Βάνα Κράβαρη
Δεν είναι ιδέα σου. Το 2023 ήταν μια παράξενη χρονιά. Η τραγωδία στα Τέμπη, οι πυρκαγιές, οι πλημμύρες, το ΑΙ διαθέσιμο εκεί έξω, να προσθέτει με άνεση πλαστικά παπάκια σε κατσαρόλες, ο ΣΥΡΙΖΑ του πριν και του μετά, το τέλος του Twitter -όπως το ξέραμε, η εξωφρενική άνοδος του Twitter, το ντου του Threads. Δεν ξέρουμε καν αν βάλαμε τουλάχιστον τα μισά από τα φαινόμενα και περιστατικά που μας έκαναν να σκεφτούμε πως αυτή τη χρονιά θέλουμε να σταματήσει ο κόσμος, για να κατέβουμε. Να σταματήσουμε να νιώθουμε αυτό το permaweird.
Εκτός μιας μεγάλης σειράς από παράξενα γεγονότα, υπάρχει κάτι παράξενο γενικώς. Στα vibes εκεί έξω. Κάτι που δεν μπορούμε να ονομάσουμε, ούτε να αγγίξουμε. Να το πούμε ένα αίσθημα πλήξης; Μια απώλεια ενδιαφέροντος ουσιαστικού; Μια αδυναμία να νιώσουμε ενθουσιασμό για το μέλλον; Μια αποδοχή της ματαιότητας γενικώς. Όχι, όχι, μην το ανοίξουμε αυτό. Υπάρχει όμως μια αίσθηση, και στην πραγματική ζωή και online, πως οι περισσότεροι από εμάς είμαστε σε ένα σημείο που απλώς δεν μπορούμε να είμαστε παρόντες, βγάζοντας μέρα μετά τη μέρα. Συχνά με το ζόρι. Αυτό το αίσθημα αβεβαιότητας, που πάει πακέτο με τη ζωή ως concept, είναι πιο έντονο από ποτέ. Δεν μπορούμε να το ξεχάσουμε, μιας και δεν έχουμε την πολυτέλεια, όπως ίσως άλλες γενιές. Βέβαια ίσως αν υπήρχαν χρονοκάψουλες, και μπορούσαμε να μπούμε στο μυαλό ενός μέσου ανθρώπου στα 80s, να ταυτιζόταν και εκείνος με τον όρο που εκφράζει περισσότερο από κάθε άλλο αυτό το αίσθημα με το οποίο αφήνουμε το 2023 και αναμένουμε το 2024: το permaweird.
Το permaweird (μόνιμο weird, δηλαδή παράξενο) συστήθηκε από το δοκίμιο του Venkatesh Rao, “The Permaweird”, κάπως έτσι: “μια αιώνια κατάσταση απογοητευμένης επείγουσας κατάστασης -μια κορεσμένη από κορτιζόλη κατάσταση, χωρίς να έχεις τίποτα να κάνεις και πουθενά να πας”. Είναι “η ταπεινή συμμετοχή του Venkatesh στον συνεχιζόμενο διαγωνισμό ονομασίας του παρόντος”. Μάλλον έχουμε νικητή.
Ο όρος προκύπτει από την ιδέα του “permacrisis” (συνεχόμενη κρίση). Πρόκειται για τη λέξη της χρονιάς σύμφωνα με το Collins Dictionary, για το 2022. Ουσιαστικά πρόκειται για “μια εκτεταμένη περίοδο αστάθειας και ανασφάλειας, που προκαλείται ειδικά από μια σειρά από καταστροφικά γεγονότα”. Τη στιγμή λοιπόν που το permacrisis γίνεται όρος-ομπρέλα για αυτό το αίσθημα του να περνάμε από το ένα απροσδόκητο και καταστροφικό γεγονός στο άλλο, το “permaweird” βουτάει λίγο πιο βαθιά στην αντίδρασή μας σε αυτή τη νέα κανονικότητα. Εκφράζει το αίσθημα του να είσαι κολλημένος σε μια απρόβλεπτη πραγματικότητα, ανίκανος να μαντέψεις “τι θα έρθει μετά”.
