Ο Ευριπίδης και η ευθύνη που έχουμε να προστατεύουμε τη δημοκρατία προτού τα πράγματα φθάσουν στο μη περαιτέρω

Η τραγωδία «Ορέστης» του Ευριπίδη αποτελεί το σήμα κατατεθέν της φετινής συμμετοχής του Κρατικού Θεάτρου Βορείου Ελλάδος στο Φεστιβάλ Επιδαύρου-Αθηνών 2018. Σε μετάφραση Γιώργου Μπλάνα, σκηνοθεσία του Καλλιτεχνικού Διευθυντή Γιάννη Αναστασάκη και στον ομώνυμο ρόλο τον Χρίστο Στυλιανού, η καλοκαιρινή παραγωγή του Κρατικού ξεκίνησε δυναμικά με μια κατάμεστη πρεμιέρα στο Θέατρο Δάσους, μια περιοδεία στην Κύπρο στη συνέχεια, για να καταλήξει στο Θέατρο της Επιδαύρου στις 3 και 4 Αυγούστου. Ο Χρίστος Στυλιανού, οικεία επιλογή του Κρατικού σε μεγάλες παραγωγές μας μιλάει για το ανθρωποκεντρικό έργο του καινοτόμου Ευριπίδη.

«Αντέχει λένε ο άνθρωπος, αντέχει, ναι. Μονάχα τη δική του αθλιότητα δεν γίνεται να αντέξει. Πώς να αντέξει;»

– Η φετινή επιλογή του ΚΘΒΕ για την καλοκαιρινή περίοδο, Φεστιβάλ Δάσους και Επιδαύρου είναι ο «Ορέστης» του Ευριπίδη. Μιλήστε μας για την επιλογή αυτή.

Ο Ορέστης καταρχάς είναι έργο που δεν έχει παρουσιαστεί πολλές φορές. Με την επιλογή αυτή το κοινό μπορεί να γνωρίσει ένα έργο στο οποίο ο Ευριπίδης προχωρεί σε πολλές καινοτομίες τόσο ως προς το μύθο αλλά κυρίως, ως προς τη διαχείριση των “ηρώων” του. Ο Ορέστης αλλά και οι υπόλοιποι χαρακτήρες του έργου δεν έχουν πια τίποτα από το ηρωικό τους παρελθόν. “Εναρμονίζονται” με την γενικότερη παρακμή της πόλης και βγάζουν προς τα έξω ένα αντι-ηρωικό πρόσωπο στο οποίο δύσκολα μπορεί να ταυτιστεί ο θεατής. Ένα πολύ ανθρωποκεντρικό έργο που μιλάει για την ευθύνη που έχουμε ως πολίτες να προστατεύουμε τη δημοκρατία και τον αλληλοσεβασμό προτού τα πράγματα φθάσουν στο μη περαιτέρω.

-Από το «Επτά Επί Θήβας» του Αισχύλου στον «Ορέστη» του Ευριπίδη, η διαδρομή των επιλογών του Κρατικού Θεάτρου. Ποια στοιχεία μπορούμε  να εντοπίσουμε να συνδιαλέγονται διακειμενικά;

Νομίζω πως η έννοια της πόλης σε σχέση με τον πολίτη αλλά και ο τρόπος που λειτουργούν τα δύο, έχουν μεγάλη σύνδεση. Αφορά στην ευθύνη του ενός έναντι των πολλών αλλά και στη στάση των πολλών απέναντι σε αυτόν που φέρει την ευθύνη για αυτά που περνάει η πόλη. Και φυσικά, το πώς αντιμετωπίζει ο ένας τις επιλογές και εν συνεχεία τις πράξεις του για το καλό της πόλης. Τα πράγματα ωστόσο έχουν διαφορετική κατάληξη, δείγμα της διάβρωσης των αξιών πάνω στις οποίες οικοδομήθηκε η αθηναϊκή δημοκρατία, αξίες που “γέννησαν” αυτά τα έργα…

-Αποτελείτε σταθερή επιλογή του Κρατικού σε μεγάλες παραγωγές. Πόσο σας εξελίσσει αυτό υποκριτικά και τι παγίδες ή δυσκολίες μπορεί να κρύβει η συνεχής μεταμόρφωση;

