Γιώτα Κωνσταντινίδου
Η κωμωδία «Νεφέλες» του Αριστοφάνη, παρουσιάζεται σε περιοδεία σε όλη την Ελλάδα και στο Φεστιβάλ Επιδαύρου 2 & 3 Αυγούστου. Η Καρυοφυλλιά Καραμπέτη πρωταγωνιστεί σε σκηνοθεσία Δημήτρη Καραντζά, μετάφραση Γιάννη Αστερή και με τη σύμπραξη πολύ σημαντικών ηθοποιών (Γιώργος Γάλλος, Νίκος Καραθάνος, Χρήστος Λούλης, Θεοδώρα Τζήμου, Αινείας Τσαμάτης κ.α.).
Οι «Νεφέλες» παρουσιάστηκαν στα Μεγάλα Διονύσια το 423 π.Χ. και μας αφηγούνται την περιπέτεια του Στρεψιάδη, ενός καθημερινού Αθηναίου με όλα τα χαρακτηριστικά ενός αντιήρωα, που προσπαθεί ν’ απαλλαγεί από τα χρέη του. Η μεγάλη πρωταγωνίστρια του θεάτρου στο ρόλο του «Δίκαιου Λόγου» αλλά και αναπόσπαστο κομμάτι του Χορού, μας επανασυστήνει ένα αριστοφανικό έργο που καταργεί τις συμβάσεις και τα κλισέ και παρασύρει τον θεατή να ταυτιστεί με τον Στρεψιάδη, να βγει έξω από τον εαυτό και το μικρόκοσμό του αλλά και να έρθει αντιμέτωπος με τις ευθύνες και τις επιλογές του.
– Ο Δημήτρης Καραντζάς καταπιάνεται πρώτη φορά με το αριστοφανικό κείμενο. Πού διακρίνεται η φρέσκια ματιά του;
Είναι μια παράσταση που είναι τελείως διαφορετική από τον τρόπο που συνηθίζεται να ερμηνεύεται ο Αριστοφάνης στη χώρα μας. Μια ματιά που έχει μια βαθιά ποιητική προσέγγιση. Δεν αποποιείται το χιούμορ, ο κόσμος γελάει, συμβαίνουν πάρα πολλά αστεία πράγματα πάνω στη σκηνή αλλά ταυτόχρονα υπάρχει ένας βαθύς στοχασμός. Το ίδιο το έργο δίνει αυτή την αφορμή, μ’ ένα αινιγματικό τέλος. Ο Αριστοφάνης ήταν θυμωμένος με ό, τι γινόταν στην κοινωνία της Αθήνας εκείνο τον καιρό, έτσι φέρει πάνω στη σκηνή μια καταστροφή. Αυτό αποτελεί και ένα θέμα της δικής μας εποχής, έχοντας αγγίζει ένα αδιέξοδο και βλέποντας τις τάσεις που διαμορφώνονται ακόμα και πολιτικά, να καταστραφεί το παλιό για ένα έρθει το καινούργιο. Ολο αυτό, λοιπόν, ο Δημήτρης Καραντζάς παρόλο που καλείται να σκηνοθετήσει έναν Αριστοφάνη, δε φοβάται να το εντάξει στην παράσταση. Με έντονο προβληματισμό, μελαγχολία και μια νέα αισθητική. Υπάρχει φρεσκάδα, αποφεύγονται τα αριστοφανικά κλισέ. Στην παράβαση, αναπόσπαστο κομμάτι του αριστοφανικού έργου, υπάρχει σχολιασμός από το θίασο και εκεί δηλώνεται η καλλιτεχνική επιλογή. Ενώ θα μπορούσαμε να χρησιμοποιήσουμε όλα αυτά τα αριστοφανικά κλισέ, εμείς επιλέγουμε να τα αφήσουμε πίσω με σκοπό μια βαθύτερη ανάγνωση του ποιητή και του έργου.
– Στο έργο καυτηριάζεται το είδος το παιδείας, εν προκειμένω, οι σοφιστίες. Μιλάμε για μια κρίση ηθική.
