Άρης Δημοκίδης
“Για να περιγράψεις μια κοινωνία, αρκεί να δεις τα εγκλήματα που διαπράττονται μέσα σε αυτή” – Claudia Pineiro, Αργεντινή συγγραφέας
«Η σχέση μου με το αστυνομικό μυθιστόρημα της Λατινικής Αμερικής έχει τις ρίζες της στη δεκαετία του ’70. Με παρόμοιο ιδεολογικό υπόβαθρο με τους Λατινοαμερικάνους αστυνομικούς συγγραφείς και προσωπικές τραυματικές εμπειρίες από τα αυταρχικά καθεστώτα στις χώρες μας», λέει ο Ανδρέας Αποστολίδης, συγγραφέας πολλών αστυνομικών μυθιστορημάτων και μελετών, μεταφραστής αλλά και σκηνοθέτης.
«Ακόμη και τώρα, 40 χρόνια μετά, η δουλειά μου, τόσο ως συγγραφέα όσο και ως κινηματογραφιστή, εξακολουθεί να χαρακτηρίζεται από ιστορίες μνήμης, επιβίωσης και μεταμόρφωσης, θεματικές που αποτελούν τον πυρήνα της Λατινοαμερικάνικης αστυνομικής λογοτεχνίας. Αυτή είναι η ιστορία που έχω διηγηθεί με το Latin Noir: μια ιστορία επίκαιρη, η οποία συνδέεται με κρίσιμες εξελίξεις της εποχής μας, την παγκόσμια οικονομική κρίση και την προάσπιση της δημοκρατίας.»
Το ντοκιμαντέρ, που ξεκινά να προβάλλεται στην Ελλάδα αυτές τις μέρες, ταξιδεύει στο Μεξικό, την Κούβα, το Περού, την Χιλή και την Αργεντινή, για να ανακαλύψει τη ζωή και το έργο των διάσημων συγγραφέων Paco Ignacio Taibo II (Μεξικό), Leonardo Padura (Κούβα), Luis Sepulveda (Χιλή), Santiago Roncagliolo (Περού) και Claudia Pineiro (Αργεντινή). Ταυτόχρονα αποκαλύπτει τα πολλά πρόσωπα του αστυνομικού μυθιστορήματος της Λατινικής Αμερικής, και τους λόγους για τους οποίους το Latin Noir εξελίχθηκε σε ένα από τα πιο δυναμικά λογοτεχνικά είδη παγκοσμίως.
Το ντοκιμαντέρ διερευνά πώς αυτή η γενιά συγγραφέων οδηγήθηκε στη συγγραφή νουάρ ιστοριών μυστηρίου, σε μία προσπάθεια να αντιμετωπίσει την ωμή κρατική βία, την αυξημένη εγκληματικότητα και τις συνεχείς παραβιάσεις των ανθρωπίνων δικαιωμάτων που βιώνει η Λατινική Αμερική από τη δεκαετία του 1970 μέχρι τις μέρες μας.
Το τρέιλερ του ντοκιμαντέρ
LATIN NOIR TRAILER GR
This is “LATIN NOIR TRAILER GR” by Anemon on Vimeo, the home for high quality videos and the people who love them.
-Πώς αποφασίσατε να φτιάξετε αυτό το -εξαιρετικό κατά τη γνώμη μου- ντοκιμαντέρ;
Ξεκίνησα να δουλεύω το ντοκιμαντέρ το 2015. Το Λάτιν νουάρ ως ένα ξεχωριστό είδος και παρακλάδι του αστυνομικού μυθιστορήματος είχε πλέον ωριμάσει και η γενιά του 1970 που το δημιούργησε είχε αρχίσει να περνάει στην τρίτη ηλικία. Επιπλέον, δεν είχε γίνει κανένα ανάλογο ντοκιμαντέρ διεθνώς. Και ήθελα κάπως να κατοχυρωθεί το είδος. Η συμμετοχή του γαλλογερμανικού ARTE, οι έδρες ισπανόφωνης λογοτεχνίας με ειδίκευση στα αστυνομικά των Πανεπιστήμιων του Σέφιλντ και του Ντέλαγουερ και η συμμετοχή της Ταινιοθήκης του Μεξικού βοήθησαν.