Τα τελευταία χρόνια έχω δοκιμαστεί σε απαιτητικούς ρόλους οι οποίοι με έχουν βοηθήσει να γνωρίσω ακόμα περισσότερο τον εαυτό μου. Η μεταμόρφωση που λέτε, έχω τη γνώμη πως από εκεί ξεκινά. Με αυτόν τον τρόπο αντιλαμβάνομαι την εξέλιξη, συνειδητοποιώντας δηλαδή κάποια στοιχεία του εαυτού μου, να μπορώ να τους δίνω υπόσταση και χαρακτήρα για τις ανάγκες ενός ρόλου. Οι παγίδες είναι συνεχείς, αφού κάποια πράγματα μπορεί να μην πραγματώνονται όπως τα φαντάζεσαι για αυτό είναι αναγκαία η καθοδήγηση, το μάτι του σκηνοθέτη, ο οποίος μπορεί να δώσει στη μεταμόρφωση την πλήρη της μορφή. Σίγουρα όμως χρειάζεται  κάποια χρονική απόσταση από το ένα στο άλλο προκειμένου αυτή η διαδικασία να γίνεται εις βάθος και ένα έχει ένα άρτιο αποτέλεσμα.

-Κάνουμε λόγο για ποιητική μετάφραση του Γιώργου Μπλάνα. Άλλωστε οι περισσότερες συμμετοχές στο Φεστιβάλ Επιδαύρου υπόκεινται στη δική του μετάφραση. Για εσάς ποια η σημασία της;

Η μετάφραση παίζει ένα πολύ βασικό ρόλο σε κάθε παράσταση διότι καθίσταται το “μέσο” επικοινωνίας του κειμένου με τον θεατή. Υπό αυτήν την έννοια θεωρώ πως η μετάφραση του κ. Μπλάνα υπηρετεί το κείμενο και τα νοήματά του. Αυτό που μου αρέσει είναι πως διατηρώντας τον ποιητικό της χαρακτήρα παραμένει ρέουσα και ζωντανή, παρασύροντας τον θεατή μέσα στη δράση.

-Η τραγωδία του Ορέστη γράφτηκε και διδάχτηκε το 408 π.Χ πριν την αναχώρηση του Ευριπίδη για τη Μακεδονία. Αποτελεί ένα καυστικό σχόλιο για τη λειτουργία της αθηναϊκής δημοκρατίας;

Προφανώς. Η δημοκρατία ήταν ήδη σε κάμψη, ο πόλεμος ακόμα μαινόταν και οι προσπάθειες για ειρήνη έμειναν ατελέσφορες. Αλλά και η εκκλησία του δήμου είχε χάσει τη δύναμη και τα χαρακτήρα της αφήνοντας χώρο στους δημαγωγούς. Ο Ευριπίδης κρούει τον κώδωνα του κινδύνου στους συμπολίτες του για την πλήρη κατάρρευση της Αθήνας, κάτι που δεν άργησε να έρθει.

-Ο Ορέστης ένας περισσότερο αντι-ήρωας από ήρωας παρουσιάζεται ως δέσμιος του μιαρού Οίκου, της θεϊκής επιταγής, ακόμα ίσως και της αδελφικής αγάπης, των Ερινυών. Είναι έρμαιο της μοίρας του;

Είναι έρμαιο όλων των παραπάνω! Κι όταν συνειδητοποιήσει πως θέλει να βγει από αυτή τη δίνη, πως θέλει να ζήσει, δεν μπορεί να ξεφύγει. Έχοντας ήδη διαπράξει το φόνο της μητέρας του κι αποφασίζοντας να πάρει τη μοίρα στα χέρια του, συνεχίζει αυτόν τον μιαρό Οίκο αφού επιχειρεί να σκοτώσει την Ελένη και στη συνέχεια την Ερμιόνη.

