Γιώργος Τσαγκόζης
Μιλήσαμε με τον συγγραφέα και αστικό σπηλαιολόγο Πάνο Δευτεραίο, για τη “μυστική” υπόγεια Αθήνα των μύθων, τις δυσκολίες της αστικής σπηλαιολογίας και τους κινδύνους που κρύβουνε τα Αθηναϊκά ρέματα λόγω της κλιματικής αλλαγής και τα πιο περίεργα ευρήματα του.
-Πάνο γεια σου, αν θες κάνε μας ένα μικρό βιογραφικό σου για τον κόσμο που δε σε γνωρίζει
Γεννήθηκα στην Αθήνα το 1983 και κατάγομαι από την Κεφαλονιά. Είμαι πολιτικός μηχανικός του ΕΜΠ και σπηλαιολόγος εκπαιδευμένος στην Ελληνική Σπηλαιολογική Εταιρεία. Ολοκληρώνω το διδακτορικό μου στον Τομέα Υδατικών Πόρων και Περιβάλλοντος της Σχολής Πολιτικών Μηχανικών του ΕΜΠ, με αντικείμενο μελέτης το Αδριάνειο και άλλα αρχαία υπόγεια υδραγωγεία. Ερευνώ με την ομάδα Αστική Σπηλαιολογία, που ξεκίνησα να δημιουργώ με φίλους το 2009. Δραστηριοποιούμαι επαγγελματικά με το τεχνικό γραφείο Urban Speleo Engineering, που αναλαμβάνει επιθεωρήσεις, αποτυπώσεις και μελέτες αξιοποίησης σε ιστορικά, δυσπρόσιτα, υπόγεια τεχνικά έργα (καλυμμένες κοίτες ρεμάτων, σήραγγες υδραγωγείων, καταφύγια, υπονόμους, πηγάδια, δεξαμενές, σπηλαιώματα), σε συνεργασία με σημαντικούς φορείς στην Ελλάδα και στο εξωτερικό (Δήμος Αθηναίων, Περιφέρεια Αττικής, ΕΥΔΑΠ, Αττικό Μετρό, ΣΤΑΣΥ, Εφορείες Αρχαιοτήτων, Ιερά Αρχιεπισκοπή Αθηνών, ΕΡΤ, BBC, κ.ά.), υποστηρίζοντας την ανάδειξη των παραπάνω αντικειμένων μελέτης ως μνημεία. Παράλληλα διοργανώνω πρωτότυπα υπαίθρια σεμινάρια περιπετειώδους συμμετοχικής γνώσης, με την Alter Exploring Team, επίσης στο ίδιο αντικείμενο. Τέλος, παρουσιάζω τακτικά επιστημονικά και εκλαϊκευμένα σχετικά θέματα σε εγχώρια και διεθνή έντυπα, συνέδρια, ημερίδες και στα ΜΜΕ. Το βιβλίο «Υπόγεια Αθήνα, τα μυστικά μιας άγνωστης πόλης» είναι το πρώτο προσωπικό συγγραφικό μου έργο.
-Πώς επέλεξες τον δύσκολο δρόμο (μεταφορικά και κυριολεκτικά) της αστικής σπηλαιολογίας;
Το ερέθισμα ήταν ένα παλιό -σήμερα πλέον- βιβλίο που είχα διαβάσει κάπου στις αρχές του 2000 και περιέγραφε κάποιες υπόγειες διαδρομές κάτω από την Αθήνα. Από τότε γεννήθηκε μέσα μου η επιθυμία να εξερευνήσω ο ίδιος τέτοιες υπόγειες διαδρομές και, μερικά χρόνια αργότερα, όταν η έρευνα ξεκίνησε και προχώρησε, να παρουσιάσω συγκεντρωμένο το υλικό ο ίδιος στο ευρύ κοινό. Συγκεκριμένα, ξεκίνησα το 2009, αφού έλαβα την πρώτη μου σχετική εκπαίδευση, ενώ είχαν προηγηθεί 4-5 χρόνια θεωρητικών και επιφανειακών αναζητήσεων, μέχρι να φτάσει η κατάλληλη στιγμή. Έκτοτε και μέχρι σήμερα δεν έχω πάψει να βρίσκομαι στον χώρο αυτό, είτε ως απλός εξερευνητής, είτε ως επιστήμονας ερευνητής, είτε ως ιδιώτης μηχανικός, είτε ως εκπαιδευτής και πλέον και ως συγγραφέας.
