Δημήτρης Καβατζικλής
Φέτος, στο αποκορύφωμα της περιόδου των Χριστουγέννων, μια δημοσκόπηση της Pew Research Center για τη θρησκεία αποκάλυψε ότι μόνο το 21% των Αμερικανών περιέγραψαν τον εαυτό τους ως Ρωμαιοκαθολικοί ενώ ένα 20% απάντησε ότι «δεν πιστεύει σε τίποτα συγκεκριμένο». Η γενιά των millennial, η οποία περιλαμβάνει τους περισσότερους ενήλικες Αμερικανούς κάτω των 40 ετών, είναι η πρώτη στην ιστορία της χώρας στην οποία οι Χριστιανοί αποτελούν μειονότητα, γράφει ο Christopher Caldwell των New York Times.
Πολλοί Αμερικανοί έχουν την αίσθηση ότι η χώρα τους είναι λιγότερο θρησκευόμενη από ό,τι ήταν παλιότερα. Είναι όμως αλήθεια; Η αλληλεπίδραση μεταξύ θεσμών, συμπεριφορών και πεποιθήσεων είναι εμφανώς δύσκολο να αποτυπωθεί. Ακόμα κι αν μπορούσαμε να προσδιορίσουμε ότι το θρησκευτικό συναίσθημα βρίσκεται σε πτώση, θα ήταν δύσκολο να πούμε με ακρίβεια αν αυτό αποτελεί μόδα του τρέχοντος έτους ή τάση του τελευταίου αιώνα.
Ή ίσως έχουμε να κάνουμε με μια πιο περίπλοκη διαδικασία. Αυτό είναι το επιχείρημα ενός πολυσυζητημένου βιβλίου που εκδόθηκε στο Παρίσι φέτος το φθινόπωρο. Σε αυτό, η Γαλλίδα πολιτική θεωρητικός Chantal Delsol υποστηρίζει ότι ζούμε το τέλος του χριστιανικού πολιτισμού, ενός πολιτισμού που ξεκίνησε με τη καταστροφή των παγανιστικών κοινωνιών στα τέλη του τέταρτου αιώνα και τελείωσε με την αποδοχή του θρησκευτικού πλουραλισμού από τον Πάπα Ιωάννη XXIII.
Το βιβλίο ονομάζεται «La Fin de la Chrétienté», που θα μπορούσε να μεταφραστεί ως «Το τέλος του χριστιανικού κόσμου». Η Delsol ξεκαθαρίζει ότι αυτό που τελειώνει δεν είναι η χριστιανική πίστη, με τις τελετουργίες και τα δόγματά της, αλλά μόνο ο χριστιανικός πολιτισμός, ο τρόπος δηλαδή με τον οποίο κυβερνώνται οι χριστιανικές κοινωνίες, η τέχνη, η φιλοσοφία αλλά και οι παραδόσεις που έχουν προκύψει κάτω από την επιρροή του Χριστιανισμού.
Η προσέγγιση της Delsol είναι να εξετάσει την πολιτισμική αλλαγή που βρίσκεται σε εξέλιξη υπό το φως της τελευταίας αλλαγής που συνέβη πριν από 1.600 χρόνια. Οι Χριστιανοί έφεραν στην παγανιστική Ρώμη αυτό που αποκαλεί «κανονιστική αντιστροφή». Δηλαδή, εκτιμούσαν πολλά πράγματα που οι Ρωμαίοι περιφρονούσαν και καταδίκαζαν πολλά από αυτά που εκτιμούσαν οι Ρωμαίοι, ιδιαίτερα σε ζητήματα που σχετίζονταν με το σεξ και την οικογένεια.
Το επιχείρημα της Delsol είναι ότι αυτό που συμβαίνει σήμερα είναι μια αλλαγή, αλλά και μια επανάληψη. Ο παγανισμός δεν είχε ποτέ ακριβή ορισμό. Η λέξη περιέγραφε όσους απέρριπταν το Χριστιανισμό, είτε ήταν πολυθεϊστές, είτε λάτρεις της φύσης είτε αγνωστικιστές. Εξάλλου, η λέξη παγανιστής προέρχεται από το λατινικό «pagus», που σημαίνει ύπαιθρος.