-Τρεις νέοι, Ορέστης, Ηλέκτρα, Πυλάδης, μάχονται και λυσσομανούν. Τι τους ενώνει;

Τους ενώνει ο αγώνας της επιβίωσης, μακριά από οίκους και τιμές. Μπροστά στον θάνατο ενίοτε θυμούνται το ένδοξο παρελθόν του οίκου, τον οποίο στο προηγούμενο λεπτό αναθεμάτιζαν. Αλλά προκειμένου να δικαιολογήσουν τη στάση τους προχωρούν σε καινούριες πράξεις βίας για να συνεχιστεί ο οίκος. Αντιφατικοί και μπερδεμένοι…

-Ο «από μηχανής θεός» βασικό στοιχείο στα έργα του Ευριπίδη και συγκεκριμένα στον «Ορέστη». Τι επιφέρει η παρέμβασή του; Τι τέλος δίνει ο Ευριπίδης στο έργο του;

Η παρέμβαση του θεού επιφέρει φαινομενικά μια κάποιου είδους λύση, όπου ο Ορέστης παντρεύεται την Ερμιόνη, ο Πυλάδης τον Ηλέκτρα, ο Μενέλαος επιστρέφει στη Σπάρτη χωρίς την Ελένη και η Ελένη γίνεται άστρο του ουρανού. Κάτι σαν happy end! Αλλά είναι όντως λύση αυτό; Υπάρχει κάποιου είδους κάθαρση; Νομίζω πως όχι. Ο Ευριπίδης αφήνει για το τέλος το πιο πικρό του σχόλιο. Με έναν τρόπο ο Απόλλωνας “νομιμοποιεί” τις πράξεις βίας που έχουν προηγηθεί επιβραβεύοντας τον Ορέστη, την Ηλέκτρα και τον Πυλάδη. Ο θεατής νομίζω μένει με το ερώτημα “δηλαδή, καλώς έγιναν όλα αυτά; Αυτό επιτάσσει ο θεός; Ή μήπως ο άνθρωπος έχει χάσει το μέτρο;”

-Στις παραγωγές του Κρατικού θα δούμε τελευταία και εξωτερικές συνεργασίες όπως η περσινή με τον κ. Στάνκογλου και η φετινή με την κ. Λαμπρόγιαννη. Αποτελούν μικρές ανάσες ανανέωσης και προσπάθειας συνεργασίας ενός κρατικού θεσμού με το ελεύθερο θέατρο;

Έχω την εντύπωση πως τέτοιου είδους συνεργασίες γίνονται εδώ και χρόνια.

-Το αρχαίο δράμα απαιτεί συστηματική μελέτη πνεύματος αλλά και άσκησης σώματος. Ποια είναι η διαδικασία που ακολουθήσατε εδώ;

Γνωρίζεις εξαρχής πως έχεις να αναμετρηθείς με πολύ πυκνά κείμενα, με πολλές εικόνες και νοήματα να μεταφέρεις. Χρειάζεται όντως μια συνεχής μελέτη -έτσι, όπως το είπατε- αλλά και σωματική άσκηση για να αυξηθούν οι σωματικές αλλά και οι πνευματικές αντοχές. Σε αυτή τη διαδικασία μπήκα αυτούς τους μήνες “προετοιμασίας” προσπαθώντας παράλληλα να μη χαθεί η αμεσότητα στην επικοινωνία του κειμένου.

-Ο «Ορέστης» έχει ξαναπαιχτεί στο Κρατικό το 2008 σε μετάφραση Χειμωνά. Το 2010 σε σκηνοθεσία Χουβαρδά από το Εθνικό, αλλά και με ιστορικά ανεβάσματα το 1971 σε μετάφραση Άγγελου Τερζάκη και σκηνοθεσία Αλέξη Σολομού με το Νίκο Κούρκουλο στο ρόλο του Ορέστη,  το 1982 σε μετάφραση-σκηνοθεσία Γιώργου Σεβαστίκογλου. Γνωρίζετε κάποιες από αυτές τις παραστάσεις και αν τις αναμοχλεύετε όχι σε μια προσπάθεια σύγκρισης αλλά εμβάθυνσης;

Κάθε παράσταση έχει τη δική της ιστορία και το δικό της φορτίο που μεταφέρει μέσα στο χρόνο. Δεν μπορείς σίγουρα να λειτουργείς συγκριτικά διότι μετά προσπαθείς να φτάσεις κάτι το οποίο δεν γνωρίζεις το πώς έγινε αλλά έχεις δει μόνο το αποτέλεσμα. Σαν σημεία αναφοράς πάντα θα υπάρχουν και σε συνδυασμό με τη συνεχή τριβή με το κείμενο, το ταξίδι θα συνεχίζεται.