φωτό: Πάνος Δευτεραίος facebook
-Τι εκπαίδευσή πρέπει να έχει κάποιος για να ασχοληθεί με αυτό και πόσο επικίνδυνο είναι;
Η βασική εκπαίδευση για να μπορεί κάποιος ασφαλώς να εξερευνήσει υπόγειες οδούς, είτε οριζόντιας είτε κατακόρυφης διάταξης, παρέχεται στα σεμινάρια επιστημονικής και αθλητικής σπηλαιολογίας που διεξάγονται κάθε χρόνο στην Ελληνική Σπηλαιολογική Εταιρεία και σε άλλα σπηλαιολογικά σωματεία. Εκεί μπορεί να λάβει κάποιος τη βασική γνώση και κυρίως μπορεί να βρει συνοδοιπόρους για αυτή τη δραστηριότητα, για την οποία ο δρόμος δεν πρέπει να είναι ποτέ μοναχικός. Στη συνέχεια, η εμπειρία που αποκτάται από την (απαραίτητη) συνεχή τριβή με το αντικείμενο, προσθέτει τις πολυτιμότερες γνώσεις στη φαρέτρα του επίδοξου (εξ)ερευνητή. Σχετικά, τέλος, με την ερώτηση για την επικινδυνότητα, γνωρίζουμε πως σε οποιαδήποτε καθημερινή, επαγγελματική, αθλητική δραστηριότητα ή δραστηριότητα αναψυχής, εφόσον τηρούνται οι κανόνες και οι προδιαγραφές ασφαλείας κατά τη διάρκεια διεξαγωγής της, οι πιθανότητες να συμβεί κάτι ανεπιθύμητο περιορίζονται στο ελάχιστο. Η συγκεκριμένη ενασχόληση δεν είναι επικίνδυνη όταν κάποιος λαμβάνει τα σωστά μέτρα. Μπορεί όμως να γίνει, όταν κάποιος την αντιμετωπίσει με επιπολαιότητα. Ποτέ λοιπόν κάποιος μόνος χωρίς παρέα, χωρίς εκπαίδευση, χωρίς εμπειρία ή χωρίς να είναι μαζί με κάποιον έμπειρο, και ουδέποτε χωρίς τα προβλεπόμενα μέτρα ασφαλείας.
-Τι σε ώθησε να γράψεις αυτό το βιβλίο;
Ήταν η πρόθεση για ανακεφαλαίωση της γνωστής μέχρι πρότινος εκδοχής των «μυστικών» της υπόγειας Αθήνας, του συγγραφέα Γιαννόπουλου (1999), που περιέγραψε αντικείμενα τα οποία δεν αποδείχτηκαν ποτέ. Αναφέρομαι στο βιβλίο “Μυστική Αθήνα & Αττική”, το οποίο δημιούργησε μερικούς ανύπαρκτους -μέχρι τότε- θρύλους, ενεργοποιώντας έτσι το αρχικό μου ενδιαφέρον. Η δική μου έρευνα περιέλαβε και θέματα που πέρασαν στη σφαίρα του κλασικού μέσω εκείνων των παλιών σελίδων, αλλά φυσικά εμπλουτίστηκε με πολύ περισσότερα υπόγεια αντικείμενα της πόλης μας, για τα οποία είτε δεν είχε μιλήσει ποτέ κανείς είτε ήταν τελείως ξεχασμένα για αιώνες και ήρθαν κυριολεκτικά στο φως. Οι παλαιότεροι “θρύλοι” πολλών και διαφορετικών προελεύσεων, πάντως, αναιρούνται σε μεγάλο βαθμό ούτως ή άλλως, τόσο από την έρευνα της ομάδας μας, όσο και από έρευνες άλλων, παλαιότερων μελετητών.