-Πώς επιλέξατε τους συγγραφείς; Υπήρξαν δυσκολίες στο να τους προσεγγίσετε;
Τους συγγραφείς τους ξέραμε. Πώς; Κυρίως μέσα από το ετήσιο φεστιβάλ – πανηγύρι Σεμάνα Νέγρα (Μαύρη Εβδομάδα) που γίνεται στη Χιχόν της Ισπανίας από το 1988. Το δημιούργησε ο Πάκο Ιγκνάσιο Τάιμπο (εκεί γεννήθηκε πριν μεταναστεύσει στο Μεξικό). Ο Τάιμπο είχε έρθει στην Ελλάδα, τον είχα παρουσιάσει την πρώτη φορά. Ο Κρίτων Ηλιόπουλος (με τον οποίο κάναμε μαζί όλες τις συνεντεύξεις του ντοκιμαντέρ) είναι ο μεταφραστής του. Στη Σεμάνα Νέγρα είχαν γνωριστεί και οι Λατινοαμερικάνοι συγγραφείς μεταξύ τους. Δεν γνωρίζονταν πριν. Κατάλαβαν ότι αποτελούσαν μια παρέα με κοινό παρελθόν: όλοι είχαν λάβει μέρος στα κινήματα του ’68 και του ’70 και μετά από περιπέτειες έγιναν συγγραφείς «αστυνομικών». Η «προσέγγιση» ήταν απρόσκοπτη.
-Θέλετε να μας πείτε μερικές εντυπώσεις σας απ’ τους συγγραφείς;
Ο Πάκο Τάιμπο έχει το ταλέντο να ενώνει ανθρώπους με μεγάλη γενναιοδωρία και ένα αστείρευτο κέφι για τη μυθοπλασία. Από τους νεότερους ο Ροκανλιόλο παίζει παιχνίδια με την πραγματικότητα και λίγο έλειψε να τον κυνηγάει η μαφία. Η Κλαούντια Πινιέιρο γράφει επικριτικά για τις περιφραγμένες ιδιωτικές περιοχές των πλουσίων, αλλά η ίδια έζησε ένα διάστημα εκεί. Ο Λουί Σεπούλβεδα έριξε μαύρη πέτρα πίσω του και έζησε στο Αμβούργο και τη Χιχόν (μέχρι να πέσει θύμα του κόβιντ 19). Ο Λεονάρδο Παδούρα έχει την αίσθηση πως ανήκει σε μια γενιά Κουβανών που σπατάλησαν τη ζωή τους κατορθώνοντας το μηδέν.
-Από τις αληθινές ιστορίες που ενέπνευσαν κάποια απ’ τα βιβλία, ποια σας εξέπληξε πιο πολύ;
Δύο βιβλία του Ρονκαλιόλο («Ο Ουρουγανός εραστής») μ’ έναν δανδή απατεώνα που τον βλέπεις να φωτογραφίζεται πίσω από τον Μπόρχες, τον Νερούδα, τον Πικάσο και τον Τσάπλιν και διατείνεται πως έχει θάψει τον Λόρκα. Και τις «Αναμνήσεις μιας κυρίας», που απαγορεύθηκε η έκδοσή του στα ισπανικά και κυκλοφόρησε μόνο στην Ελλάδα. Διότι η κυρία που παράγγειλε στον Ρονκαλιόλο να γράψει το βιβλίο με τις αναμνήσεις της, αποδείχθηκε πως ο οικογενειακός της κύκλος ανήκε στη μαφία και τελικά απαγόρευσε την κυκλοφορία του.
