Μικροπράγματα
Του Βασίλη Κωστάκη*
Η δημόσια συζήτηση για τον «Καποδίστρια» έχει κουράσει. Τα ρεκόρ εισιτηρίων θα ξεχαστούν, οι αντιπαραθέσεις θα ξεθυμάνουν, και κάτι άλλο θα απασχολήσει την επικαιρότητα· ήδη αυτό συμβαίνει.
Αυτό, όμως, που δεν είναι παροδικό είναι οι επιλογές που κάνουμε στην εκπαίδευση.
Την ίδια περίοδο που μια αγιογραφική βιογραφία εθνικού ηγέτη οργανώνεται ως σχολική έξοδος, ένα ντοκιμαντέρ για την κλιματική κατάρρευση παίζεται σχεδόν αθόρυβα. Δεν πρόκειται για σύμπτωση, αλλά για προτεραιότητες.
Δύο ταινίες, δύο κόσμοι
Η ταινία «Καποδίστριας» του Γιάννη Σμαραγδή έχει σπάσει ρεκόρ εισιτηρίων, ενώ σχολεία από όλη τη χώρα οργανώνουν ομαδικές προβολές. Ταυτόχρονα το βραβευμένο ντοκιμαντέρ «Η Ύβρις της Ανθρωπότητας» του Γιώργου Αυγερόπουλου για την οικολογική κατάρρευση στην Αρκτική παίζει σε περιορισμένες αίθουσες. Δεν γνωρίζω σχολεία που να το έχουν συμπεριλάβει στα προγράμματά τους.
Το ερώτημα που με απασχολεί, λοιπόν, είναι τι κόσμο προετοιμάζουμε τα παιδιά μας να αντιμετωπίσουν;
Η ταινία του Σμαραγδή απευθύνεται στο συναίσθημα. Ο Καποδίστριας παρουσιάζεται ως μεσσιανική φιγούρα, σχεδόν αγιογραφικά. Πολλοί κριτικοί μιλούν για «σχολική παράσταση εθνικής εορτής», ενώ ιστορικοί επισημαίνουν σημαντικές ιστορικές ανακρίβειες. Ο ίδιος ο σκηνοθέτης δηλώνει ότι «οι άνθρωποι διαλέγουν αν θα πάνε με την πλευρά του καλού ή του κακού».
Από την άλλη, το ντοκιμαντέρ του Αυγερόπουλου καταγράφει τι συμβαίνει αυτή τη στιγμή στην Αρκτική: το μόνιμα παγωμένο έδαφος (permafrost) λιώνει, απελευθερώνοντας τεράστιες ποσότητες αερίων του θερμοκηπίου. Σπίτια βυθίζονται. Ολόκληρες κοινότητες ιθαγενών διαλύονται. Η κρίση αυτή θα αγγίξει και εμάς όσο μακριά και να βρισκόμαστε από την Αρκτική. Όπως λέει ο Αυγερόπουλος, σε μια πρόσφατη συνέντευξη στη LIFO, η ανθρωπότητα έχει ήδη ξεπεράσει μια κόκκινη γραμμή από την οποία ενδέχεται να μην υπάρχει επιστροφή.
Η ύβρις της ανθρωπότητας / Mankind’s Folly
Η ύβρις της ανθρωπότητας / Mankind’s Folly (Ελλάδα-Γαλλία, 2026) Σκηνοθεσία-Σενάριο: Γιώργος Αυγερόπουλος. Γλώσσα: Ελληνικά. Έγχρωμη, 83΄ Στις δύο πλευρές του Βερίγγειου Πορθμού, ο Νικήτα στην ανατολική Σιβηρία και η Μάρθα στη βόρεια Αλάσκα παρακολουθούν τον κόσμο τους να καταρρέει.
Δεν υπάρχει τίποτα κακό στο να γνωρίζουν τα παιδιά τον Καποδίστρια. Η ιστορία έχει αξία. Το πρόβλημα είναι πρωτίστως πρακτικό: κάθε σχολική χρονιά, οι μαθητές θα παρακολουθήσουν μία, ίσως δύο ταινίες οργανωμένα. Και η επιλογή αυτή είναι πολιτική.