φωτό: Πάνος Δευτεραίος facebook
-Toν Οκτώβριο συμμετείχες στην έρευνα του υπόγειου Κηφισού, ποια προβλήματα έχεις εντοπίσει στην υπόγεια πρωτεύουσα που λόγω της κλιματικής αλλαγής ή της κακοσυντήρησης ή και των δύο μπορεί να δημιουργήσουν προβλήματα στο μέλλον.
Γνωρίζουμε ότι τα ρέματα του λεκανοπεδίου της Αθήνας καλύπτονται σταδιακά από το 1840 μέχρι σήμερα. Η έρευνα διάγνωσης της υφιστάμενης κατάστασης στην υπόγεια κοίτη του Κηφισού (έργο κυρίως της δεκαετίας ’90) συνεχίζεται, για λογαριασμό της Περιφέρειας Αττικής. Κατά τον 19ο αιώνα, οι κοίτες εγκιβωτίζονταν σε λιθόκτιστους αγωγούς, δηλαδή κατασκευές με υλικά μικρότερης φέρουσας ικανότητας από το οπλισμένο σκυρόδεμα, αλλά ανθεκτικότερα σε φθορές. Οι κοίτες, όμως, που εγκιβωτίστηκαν κατά το 2ο μισό του 20ού αιώνα, σε αγωγούς μεγάλων διαστάσεων από οπλισμένο σκυρόδεμα, παρουσιάζουν σε αρκετές θέσεις δομικά προβλήματα και βλάβες (φθορές, αστοχίες, αποκολλήσεις, εμφράξεις), που επηρεάζουν τη στατικότητα και τις ομαλές συνθήκες ροής των αγωγών. Δεδομένου του σημαντικότατου ρόλου που κατέχει το δίκτυο των καλυμμένων ρεμάτων του λεκανοπεδίου στην αντιπλημμυρική προστασία των περιοχών που ανήκουν στις αντίστοιχες υδρολογικές λεκάνες, η διάγνωση της υφιστάμενης κατάστασης των δυσπρόσιτων και αθέατων υπόγειων τμημάτων και η καταγραφή των τύπων και των διαστάσεων των διατομών τους, οπωσδήποτε έχει προληπτικό χαρακτήρα που σχετίζεται με την αντιμετώπιση των πλημμυρικών φαινομένων. Κατά τις διάφορες αυτοψίες της ομάδας του γραφείου μας στις καλυμμένες κοίτες των ρεμάτων εντοπίζονται κατά καιρούς τα προβληματικά σημεία που χρήζουν καταγραφής, ώστε στη συνέχεια να εκτιμηθεί ποια από αυτά πρέπει να επισκευαστούν. Σκοπός είναι να αποτραπούν οι κίνδυνοι που μπορεί να προκληθούν από οποιαδήποτε δυσλειτουργία των υπόγειων αγωγών κατά τη διάρκεια έντονων βροχοπτώσεων και από ενδεχόμενες αστοχίες των δομικών στοιχείων, που μπορεί να προκαλέσουν καθίζηση στην επιφάνεια και καταστροφές στο κεντρικό οδικό δίκτυο που είναι τοποθετημένο επάνω στις καλυμμένες κοίτες, όπως η Λεωφόρος Κηφισού. Άλλες κεντρικές οδικές αρτηρίες που τοποθετούνται επάνω σε παλαιωμένες κατασκευές εγκιβωτισμένων κοιτών και χρήζουν ελέγχου είναι οι Λεωφόροι: Αθηνών (Κυκλοβόρος), Καλλιρρόης (Ιλισός), Καποδιστρίου (Ποδονίφτης).
φωτό: Πάνος Δευτεραίος facebook
-Υπάρχουν αρκετά βιβλία που μπλέκουν το μεταφυσικό και τις θεωρίες συνωμοσίας με τη “μυστική” υπόγεια Αθήνα, από τις εξερευνήσεις σου έχεις βρει ποτέ κάποια ψήγματα αλήθειας σε τέτοιες θεωρίες;
Δυστυχώς, όχι, αν και ίσως θα το ήθελα, περισσότερο από περιέργεια. Μερικές φορές, πάντως, όταν δεν εργάζομαι κάτω από τον επιστημονικό χαρακτήρα του τεχνικού γραφείου ή της διατριβής μου, αφήνομαι να με παρασύρουν ανέμελα θεωρίες περί αστικών θρύλων, περπατώντας σε “μυστηριώδη” και γοητευτικά αστικά σκηνικά «παιχνιδιών» Megapolisomancy (για τους πιο μυημένους).