-Βρήκατε κάποια κοινά σε σχέση με την ελληνική πραγματικότητα; Και ποιες είναι, πιστεύετε, οι μεγαλύτερες διαφορές;
Υπάρχει η κοινή ιστορία της δεκαετίας του 1970 με τις δικτατορίες στις χώρες του Νότου, δηλ. νότια των ΗΠΑ και στο νότο της Ευρώπης. Με αυτή την έννοια τα αστυνομικά μυθιστορήματα της γενιάς του 70 της Λατινικής Αμερικής είναι πολύ πιο κοντά μας από τα Σκανδιναβικά. Μετά η οικονομική κρίση της Αργεντινής αρχές του 21ου ήταν μια εισαγωγή της δικής μας κρίσης του 2010. Η αντίληψη ότι το εύκολο χρήμα ήταν αστείρευτο υπήρξε κατά περιόδους κοινή στο Μπουένος Άιρες και στην Αθήνα.
Η ελληνική αστυνομία θα έλεγα πως στην τριβή της με το έγκλημα, ειδικά το οργανωμένο, βγαίνει κατά το ήμισυ διεφθαρμένη, ενώ στην πλειοψηφία των περιπτώσεων των λατινοαμερικανικών κρατών η συνεργασία με το έγκλημα περιλαμβάνει το 70% ή 80% των διωκτικών αρχών (και σε τοπικό επίπεδο μπορεί να είναι φθάνει το 99% ).
-Πώς μπορεί το αστυνομικό μυθιστόρημα να γίνει «όπλο» υπέρ των ανθρωπίνων δικαιωμάτων σε εκείνες τις χώρες (και σε μας φυσικά).
Συνηθίζεται πλέον αν θέλει κάποιος να γνωρίσει τις σκοτεινές πλευρές κρατών και χωρών να καταφεύγει στα αστυνομικά μυθιστορήματα. Η συμβολή τους βρίσκεται στο να μην σκεπάζονται πάντα τα πράγματα, να φωτίζονται αθέατες πλευρές. Παράδειγμα, «Η επιχείρηση σφαγή» του Ροντόλφο Ουώλς ένα non-fiction αστυνομικό (το πρώτο πριν το «In Cold Blood» του Τρούμαν Καπότε) που ταλαιπώρησε τις αρχές της Αργεντινής για δύο δεκαετίες. Από την άλλη, όταν κάτι γίνεται της «μόδας», έρχεται και η ευκολία: όλοι διεφθαρμένοι, συνωμοσίες παντού, διαβολική διαπλοκή. Είναι κι αυτή μια πονηρή μέθοδος συσκότισης. Το «καθαρό» μυαλό και η συστηματική έρευνα είναι προϋποθέσεις σήμερα (μαζί με την καχυποψία απέναντι στην απόλυτη βεβαιότητα) για ένα «αστυνομικό» υπέρ των «ανθρωπίνων δικαιωμάτων» εποχής των social media.
-Σας ενέπνευσαν οι συναντήσεις και οι ιστορίες που γνωρίσατε στην Λατινική Αμερική για κάποιο νέο μυθιστόρημά σας;
Όχι άμεσα. Είμαστε μια πιο light περίπτωση.
-Θέλετε να μας μιλήσετε και για το βιβλίο που βγήκε απ’ τις εκδόσεις Άγρα;
Το ντοκιμαντέρ έπρεπε να επικεντρωθεί κάπου. Η κατάληξη πέντε πόλεις και πέντε συγγραφείς: Πάκο Ιγκνάσιο Τάιμπο (Πόλη του Μεξικού), Λεονάρδο Παδούρα (Αβάνα), Λουί Σεπούλβεδα (Σαντιάγο), Σαντιάγο Ρονκαλιόλο (Λήμα), Κλαούντια Πινιέιρο (Μπουένος Άιρες).