Όταν ένα σχολείο αποφασίζει να στείλει τα παιδιά να δουν μια αγιογραφία του παρελθόντος αντί ενός τεκμηριωμένου ντοκιμαντέρ για το μέλλον (και το παρόν) που τα ίδια θα ζήσουν, κάνει μια επιλογή.
Η νοσταλγία ως καταφύγιο
Η νοσταλγία συνήθως λειτουργεί ως μηχανισμός άμυνας. Μπροστά στην αβεβαιότητα του μέλλοντος, στρεφόμαστε στο παρελθόν. Οι ήρωες-μεσσίες προσφέρουν παρηγοριά: κάποιος θα έρθει να μας σώσει. Αλλά η κλιματική κρίση δεν είναι πρόβλημα που λύνεται με ηρωισμό ατομικό. Απαιτεί συλλογική δράση, κατανόηση των συστημικών αιτιών, αλλαγή προτεραιοτήτων.
Τα παιδιά που σήμερα κάθονται στα σχολικά θρανία θα ζήσουν σε έναν κόσμο όπου οι συνέπειες της κλιματικής κρίσης θα είναι καθημερινότητα. Θα αντιμετωπίσουν ακραία καιρικά φαινόμενα, κλιματικούς πρόσφυγες, ενεργειακές κρίσεις. Η Αρκτική που καταγράφει ο Αυγερόπουλος δεν είναι κάποιο μακρινό τοπίο· είναι πρόβα κρίσης για το δικό τους μέλλον.
Τι μαθαίνουμε από κάθε ταινία
Από τον «Καποδίστρια» τα παιδιά μαθαίνουν ότι η ιστορία γράφεται από μεγάλες προσωπικότητες, ότι το καλό και το κακό είναι ξεκάθαρα, ότι η θυσία του ενός μπορεί να σώσει τους πολλούς. Από την «Ύβρη της Ανθρωπότητας» μαθαίνουν ότι οι επιλογές μας έχουν συνέπειες, ότι η αδράνεια είναι επιλογή, ότι το μέλλον εξαρτάται από τη συλλογική μας δράση. Μαθαίνουν για έναν κόσμο που αλλάζει αυτή τη στιγμή.
Και οι δύο γνώσεις έχουν αξία. Αλλά ποια είναι πιο επείγουσα;
Μετά το 2022, η κλιματική κρίση υποχώρησε από τον δημόσιο διάλογο. Ο Αυγερόπουλος επιχειρεί να επαναφέρει το θέμα στο προσκήνιο πριν οι αλλαγές καταστούν οριστικά μη αναστρέψιμες. Αλλά χωρίς θεσμική στήριξη, χωρίς προώθηση από το εκπαιδευτικό σύστημα, η προσπάθειά του παραμένει περιθωριακή.
Την ίδια στιγμή, εκπαιδευτικοί δηλώνουν ενθουσιασμένοι που τα παιδιά «δακρύζουν» βλέποντας τον θάνατο του Καποδίστρια. Τα συναισθήματα είναι σημαντικά. Αλλά μήπως θα έπρεπε να δακρύζουν και για τα χωριά που βυθίζονται στη Σιβηρία; Για τις κοινότητες ιθαγενών που διαλύονται; Για τον πλανήτη που κληρονομούν;
Το ερώτημα παραμένει
Τι προτεραιότητες έχουμε για τα παιδιά μας; Τι εργαλεία τους δίνουμε για να αντιμετωπίσουν τον κόσμο που έρχεται;
Η εκπαίδευση δεν είναι ουδέτερη. Κάθε επιλογή —τι διδάσκουμε, τι παραλείπουμε, τι προβάλλουμε— διαμορφώνει τον τρόπο που οι νέοι άνθρωποι βλέπουν τον κόσμο. Όταν επιλέγουμε συστηματικά το παρελθόν έναντι του μέλλοντος, τη νοσταλγία έναντι της κριτικής σκέψης, τον ηρωισμό έναντι της συλλογικής δράσης, κάνουμε μια πολιτική επιλογή.
Κι όσο εμείς κοιτάμε πίσω, ο πάγος λιώνει σιωπηλά μπροστά μας.—
*Ο Βασίλης Κωστάκης είναι Καθηγητής Τεχνολογικής Διακυβέρνησης και Βιωσιμότητας στο Τεχνολογικό Πανεπιστήμιο του Τάλιν και ερευνητής στο Πανεπιστήμιο του Χάρβαρντ.