Δημήτρης Καβατζικλής
Προσευχόμουν για την κατάρρευση του Facebook από τότε που ανέβηκε στην κορυφή των μέσων κοινωνικής δικτύωσης. Σε ένα άρθρο του 2007, προέβλεψα ότι «οι πρώην εργαζόμενοι θα σκοτώσουν το Facebook» προκαλώντας μια έξοδο προς την επόμενη πλατφόρμα. Αυτός είναι ο κύκλος των κοινωνικών δικτύων: ανοίγει ένα νέο δίκτυο και ξεκινάς μια ομαδική συνομιλία με τα άτομα που συμπαθείς πραγματικά μέχρι να εμφανιστούν όλα τα άτομα που πρέπει να προσποιηθείς ότι συμπαθείς, γράφει ο Cory Doctorow στον Guardian.
Ωστόσο, αυτό το μοντέλο είναι το δίκοπο μαχαίρι των προϊόντων που βασίζονται σε «network effects» (όρος των οικονομολόγων για ένα προϊόν που γίνεται καλύτερο όταν το χρησιμοποιούν περισσότεροι άνθρωποι). Μπορεί να εγγραφείς στο Facebook επειδή όλοι οι φίλοι σου είναι εκεί αλλά αυτό σημαίνει επίσης ότι κάθε φορά που οι φίλοι σου φεύγουν από το Facebook, έχεις έναν λόγο για να φύγεις και εσύ.
Η πρόβλεψή μου απέτυχε. Για μιάμιση δεκαετία, το Facebook αντιστάθηκε στη μοίρα όλων των κοινωνικών δικτύων που προηγήθηκαν. Εκ των υστέρων, είναι εύκολο να καταλάβει κανείς γιατί: μας εξαπάτησε. Η εταιρεία χρησιμοποίησε κεφάλαια επενδυτών για να αγοράσει και να εξουδετερώσει τους ανταγωνιστές της, ενώ φέρεται ότι κατασκόπευε τους χρήστες μέσω εφαρμογών όπως το Onavo.
Το «κόστος μετάβασης» είναι ένας άλλος οικονομικός όρος: σημαίνει «την τιμή που πληρώνεις όταν μεταβαίνεις από τη μια υπηρεσία στην άλλη». Η μετάβαση από το Facebook σε μια αντίπαλη πλατφόρμα σημαίνει ότι πρέπει να αποχαιρετίσεις τις κοινότητες, τους φίλους και τους πελάτες με τους οποίους έκανες παρέα. Κανονικά, η τεχνολογία έχει πολύ χαμηλό κόστος μετάβασης, που είναι και ο λόγος που η βιομηχανία των social media ήταν τόσο δυναμική στην αρχή. Η Microsoft κατάφερε να δημιουργήσει έναν στρατό από εταιρικούς πωλητές για να μετατρέψει το Microsoft Office σε βιομηχανικό πρότυπο και στη συνέχεια η Apple έφτιαξε το iWork πάνω σε αυτό.
Δεν συμβαίνει το ίδιο με το Facebook. Η άνοδος της εταιρείας συνέπεσε με μια συνολική μετάβαση στον τομέα της τεχνολογίας και, μαζί με αυτήν, ήρθαν και οι νόμοι που προστάτευαν τους νικητές. Η Apple μπόρεσε να αλλάξει πορεία και να βγει από την παγίδα του Microsoft Office, αλλά αλίμονο σε μια εταιρεία που θα δοκίμαζε να κάνει το ίδιο κόλπο που έκανε η Apple.
Αυτή το νομικό κενό είναι ο λόγος για τον οποίο το Facebook διατήρησε υψηλά το κόστος μετάβασης. Πριν από δεκαπέντε χρόνια, ήταν εύκολο να φτιάξεις μια γέφυρα μεταξύ Facebook και MySpace που θα σου επέτρεπε να φύγεις από το MySpace και να μείνεις σε επαφή με τους φίλους σου εκεί. Σήμερα αυτό είναι σχεδόν αδύνατο.
Αλλά το υψηλό κόστος μετάβασης έχει και τα όριά του. Αν η υπηρεσίες που προσφέρεις δεν είναι καλές, ένας συγκεκριμένος αριθμός χρηστών θα βρει το κόστος της μετάβασης προτιμότερο από τον πόνο της παραμονής. Και καθώς οι χρήστες φεύγουν, τα πράγματα αρχίζουν να λειτουργούν αντίστροφα: αν κάθε χρήστης που εγγράφεται στην υπηρεσία σου την κάνει πιο πολύτιμη, κάθε χρήστης που αποχωρεί την κάνει λιγότερο πολύτιμη. Αυτά είναι πολύ άσχημα νέα για το Facebook. Μετά από χρόνια επιβράδυνσης, μόλις γνώρισε την πρώτη του συρρίκνωση στις ΗΠΑ, η οποία προκάλεσε πτώση μετοχών 230 δισεκατομμυρίων δολαρίων.