Ο Στρεψιάδης είναι ένας μέσος Αθηναίος πολίτης, ο οποίος είναι καταχρεωμένος και έχει μεγάλο μερίδιο ευθύνης για την πολιτική κατάσταση. Δεν είναι μόνο οι πολιτικοί αρχηγοί, η ίδια η κοινωνία είναι υπεύθυνη για το πώς πορεύεται, ποιους εκλέγει να την αντιπροσωπήσουν και με ποια κριτήρια. Και στην εποχή μας υπάρχει το ατομικό συμφέρον και όχι το γενικό καλό του συνόλου, ακόμα και ο τρόπος που επιλέγουμε να ζήσουμε, η επιλογή του δρόμου που προτείνει ο Άδικος Λόγος, η υποκειμενικότητα της ματιάς, η απάτη, η εξαπάτηση είναι αναμφισβήτητα φαινόμενα αυτού που ζούμε τώρα. Ο θεατής αναγνωρίζει τον εαυτό του, ταυτίζεται με αυτό και γελάει με την εικόνα και τα παθήματά του. Στο τέλος, που σοβαρεύει το έργο, σοβαρεύει και εκείνος. Το αντιλαμβάνεται το μήνυμα, όλη αυτή την αμφιβολία, τελικά ποιον ευνοεί, ποιον συμφέρει το να διακηρύσσεις ότι δεν υπάρχει Δίκαιο και να προσπαθείς μέσα από απάτη να προασπιστείς τα προσωπικά σου συμφέροντα.
– Ο Στρεψιάδης είναι ένας αντιήρωας που είναι ο ίδιος το σύμπτωμα…
Είναι ο φορέας της παθολογίας. Αυτός που τη δημιουργεί, τη φέρει και αυτός που την υφίσταται. Ο ίδιος γίνεται η αιτία να δημιουργηθεί μέσα από τους επιτήδειους η μεγάλη κοινωνική και πολιτική απάτη. Σ’ αυτό το τοπίο της εξαπάτησης δεν μπορεί να ανασάνει και να επιβιώσει.
– Σ’ αυτό το αριστοφανικό έργο επέρχεται η κάθαρσις;
Δεν είναι λύσις, κάθαρσις, είναι ένα μεγάλο ερωτηματικό. Είναι μια αφορμή για να σκεφτεί ο καθένας το πώς τοποθετείται σ’ αυτήν την εποχή, ποιες είναι οι επιλογές του και σε προσωπικό επίπεδο το πώς ο καθένας διάγει τη ζωή του αλλά και σε πολιτικό επίπεδο, πώς τοποθετούμαστε απέναντι σε μια πολιτική και ηθική κρίση.
– Πώς ορίζονται οι Νεφέλες;
Οι Νεφέλες είναι οι ίδιες οι ιδέες που κατοικοεδρεύουν μέσα σ’ αυτό το Φροντιστήριο του Σωκράτη, οι υψηλές έννοιες, οι στοχασμοί, όλες οι πιθανότητες. Είναι χαοτικές, μπορούν να μεταμορφωθούν σε οτιδήποτε. Ο Αριστοφάνης μέσα από την ποιητική του ματιά ισχυρίζεται ότι οι Νεφέλες μπορούν να μεταμορφωθούν στα πάντα. Πολλές φορές κι εμείς συλλαμβάνουμε τον εαυτό μας να κοιτάζουμε τον ουρανό και να βλέπουμε σχήματα, πρόσωπα, ζώα. Αυτό το γλυκό πράγμα που συμβαίνει στις ζωές μας και σαν ποιητής που είναι, το επεξεργάζεται και το διευρύνει, παίζει μ’ αυτό, τις προβιβάζει σε θεότητες που φέρνουν τον αντιήρωα ενώπιον των ευθυνών του. Θα τον οδηγήσουν στο δρόμο που θέλει ο ίδιος να υπάρχει και θα του επιστήσουν τις συνέπειες. Είναι διασκεδαστικές αλλά κι αυτές που θα σου δείξουν ποιος πραγματικά είσαι. Είσαι άξιος των επιλογών σου.
