότι μπορεί να τους κατανοήσει, να τους διαγνώσει και να τους φτιάξει.
«Με την ψυχοθεραπεία Δεν γινόμαστε υπεράνθρωποι ουτε άτρωτοι. Μαθαίνουμε να είμαστε ψυχικά ανθεκτικοί», λέει η κ.Παλαιοδήμου. «Μέσα από την ψυχική ανθεκτικότητα αποκτάμε την ικανότητα προσαρμογής ενάντια στις αντιξοότητες, στο τραύμα, τις τραγωδίες, τις απειλές, τις σημαντικές πηγές στρες και τις συνεχώς μεταβαλλόμενες συνθήκες της ζωή».
Αυτή η υπερβολική και εξιδανικευμένη εικόνα του ψυχισμού που έχει λύσει γόρδιους δεσμούς, έχει εντοπίσει τις αδυναμίες του και αποκτήσει πλήρη έλεγχο συμβαίνει «κυρίως στα άτομα με οριακή διαταραχή σε καταστάσεις μανίας. Να νιώθουν, δηλαδή, παντοδύναμοι και επικριτικοί ακόμα και με τον θεραπευτή τους. Μου έχει συμβεί με θεραπευόμενη να με απορρίπτει συνεχώς και να μειώνει όσα της λέω… Μάλιστα είχε χρησιμοποιήσει και την έκφραση” αυτά που με συμβουλεύεις είναι για το μπακάλικο”, αναφέρει.
Για την κυρία Ανδρεουλάκου «η ψυχοθεραπεία δεν αποσκοπεί στο να συντηρεί φαντασιώσεις για την δημιουργία κινηματογραφικών ηρώων. Οι super humans δεν υπάρχουν με την έννοια του τέλειου, παντοδύναμου ανθρώπου, αλλά κρίνονται τρόπο τινά ως τέτοιοι από τον τρόπο που θα ανταποκριθούν σε δύσκολες καταστάσεις και σε απαιτητικές περιόδους ζωής. Η ψυχοθεραπεία, ναι, ενδυναμώνει τον άνθρωπο ώστε να μπορεί να ανταποκριθεί με αποτελεσματικότερο τρόπο στις προκλήσεις τις ζωής, στους στόχους που θέλει να επιτύχει, στη σχέση του με τον εαυτό του και τους άλλους. Τον βοηθά να αποδεχτεί, να ισορροπήσει, να γαληνέψει ή και να απελευθερωθεί από τα τραύματα και τα αρνητικά βιώματα του. Τον βοηθά να μάθει να χαίρεται περισσότερο τη ζωή στην καθημερινότητα, στις δυσάρεστες και τις ευχάριστες στιγμές της. Δεν στοχεύει στο να καλλιεργεί ψευδαισθήσεις, με αποτέλεσμα ο άνθρωπος να χάνει το προσωπικό του μέτρο».
Ωστόσο, «οποιαδήποτε εξιδανίκευση είναι μια αποπροσανατολιστική κατάσταση», επισημαίνει. «Η εξιδανίκευση της ψυχοθεραπείας μπορεί να είναι αρνητική αν κάποιος θεωρεί ότι επισκέφθηκε για ελάχιστες φορές κάποιον ψυχολόγο και πιστεύει ότι εξελίχθηκε ο ψυχισμός του. Αυτός ο άνθρωπος, μπορεί να διαφημίζει ότι έχει κάνει ψυχοθεραπεία, θεωρώντας τον εαυτό του «δουλεμένο» ψυχολογικά και με τον τρόπο αυτό να καλεί και τους γύρω του να σεβαστούν περισσότερο τις απόψεις του γιατί εκείνος «γνωρίζει περισσότερα». Μπορεί κάποιος άλλος να έχει εκτεθεί για χρόνια στην ψυχοθεραπευτική διαδικασία, αλλά αυτό δεν σημαίνει ότι έχει ωφεληθεί με τον ίδιο τρόπο και στον ίδιο βαθμό που έχει ωφεληθεί κάποιος άλλος. Κάποιοι εξελίσσονται περισσότερο και άλλοι λιγότερο. Αυτό εξαρτάται από την ιδιοσυγκρασία του καθενός, την προσωπική του ιστορία, το πόσο βαθιά μπορεί να φθάσει. Σημαντικό ρόλο παίζει η θεραπευτική σχέση και το κατά πόσο είναι διατεθειμένος ο θεραπευόμενος να συμμετέχει στη διαδικασία παίρνοντας την ευθύνη που του αναλογεί. Η ψυχοθεραπεία δεν είναι ένα χάπι που καταπίνεις για να κάνει μόνο τη δουλειά του, είναι συν λειτουργία, χρειάζεται η ενεργή, ουσιαστική, ειλικρινής συμμετοχή του θεραπευόμενου».