Φυσικά, ο παγανιστικός πολιτισμός της Ρώμης δεν ήταν μικρό επίτευγμα. Είχε τους καλλιτέχνες και τους διανοούμενους του και αποτελούσε ανέκαθεν ένα υπόγειο ρεύμα στη σκέψη της χριστιανικής Δύσης. Η Αναγέννηση, με την εκ νέου ανακάλυψη του Επίκουρου και του Λουκρήτιου, είναι ένα γνώριμο παράδειγμα.
Οι ειδωλολάτρες πίστευαν ότι η κατάρρευση των πεποιθήσεών τους θα σήμαινε την κατάρρευση της Ρώμης. Πολλοί συντηρητικοί του 21ου αιώνα πιστεύουν κάτι παρόμοιο για τη διάβρωση των χριστιανικών αξιών: ότι οι ελευθερίες της ανοιχτής κοινωνίας μας είναι παρασιτικές για τη χριστιανική μας κληρονομιά και ότι όταν αυτή η κληρονομιά καταρρεύσει, θα καταρρεύσει και ο πολιτισμός.
Η Delsol βλέπει τα πράγματα διαφορετικά. Η ηθική της χριστιανικής εποχής, σημειώνει, εξουδετερώθηκε με δάνεια από τις παγανιστικές αξίες που αντικατέστησε ο Χριστιανισμός, όπως π.χ. ο όρκος του Ιπποκράτη στην ιατρική. Με τον ίδιο τρόπο, ο σημερινός μεταχριστιανικός προοδευτισμός υποδαυλίζει τον Χριστιανισμό. Γιατί να παντρεύονται τα γκέι ζευγάρια, για παράδειγμα, με χριστιανικό γάμο, αντί να ακολουθούν έναν άλλο θεσμό απαλλαγμένο από τις χριστιανικές αξίες;
Αν ένας άλλος πολιτισμός έρθει να αντικαταστήσει τον Χριστιανισμό, δεν θα είναι μια απλή άρνηση, όπως ο αθεϊσμός ή ο μηδενισμός. Θα είναι ένας αντίπαλος πολιτισμός με τη δική του λογική. Μπορεί να μοιάζει με την «εικονομαχία» των ημερών μας, που οι Γάλλοι σχολιαστές αναφέρουν ως «le woke».
Ο Χριστιανισμός έχει ξεκάθαρες διδασκαλίες, όπως το να αγαπάς τον πλησίον σου και να γυρίζεις το άλλο μάγουλο, όμως για τον Χριστιανισμό ο πολιτισμός είναι πηγή αμφιθυμίας με αποτέλεσμα να έχει δημιουργήσει κάποιους σκληρούς ηθικολόγους που αναζητούν πολιτική εξουσία.
Η Delsol ανησυχεί ότι το «le woke» δεν αντιμετωπίζει παρόμοιο πρόβλημα. Κατά κάποιο τρόπο η κοινωνία μας μοιάζει με αυτήν της παγανιστικής Ρώμης, όπου η θρησκεία και η ηθική ήταν διαχωρισμένες. Η θρησκεία ήταν υπόθεση του νοικοκυριού. Η ηθική καθοριζόταν και επιβαλλόταν από τις ελίτ της κοινωνίας, με τραγικά αποτελέσματα για την ελευθερία της σκέψης.
Το αν μια κοινωνία είναι ανεκτική ή όχι σε αντίπαλες ιδέες έχει να κάνει λιγότερο με την ιδεολογική τοποθέτηση των ηγετών της και πολύ περισσότερο με τη θέση τους. Όταν το 384 μ.Χ. οι Χριστιανοί κατάφεραν να αφαιρέσουν τον παγανιστικό βωμό της Νίκης από τη Ρωμαϊκή Σύγκλητο, όπου βρισκόταν για σχεδόν τέσσερις αιώνες, ο ειδωλολάτρης πολιτικός Symmachus συνειδητοποίησε ότι η Ρώμη δεν είχε πια καμία ανοχή σε αυτούς που την έχτισαν. Μια δεκαετία αργότερα, ο χριστιανός αυτοκράτορας Θεοδόσιος απαγόρευε τους Ολυμπιακούς Αγώνες με την αιτιολογία ότι περιείχαν υπερβολικό γυμνό. Η συμβατική σοφία είχε γίνει δογματισμός. Και αυτό εξακολουθεί να συμβαίνει μέχρι σήμερα.