φωτό: Πάνος Δευτεραίος facebook
-Ποια είναι η πιο κουφή θεωρία που έχεις διαβάσει για την υπόγεια Αθήνα;
(Γέλια) Ότι υπάρχουν υπόγειες στοές που οδηγούν από το κέντρο της πόλης στο εσωτερικό της Κούφιας Γης (θεωρία “Hollow Earth”).
-Ποια είναι τα πιο περίεργα ευρήματα που έχεις βρει;
Από οστά άγνωστης ταυτότητας και χρονικής περιόδου, μέσα σε σφραγισμένες κρύπτες, κατά τη διάρκεια επίσημης έρευνας κάτω από το κέντρο της πόλης, μέχρι όπλο και σφαίρες, παραπεταμένα σε κλάδους της υπόγειας κοίτης του Ιλισού. Συχνά, δε, αναφέρω και μια μέχρι πρότινος παρκαρισμένη παλιά μηχανή, κάτω από κλιμακοστάσιο πρόσβασης του υπόγειου Ιλισού στο ύψος του Χίλτον, που όμως τελευταία τη βρήκαμε να έχει παρασυρθεί από τον χείμαρρο αρκετές εκατοντάδες μέτρα παρακάτω. Για να συμβεί αυτό, είναι σίγουρο ότι η μηχανή μετακινήθηκε από την αρχική θέση της (όπου βρισκόταν για χρόνια) και ρίχτηκε μέσα στο κανάλι όπου ρέουν τα νερά, άγνωστο όμως από ποιον και γιατί.
-Mίλησε μας για το βιβλίο σου “Υπόγεια Αθήνα, τα μυστικά μιας άγνωστης πόλης”
Το βιβλίο «Υπόγεια Αθήνα, τα μυστικά μιας άγνωστης πόλης» (εκδόσεις iWrite, 2023) αποτελεί την πλέον τεκμηριωμένη έρευνα για τα μυστικά που κρύβονται κάτω από την πρωτεύουσα, σε έναν πολύτιμο τόμο 656 σελίδων, σχήματος 17×24, με πλούσιο και πρωτότυπο φωτογραφικό, χαρτογραφικό και ένθετο έγχρωμο υλικό. Στον συγκεκριμένο τόμο ο αναγνώστης βιώνει και ο ίδιος τις υπόγειες διαδρομές μας κάτω από την πόλη, μέσα από τις αφηγήσεις των εξερευνήσεων της ομάδας και τις αφηγήσεις παλαιότερων που κάποτε δημοσίευσαν τη δράση τους, ενώ έρχεται σε επαφή με ιστορικά στοιχεία που πλαισιώνουν το κείμενο. Το ίδιο το κείμενο άλλοτε είναι λογοτεχνικά αφηγηματικό και άλλοτε ιστορικό, και σε πολλές περιπτώσεις προσθέτει κάποια τεχνικά στοιχεία των υπόγειων στοών με τη μορφή αποσπασματικών σημειώσεων, που έχουν ληφθεί από τα ημερολόγια δράσης της ομάδας. Κλείνοντας, θα ήθελα να σημειώσω ότι η έρευνα δεν τελειώνει ποτέ! Ακόμα και τώρα που το βιβλίο έχει εκδοθεί, συνεχίζει να εμφανίζεται νέο αντίστοιχου ενδιαφέροντος υλικό, κάτω από διάφορα σημεία της πόλης, πολλές φορές ακόμα και χωρίς να το αναζητήσουμε!
*Για υπογεγραμμένα αντίτυπα του βιβλίου, με προσωπική αφιέρωση: http://alterexploring.gr/ / facebook: @Πάνος Δευτεραίος, @Υπόγεια Αθήνα, @Alter Exploring Team, @Urban Speleo Engineering / blog ΑΣΤΙΚΗ ΣΠΗΛΑΙΟΛΟΓΙΑ: https://urbanspeleology.blogspot.com/