Δημήτρης Καβατζικλής
Δύο τιτάνες της διανόησης, η συνάντηση των οποίων πυροδότησε μια αλυσίδα γεγονότων που θα αναμόρφωσαν τον κόσμο για πάντα. Στις αρχές του 20ου αιώνα, αυτά τα λαμπρά μυαλά συνέκλιναν σε ένα κρίσιμο σταυροδρόμι όπου η επιστήμη και η κοινωνία συγκρούστηκαν, θέτοντας τα θεμέλια για τη γέννηση της ατομικής εποχής. Ο Ρόμπερτ Οπενχάιμερ και ο Άλμπερτ Αϊνστάιν ήταν δύο από τις πιο εξέχουσες προσωπικότητες της επιστήμης του 20ού αιώνα, το έργο των οποίων έφερε επανάσταση στον τομέα της φυσικής και είχε βαθιές επιπτώσεις για τον κόσμο. Ο Άλμπερτ Αϊνστάιν, ο θαυμάσιος φυσικός που φημίζεται για τις θεωρίες της σχετικότητας, είχε ήδη αλλάξει την κατανόησή μας για τον χώρο, τον χρόνο και τη βαρύτητα. Καθώς ο κόσμος αντιμετώπιζε τις συνέπειες των ρηξικέλευθων εξισώσεών του, ο Αϊνστάιν συλλογίστηκε μια νέα έννοια – τη φύση της ίδιας της ύλης και της ενέργειας. Ο Ρόμπερτ Οπενχάιμερ, από την άλλη πλευρά, ήταν προικισμένος με μια βαθιά περιέργεια και μια εξαιρετική ικανότητα να συνθέτει ανόμοιες ιδέες. Ένα μυαλό λαμπρό που προσπαθούσε να εξερευνήσει τα βάθη της ατομικής φυσικής, ιδιαίτερα το άπιαστο και ισχυρό βασίλειο του πυρήνα, έγραψε ο Sunny Labh σε κείμενο που δημοσιεύτηκε στο cantorsparadise.
Το δίδυμο φέρεται να συναντήθηκε πολλές φορές, ιδιαίτερα κατά τη διάρκεια της φοίτησής τους στο Ινστιτούτο Προηγμένων Μελετών στο Πρίνστον του Νιου Τζέρσεϊ, αν και ακόμη δεν πίστευαν ότι υπήρχαν στοιχεία άμεσης επιστημονικής συνεργασίας μεταξύ τους. Οι πιο σημαντικές συναντήσεις τους έγιναν στο Ινστιτούτο, όπου ο Οπενχάιμερ υπηρέτησε ως διευθυντής από το 1947 έως το 1966, ενώ ο Αϊνστάιν ήταν μέλος ΔΕΠ από το 1933 έως τον θάνατό του το 1955. Κατά τη διάρκεια της παραμονής τους εκεί, παρακολούθησαν διάφορα συνέδρια και εκδηλώσεις μαζί και πιθανότατα συμμετείχαν σε συζητήσεις για επιστημονικά θέματα. Αντάλλαξαν επίσης κάποια αλληλογραφία, αν και όχι εκτεταμένη.
Σύμφωνα με τον βιογράφο Walter Isaacson, μια μέρα ο Αϊνστάιν έπεσε πάνω στον Οπενχάιμερ στο IAS και έδειξε την απογοήτευσή του προς την κυβέρνηση των ΗΠΑ για την ανάκληση της άδειας ασφαλείας του Οπενχάιμερ. Ήταν επίσης εξοργισμένος με αυτό που συνέβαινε μεταξύ του Οπενχάιμερ και της κυβέρνησης αφού υπηρετούσε τη χώρα του άψογα. Ο Οπενχάιμερ που αργότερα αφήθηκε τη συνομιλία με τον Αϊνστάιν, λέει ο Άιζακσον στο βιβλίο του, είπε ότι πρέπει απλώς να παραιτηθεί και να μην υποχρεωθεί να απαντήσει σε οτιδήποτε μετά από ό,τι συνέβη.
Στο επίκεντρο της συνάντησής τους βρισκόταν το ερώτημα που θα καθόριζε την ατομική εποχή. Θα μπορούσε να αξιοποιηθεί η τεράστια ενέργεια που είναι κλειδωμένη στους ατομικούς πυρήνες; Ο Αϊνστάιν, ο οποίος είχε δει τις κατακλυσμικές δυνατότητες αυτής της ενέργειας, ήταν επιφυλακτικός. Προειδοποίησε για την αχαλίνωτη απελευθέρωση τέτοιας δύναμης, φοβούμενος τις καταστροφικές συνέπειες της. Ο Οπενχάιμερ, ωστόσο, είδε μια αναλαμπή ελεγχόμενων δυνατοτήτων – μια πορεία προς το ξεκλείδωμα των μυστικών του πυρήνα για τη βελτίωση της ανθρωπότητας. Και οι δύο επιστήμονες έπαιξαν ρόλο στην ανάπτυξη της ατομικής βόμβας. Η περίφημη εξίσωση του Αϊνστάιν, E=mc², έθεσε τα θεωρητικά θεμέλια για την πυρηνική ενέργεια και συνέγραψε μια επιστολή προς τον Πρόεδρο Franklin D. Roosevelt το 1939, προειδοποιώντας για τη δυνατότητα της ναζιστικής Γερμανίας να αναπτύξει ατομική βόμβα και παροτρύνοντας τις Ηνωμένες Πολιτείες να συνεχίσουν παρόμοιες έρευνες. Αυτή η επιστολή ξεκίνησε το περιβόητο «Μανχάταν Πρότζεκτ» – μια μυστική επιστημονική συνεργασία αφιερωμένη στην αξιοποίηση της δύναμης του ατόμου, του οποίου ο Οπενχάιμερ έγινε επιστημονικός διευθυντής το 1943.
Καθώς η καταστροφική δύναμη των ατομικών όπλων έγινε εμφανής, και οι δύο επιστήμονες ανησυχούσαν όλο και περισσότερο για τη χρήση και τη διάδοσή τους. Υποστήριξαν τον διεθνή έλεγχο της πυρηνικής ενέργειας και αντιτάχθηκαν στην ανάπτυξη της βόμβας υδρογόνου κατά τη διάρκεια μιας κυβερνητικής συζήτησης το 1949-1950 για το ζήτημα. Εξέφρασαν επίσης τις απόψεις τους για άλλα θέματα που σχετίζονται με την άμυνα, όπως οι πυρηνικές δοκιμές, ο αφοπλισμός και η κατασκοπεία.
Όταν ο Οπενχάιμερ συνάντησε τον Αϊνστάιν, η συνάντησή τους πυροδότησε μια αλυσιδωτή αντίδραση επιστημονικών και κοινωνικών μετασχηματισμών. Οι ιστορίες τους συμπλέκονται, συμβολίζοντας την αδιάκοπη αναζήτηση της γνώσης και τον βαθύ αντίκτυπο που μπορούν να έχουν μοναδικές στιγμές σύγκλισης στη διαμόρφωση της πορείας της ιστορίας. Στα χρονικά της επιστημονικής ιστορίας, λίγες συναντήσεις έχουν το βάρος αυτής της συνάντησης.