Με λίγα λόγια, οποιοσδήποτε «μαρκετάρει» τόσο εγωκεντρικά την επαφή του με την ψυχοθεραπεία «δεν έχει αποκομίσει τα οφέλη μιας ολοκληρωμένης ψυχοθεραπείας σε ένα επαρκή βαθμό», λέει η κ.Ανδρεουλάκου. «Η ψυχοθεραπευτική διαδικασία δεν πήγε τόσο καλά. Ο άνθρωπος ή απορρόφησε αυτό που μπορούσε ή θα ήταν σε πολύ χειρότερη κατάσταση αν δεν είχε εκτεθεί καθόλου στην ψυχοθεραπευτική διαδικασία. Η ποιότητα του ανθρώπου παίζει πολύ σημαντικό ρόλο. Η ρηχότητα με την οποία αντιμετωπίζει τα πράγματα. Δεν φταίει η ψυχοθεραπεία, όπως δεν φταίει η μόρφωση, η πίστη, η διατροφή, τα εναλλακτικά, η γιόγκα, η τέχνη και άλλα που θα μπορούσα να αναφέρω. Αν υπάρχει ένα “εγώ” που αρέσκεται να διαχωρίζεται και να επιβεβαιώνει την ανωτερότητα του μέσα από την ενασχόληση του με διάφορα τέτοια θέματα, δεν μπορεί κάτι να γίνει. Αν δεν έχει ήδη συμβεί αυτό, κάποια στιγμή θα αναλάβει η ίδια η ζωή να τον γειώσει στην πραγματικότητα», συμπληρώνει.
Είμαστε όλοι “toxic”
Πίνεις ένα ποτό σε μια παρέα σύγχρονων Αθηναίων και τα μαθηματικά σου δεν είναι αρκετά καλά ώστε να απαριθμήσεις τις φορές που ακούστηκαν λέξεις όπως «όρια», «τοξικότητα», «μοτίβο», «προβολή» και «άρνηση». Το ψυχοθεραπευτικό λεξιλόγιο διαχέεται προς πάσα κατεύθυνση, κατά το δοκούν, όπως βολεύει και όπως «κάτσει» πάνω και ανάμεσα σε Παλόμες, κρασιά και άδεια πιάτα. Συχνά με υποσυνείδητο κίνητρο το φλεξ ενός δουλεμένου ανθρώπου, που «ψάχνεται» και «ασχολείται με την ψυχοθεραπεία». Μιλώντας για φλεξ και μαθηματικά, φράσεις όπως «κάνω ψυχοθεραπεία Χ χρόνια, άκου με» δεν μπορούν να λείπουν από αυτό το αλαζονικό και κάπως delusional επικοινωνιακό κοκτέιλ.
«Η τοξικότητα και συχνά η έλλειψη ορίων ξεχιλίζουν. Οι θεραπευόμενοι έχουν, πράγματι, περισσότερα αντανακλαστικά προκειμένου να χαρακτηρίσουν μία κατάσταση που είναι τέτοια. Κάποιοι, διαφημίζοντας ότι είναι σε θεραπεία, ίσως χρησιμοποιούν την ευαισθητοποίηση τους γύρω από τα ψυχολογικά θέματα για να χειριστούν τους άλλους ή μια συζήτηση. Αυτό έχει να κάνει με την προσωπικότητα του θεραπευόμενου και την ποιότητα του ως ανθρώπου. Για τον αποδέκτη μιας τέτοιας συμπεριφοράς, χρειάζεται η ίδια ετοιμότητα και η ικανότητα να “αποκαλύψει τη μπλόφα»”, όπως θα έκανε με κάθε άλλο χειριστικό άνθρωπο», αναφέρει η κ.Ανδρεουλάκου, κάνοντας σαφές το αυτονόητο: το πώς η ψυχοθεραπεία εξαργυρώνεται στο day-to-day είναι θέμα χαρακτήρα και όχι διαδικασίας.