Η έρευνα και τα γυρίσματα περιλάμβαναν μεταξύ των άλλων συνεντεύξεις από είκοσι πέντε ακόμα συγγραφείς και μελετητές. Η ομώνυμη μελέτη στην Άγρα αφορά την προϊστορία του είδους, τους προάγγελους, τις διάφορες φάσεις, το πέρασμα στον 21ο αιώνα, τα ιστορικά αστυνομικά του Λάτιν νουάρ (ένα ξεχωριστό και σημαντικό κεφάλαιο) και κυρίως δεκάδες προσωπικές ιστορίες που βρίσκονται διάσπαρτες μέσα στην αφήγηση.
-Τι σας έμεινε περισσότερο απ’ την περιπέτεια της δημιουργίας αυτού του ντοκιμαντέρ;
Έμεινα με την απορία πόσες ιστορίες και βιβλία έχουν γραφεί γύρω από την περίοδο του 1970 (και δεν εννοώ βιβλία προπαγάνδας ή ηρωικά pulp), αν αθροίσεις βέβαια πολλές χώρες μαζί, σε αντίθεση με τα ανύπαρκτα δικά μας. Και η εξήγηση που έδωσα είναι πως το Λάτιν νουάρ είχε πίσω του το λεγόμενο Boom της Λατινοαμερικάνικης λογοτεχνίας του 1960 (Κορτάσαρ, Φουέντες, Γιόσα, Μαρκές και φυσικά Μπόρχες) όπου το σύνθημα ήταν «όλες οι φόρμες είναι δυνατές». Σε εμάς πριν, στη διάρκεια και λίγο μετά από το 1967 – 74 υπήρχε μια πολύ συντηρητική πεζογραφία και μια πολύ συντηρητική αριστερά. Η αφηγηματική αξία του Τσάντλερ και του Χάμμετ άρχισε να συζητιέται εδώ στα μέσα της δεκαετίας του 1980, στο Λάτιν νουάρ η εμπλοκή με τα πολιτικά και τις δικτατορίες έπαιρνε ανάλογη «αστυνομική» μορφή από τις αρχές του 1970 και έδινε την ευκαιρία πολλές πλευρές της εποχής να φωτιστούν, ενώ σ’ εμάς κυριαρχούν σήμερα σε πολλούς τα μυθεύματα.
==
*Την αθηναϊκή πρεμιέρα, στις 19 Ιανουαρίου στο Γαλλικό Ινστιτούτο, θα τιμήσει ο περουβιανός συγγραφέας Santiago Roncagliolo, ένας από τους πρωταγωνιστές της ταινίας, μαζί με τους Leonardo Padura, Luis Sepulveda, Paco Ignacio Taibo II και Claudia Pineiro. Μαζί με τον σκηνοθέτη Ανδρέα Αποστολίδη και τον γνωστό συγγραφέα αστυνομικών μυθιστορημάτων Πέτρο Μάρκαρη, μετά το τέλος της προβολής θα συνομιλήσουν με το κοινό, σε μια ανοιχτή συζήτηση με συντονίστρια την Μικέλα Χαρτουλάρη.
Το ντοκιμαντέρ θα προβληθεί στην Αθήνα 19 Ιανουαρίου, 20:00 στο Γαλλικό Ινστιτούτο Αθηνών (Σίνα 31) και στις 20 εως 26 Ιανουαρίου στον Κινηματογράφο Δαναό (Λεωφ. Κηφισίας 109), στη Θεσσαλονίκη 26 έως 27 Ιανουαρίου, 19:00 (Αίθουσα Τζον Κασσαβέτης, Αποθήκη 1, Λιμάνι), το Βόλο (Αχίλλειον Δημοτικό Κινηματοθέατρο Βόλου), την Αμαλιάδα ( Cine Cinema Amaliada) και τα νησιά των Κυκλάδων (Αλόννησο, Αμοργό, Άνδρο, Δονούσα, Ιθάκη, Κέα, Κεφαλονιά, Κίμωλο, Κύθηρα, Μήλο, Ρόδο, Σίφνο, Σύρο και Τήνο).