Αν και οι περισσότεροι χρήστες του Facebook είναι από άλλες χώρες του κόσμου, οι χρήστες της πλατφόρμας στις ΗΠΑ παράγουν πολύ περισσότερα κέρδη από τους χρήστες στον υπόλοιπο κόσμο. Η απώλεια ενός χρήστη στις ΗΠΑ είναι ακριβή. Οι ΗΠΑ είναι η έδρα του Facebook και η βάση χρηστών τους στις ΗΠΑ είναι το κύριο διαπραγματευτικό χαρτί του για να αντισταθεί στους νόμους της χώρας.
Όταν οι μετοχές μιας εταιρείας μειώνονται, δεν είναι σαν να έχει χάσει χρήματα η ίδια η εταιρεία. Οι απώλειες πλήττουν τους μετόχους, όχι την ίδια την επιχείρηση. Ωστόσο, το κόστος και η τιμή της μετοχής του Facebook είναι στενά συνδεδεμένα μεταξύ τους. Μηχανικοί, δικηγόροι και άλλοι υψηλά αμειβόμενοι επαγγελματίες είναι στην ευχάριστη θέση να λαμβάνουν μεγάλο μέρος της αποζημίωσής τους σε μετοχές, στοιχηματίζοντας ότι η τιμή της μετοχής της εταιρείας θα εκτιναχθεί και ότι μπορούν να εξαργυρώσουν τις μετοχές τους και να διατηρήσουν τα κέρδη τους.
Ακόμη και πριν η μετοχή του πέσει στον γκρεμό, το Facebook βυθίστηκε σε μια πολυετή κρίση προσλήψεων. Κανείς δεν ήθελε να εργαστεί για το Facebook επειδή είναι μια απαίσια εταιρεία που παράγει απαίσια προϊόντα που όλοι μισούν, αλλά τα χρησιμοποιούν μόνο και μόνο επειδή η εταιρεία τιμωρεί τους χρήστες που προσπαθούν να αλλάξουν πλατφόρμα.
Το Facebook προσπαθεί τώρα να στραφεί στην εικονική πραγματικότητα για να σωθεί. Είναι ένα ακριβό παιχνίδι και θα αποξενώσει πολλούς χρήστες. Εν τω μεταξύ, το κόστος μετάβασης για όσους θέλουν να πηδήξουν από το πλοίο συνεχίζει να μειώνεται. Δεν είναι μόνο ότι όλο και λιγότεροι από τους ανθρώπους με τους οποίους θέλετε να μιλήσετε βρίσκονται ακόμα στο Facebook. Ακόμα κι αν υπάρχει κάποιος του οποίου την εικονική εταιρεία δεν αντέχετε να αποχωριστείτε, νομοθέτες στις ΗΠΑ και την Ευρώπη επεξεργάζονται νομοθεσίες που θα αναγκάσουν το Facebook να επιτρέψει σε τρίτους να «συνενώσουν» τις νέες υπηρεσίες του με αυτό. Αυτό θα σήμαινε ότι θα μπορούσατε να εγκαταλείψετε το Facebook, να γίνετε μέλος μιας άλλης πλατφόρμας και να ανταλλάσσετε μηνύματα με τις κοινότητες, τους πελάτες και τους φίλους που αφήσατε πίσω.
Επί 15 χρόνια, περίμενα να βιώσω αυτή την πτώση. Το Facebook πρέπει τώρα να κρατήσει με κάποιο τρόπο τους χρήστες που έχουν βαρεθεί τις ατελείωτες αποτυχίες και τα σκάνδαλά του, ενώ μπαίνει στον κόσμο της εικονικής πραγματικότητας αλλάζοντας το επιχειρηματικό του μοντέλο και ταυτόχρονα ξοδεύει τεράστια ποσά για να προσελκύσει και να διατηρήσει τους εργαζομένους που χρειάζεται για να συμβεί αυτό. Όλα αυτά συμβαίνουν εν μέσω της αποχώρησης των πιο πολύτιμων χρηστών του και μιας μετωπικής επίθεσης στην ικανότητά του να αποσπά έσοδα από τις διαδικτυακές δραστηριότητες αυτών των χρηστών.
Ο νόμος του Στάιν λέει ότι «αν κάτι δεν μπορεί να συνεχιστεί για πάντα, θα σταματήσει».
Το Facebook δεν μπορεί να συνεχίζεται για πάντα.