«Δε μπορώ να μη παραδεχθώ ότι χρησιμοποιούνται και σωστά», συμπληρώνει η κ.Κρέμερ. «Ο κόσμος διαβάζει και ενημερώνετε και συζητά. Πάντα υπάρχει ο κίνδυνος να χρησιμοποιηθούν λάθος, παρεξηγείται κυρίως τι θα πει ‘τοξικότητα’ όπως και άλλες ορολογίες (π.χ. νάρκισσος). Όπως ξαναείπα, ας αφήσουμε τους ειδικούς να το συμπεράνουν αυτό κι ας μη βιαζόμαστε να βγάλουμε συμπεράσματα τα οποία εκφράζονται ανοιχτά και μπορούν να παρεξηγηθούν».
Η ψυχοθεραπεία, ρεαλιστικά
Μπαίνοντας κανείς στο roller-coaster της ψυχοθεραπείας πρέπει να είναι έτοιμος να αυτοαθωωθεί με τις ευλογίες τις επιστήμης, να αποκαθηλώσει πρότυπα, να καταναλώσει απότομα reality checks, για νιώσει οίκτο για άτομα που μέχρι πρότινος ίσως και να σεβόταν σε σημείο φόβου, αλλά και να ρίξει φως σε ευθύνες που έχει καταχωνιάσει στις πιο σκοτεινές πλευρές του υποσυνείδητου. Έχει ενδιαφέρον να αντιλαμβάνεσαι πως κάποιες φορές είσαι εσύ ο τοξικός, ο λάθος, ο villain της ιστορίας, ιδίως όταν έρχεται πακέτο με την αποκάλυψη των μηχανισμών που σε οδήγησαν εκεί. Ό,τι κι αν πρόκειται να μάθεις και να δουλέψεις, όμως, το απαραίτητο είναι να έχεις ρεαλιστικές προσδοκίες από τη διαδικασία.
«Η ψυχοθεραπεία αποτελεί ένα θεραπευτικό ταξίδι αυτογνωσίας. Ένα κατάλληλο εργαλείο εκμάθησης και διαχείρισης των συναισθημάτων και των δυσκολιών. Στόχος είναι να θεραπεύσουμε το παρελθόν, να ζήσουμε το σήμερα και να οραματιστούμε μέλλον», απαντά φυσικά η κ.Παλαιοδήμου όταν τη ρωτάω ποια είναι μια ρεαλιστική προσέγγιση της ψυχοθεραπευτικής αυτό-εξερεύνησης.
«Στη πραγματικότητα το αίτημα της ψυχοθεραπείας απ’ όπου και είναι η αφετηρία του καταλήγει στο να κατανοήσει ο θεραπευόμενος τον εαυτό του σε βάθος και αφού τον μάθει και ξέρει τι αναζητά σε αυτή τη ζωή να μετατρέψει τη καθημερινότητα του και τις σχέσεις του σε μια για εκείνον πιο λειτουργική κατάσταση», συμπληρώνει η κ.Κρέμερ. «Ένα βιώσιμο αλλά και αυτό-ικανοποιητικό μοντέλο ζωής. Όσο για τις προσδοκίες σίγουρα είναι σημαντικό να θυμόμαστε ότι η Ρώμη δε χτίστηκε σε μια μέρα οπότε και στον εαυτό μας και στη θεραπεία μας πρέπει να δώσουμε τον χρόνο να μας ταξιδέψει στο άγνωστο που θα γίνει το δικό μας γνωστό, η επιλογή μας».