– Έχετε δουλέψει με αξιόλογους σκηνοθέτες σε απαιτητικές παραστάσεις και μου έχετε πει ότι συχνά «εργαλιοποιείστε» στα χέρια τους. Εδώ συμβαίνει κάτι διαφορετικό;
Καθόλου. Ειδικά όταν ταν έχω να κάνω με ένα δυναμικό σκηνοθέτη με ισχυρή αντίληψη. Με χαροποιεί να δουλεύω με έναν άνθρωπο που ξέρει τι από αυτά που προτείνω εγώ γιατί πάντα στην πρόβα χτίζεται κάτι σταδιακά, μας είναι πραγματικά χρήσιμο ή όχι. Είναι η δεύτερη φορά που δουλεύουμε μαζί, η πρώτη ήταν στην παράσταση «Πλατεία Ηρώων» του Τόμας Μπέρνχαρντ, όπου του οφείλω έναν από τους ωραιότερους ρόλους μου. Εδώ, επειδή έχουμε να κάνουμε μ’ αυτό το εξαιρετικό σύνολο συναδέλφων ήταν μαγευτική εμπειρία για μένα. Να παρακολουθώ τους Γιώργο Γάλλο και Νίκο Καραθάνο, αναφέρομαι σ’ αυτούς καθώς είναι οι δύο βασικοί πόλοι που διατρέχουν το έργο, πώς μέσα από την αυθεντικότητά τους γιατί δεν υποκύπτουν σε ευκολίες έχτισαν μέρα με τη μέρα το σύμπαν της παράστασης. Χαίρομαι που αποτέλεσα κομμάτι αυτής της διαδικασίας. Είμαι στο Χορό από την αρχή, όπως όλοι εκτός από τα δύο παιδιά που ανέφερα που είναι συνεχώς παρόντες στη σκηνή. Κάποια στιγμή φεύγω από το Χορό και επιστρέφω ως Δίκαιος Λόγος. Οι ρόλοι αυτοί, Δίκαιος και Άδικος Λόγος αποτελούν μεταμορφώσεις αυτών των Νεφελών, είναι οι στοχασμοί, οι έννοιες. Δίνουν τις επιλογές του δρόμου που θα ακολουθηθεί από το γιο του Στρεψιάδη που αντιπροσωπεύει τη νέα γενιά που είναι η ελπίδα μιας κοινωνίας. Μέσα σε μια κοινωνία τόσο μεγάλης κρίσης, η ελπίδα αυτή σκοτεινιάζει, ο ποιητής βιώνει το Πελοποννησιακό πόλεμο, την πολιτική αστάθεια, τις κοινωνικές αναταραχές, τη διαφθορά.
– Πότε ένας άνθρωπος νιώθει και ζει πραγματικά ελεύθερος;
Δεν ξέρω να το προσδιορίσω απόλυτα, είναι ένα ανοιχτό θέμα. Σίγουρα να διαθέτει καθαρότητα πνεύματος, εντιμότητα απέναντι στον ίδιο τον εαυτό του, ψυχραιμία για να μπορεί να βλέπει μακρύτερα και όχι μόνο το θολό τοπίο της στιγμής, ισχυρή αίσθηση του δικαίου, παιδεία, ήθος. Αλλά και να ορθώνει το ανάστημά του στα κακώς κείμενα της εξουσίας, να διαθέτει ισχυρό ηθικό έρεισμα, να είναι σε θέση να αντιλαμβάνεται τα παιχνίδια, τις παγίδες που του στήνουν και να μπορεί να πορεύεται και να επιλέγει ο ίδιος το πώς θα υπάρξει. Να έχει ανεπτυγμένη την αίσθηση του κοινωνικού συνόλου. Η προσωπική μας ελευθερία δεν είναι κάτι που αποκτάται ατομικά.
– Να κλείσουμε με μια διδακτική φράση του κειμένου;
Ο Στρεψιάδης κατηγορεί τις Νεφέλες, «εσείς Νεφέλες φταίτε που τραβάω όλα αυτά» και μια Κορυφαία του απαντά, «Λάθος, εσύ, εσύ κι ο εαυτός σου φταίτε για όλα, μόνος σου διάλεξες το μονοπάτι του Κακού» και θα συμπληρώσει μια άλλη στον αντίλογο του πρωταγωνιστή, «Έτσι κάνουμε πάντα, αν πιάσει το μάτι μας άνθρωπο που βράζει μέσα του ο πόθος για το κακό, τον ρίχνουμε βαθιά μες στο κακό μέχρι να δει, να μάθει τον φόβο των θεών».