-Περιγράψτε μας το κλίμα των συστηματικών προβών που επικρατεί, τη σχέση σας  με τους ηθοποιούς και τον κ. Αναστασάκη, το άγχος της πρεμιέρας και τι είναι αυτό που επιζητάτε από το κοινό;

Οι πρόβες ήταν εντατικές λόγω του περιορισμένου χρόνου -δυο μήνες και κάτι δεν το λες και πολύ! Ωστόσο, μέσα σε αυτό το διάστημα υπήρξε απόλυτη οργάνωση και προσήλωση από όλους σε έναν κοινό στόχο. Σκεφτείτε ότι οι τελευταίες δέκα πρόβες ήταν σχεδόν ολοκληρωμένες σε ροή παράστασης για ένα αρκετά μεγάλο σε έκταση έργο. Επομένως αντιλαμβάνεστε ότι η συνεργασία σε όλα τα επίπεδα κύλησε πολύ ομαλά, με διάθεση από όλους για το καλύτερο δυνατό. Το άγχος πάντοτε υπάρχει αλλά και η χαρά είναι μεγαλύτερη για αυτήν τη συνεργασία και ειδικά με την Ιωάννα, που μοιραζόμαστε αυτό το ταξίδι. Αλλά και με το Δημήτρη, η παρουσία του οποίου δίνει τις λύσεις. Μια πολύ ευτυχής συγκυρία.

-Μια φράση από το κείμενο που θα σας συντροφεύει έντονα κατά τη διάρκεια της περιοδείας;

“Αντέχει λένε ο άνθρωπος, αντέχει, ναι. Μονάχα τη δική του αθλιότητα δεν γίνεται να αντέξει. Πώς να αντέξει;”

*Το Κρατικό Θέατρο Βορείου Ελλάδος εκφράζει τη βαθιά οδύνη του για την τραγική απώλεια της Χρύσας Σπηλιώτη,  του συζύγου της Δημήτρη Τουρναβίτη και όλων των θυμάτων της φονικής πυρκαγιάς στην Ανατολική Αττική. Αφιερώνει στη μνήμη της Χρύσας Σπηλιώτη τις 2 παραστάσεις της τραγωδίας του Ευριπίδη «Ορέστης» που θα δοθούν στο Αρχαίο Θέατρο Επιδαύρου την Παρασκευή 3 και το Σάββατο 4 Αυγούστου. Η καλοκαιρινή παραγωγή του ΚΘΒΕ, με την οποία συμμετέχει στο Φεστιβάλ Αθηνών-Επιδαύρου 2018, παρουσιάζεται σε νέα μετάφραση του ποιητή Γιώργου Μπλάνα και σε σκηνοθεσία του Καλλιτεχνικού Διευθυντή του ΚΘΒΕ, Γιάννη Αναστασάκη. 

Ο ερειπωμένος οίκος των Ατρειδών, οι δεσμοί της αδελφικής αγάπης και της πιστής φιλίας. Τρεις πρωταγωνιστές με τα πάθη, τις αδυναμίες και τις ενοχές τους προσπαθούν να σώσουν τις ζωές τους  μέσα σ’ έναν κόσμο ανασφάλειας και παρακμής. Ο Ορέστης, η Ηλέκτρα κι ο Πυλάδης, κολυμπούν μέσα στη δίνη του αίματος που τους παρασέρνει. Θεοί και άνθρωποι έχουν στήσει μια πλεκτάνη μίσους κι εκδίκησης, όπου η αδελφική αγάπη γίνεται συνενοχή, η φιλική σχέση συναυτουργία, η λαϊκή ετυμηγορία θανατική ποινή.

Στο ρόλο του Ορέστη ο Χρίστος Στυλιανού.
Στο ρόλο της Ηλέκτρας η Ιωάννα Κολλιοπούλου που τιμήθηκε φέτος με το θεατρικό βραβείο Μελίνα Μερκούρη.