Στο δοκίμιό του, ο Venkatesh ασκεί κριτική σε αυτή τη μακρά σειρά κρίσεων που διαδέχονται η μια την άλλη τα τελευταία χρόνια. “Όσο περισσότερο επιμένει [το permacrisis], τόσο περισσότερο αρχίζουμε να τρέφουμε την αυξανόμενη υποψία ότι ίσως δεν υπάρχει κρίση αυτή καθαυτή. Ότι, ως επί το πλείστον, παρά τη χιονοστιβάδα weirdness, δεν υπάρχει τίποτα στις περιστάσεις για το οποίο μια κυριολεκτική αντίδραση στην κρίση, με την έννοια του βιοχημικού fight-or-flight, είναι κατάλληλη, είτε σε ατομικό, είτε σε συλλογικό επίπεδο”. Σε αυτό το σημείο, πολλοί από εμάς δεν εμφανιζόμαστε πλέον καν καθημερινά σε κατάσταση κρίσης, σαν να διαχειριζόμαστε “και αυτή τη νέα κρίση”, παρά το γεγονός ότι μας περιβάλλει -σχεδόν- εξ ολοκλήρου. Είναι αυτή η νέα κανονικότητα; Ή μήπως κάποιο ενδιάμεσο στάδιο;
Από το 2016, η μια χρονιά είναι πιο παράξενη από την άλλη. Το Brexit, η χρονιά του Donald Trump (το ζήσαμε κι αυτό), η πανδημία, τα lockdowns και η απομόνωσή τους με το υποσυνείδητο στρες της. Ίσως εκεί συστηθήκαμε μια και καλή στο weirdness. H ρωσική εισβολή στην Ουκρανία, η δυστοπία του TikTok και όλης της νοσηρότητας που πάει χέρι-χέρι με τις παράξενες συνήθειες που επιβάλλει. Διάολε, βλέπουμε ανθρώπους να ετοιμάζονται να βγουν για ένα ποτό, περιγράφοντας τα γκομενικά τους, φορώντας τις πιτζάμες μας. Δεν ξέρουμε καν το επώνυμό τους, αλλά μαθαίνουμε τα πάντα για το τελευταίο σάπιο ραντεβού τους. Ο Elon Musk αλλάζει τα φώτα του Twitter, η Χαμάς επιτίθεται στο Ισραήλ και τη στιγμή που γράφεται αυτό το κείμενο οι νεκροί (άμαχοι) στη Λωρίδα της Γάζας αυξάνονται δραματικά. “Το κορίτσι δε φοβάται τα αεροπλάνα πια, τα τραίνα της φέρνουνε δάκρυα”, λέει ο ΛΕΞ, αφού το 2023 μας κάνει να κρατάμε την ανάσα μας κάθε φορά που φρενάρει το μετρό. Βλέπουμε φωτογραφίες από ξέφρενα πάρτι που δεν έγιναν ποτέ και το ΑΙ απαντάει ποιες είναι οι καλύτερες ελληνικές ταινίες. Όλα είναι weird και είμαστε λίγο πριν το θεωρήσουμε κανονικότητα. Το συνηθίζουμε.
Δεν υπάρχει “polycrisis”, μόνο νοσταλγία για ένα φανταστικό παρόν
Σε έναν κόσμο κορεσμένο από πληροφορίες, εξηγεί ο Venkatesh, οι προσαρμοστικές μας αντιδράσεις σε μια διαρκώς εξελισσόμενη κρίση φαίνεται να προσφέρουν ελάχιστη παρηγοριά ή να αποκαθιστούν οποιαδήποτε επίφαση κανονικότητας, είτε πρόκειται για το “νέο”, είτε για το “οικείο”. Αντ’αυτού, μένουμε με ένα ακλόνητο συναίσθημα κολλημένο μέσα μας και μια λαχτάρα για ένα φανταστικό παρόν που παραμένει άπιαστο.
Κάποιος ήδη σκέφτεται “σταματήστε μωρέ χιονονιφάδες”. Ναι, η ιστορία έχει ζήσει πολύ πιο παράξενες εποχές. Το ίντερνετ, καλώς ή κακώς, μας κρατάει πιο ενημερωμένους από ποτέ. Ίσως θα έπρεπε να νιώθουμε ευγνώμονες που κάθε μέρα βλέπουμε και άλλο ένα πρωτοσέλιδο, και άλλο ένα tweet που μας “ανοίγει τα μάτια” και μας καλεί σε “μποϊκοτάζ”, για ένα ακόμα caption που γράφει “γιατί κανείς δεν μιλάει για αυτό;”. Ωστόσο, αυτή η πληθώρα πληροφοριών δεν μεταφράζεται απαραιτήτως και σε δράση. Παρά την ευαισθητοποίησή μας, παλεύουμε με μια ασύμμετρη κατάσταση, επικοινωνώντας τον επείγοντα χαρακτήρα χωρίς να κάνουμε και κάτι συγκεκριμένο για αυτό. Πιο πρόσφατο παράδειγμα, η κακοποίηση του χάσκι στην Αράχωβα.
Καθώς βυθιζόμαστε στο σουρεάλ ΑΙ σύμπαν του metaverse, στο οδυνηρό τίμημα των παγκόσμιων συγκρούσεων, τον πληθωρισμό, την παράλογη αύξηση των ενοικίων, την κλιματική κρίση που βρίσκεται σε εξέλιξη, το βάρος των διαρκών, συνεχόμενων κρίσεων, είναι εξαιρετικά δύσκολο να διατηρήσουμε τη συλλογική αίσθηση του “επείγοντος”, να βρούμε μέσα μας το αντανακλαστικό της ουσιαστικής δράσης. Αυτό που κάνουμε είναι να βρισκόμαστε καθημερινά, 24 ώρες το 24ωρο με ένα επίμονο αίσθημα ανησυχίας.
Προφανώς, αυτό δεν αποτελεί έκκληση για αποδέσμευση ή εγκατάλειψη των προσπαθειών για αλλαγή. Αλλά μέσα στην όλη αναταραχή, φέρνει μια λύτρωση, μια παρηγοριά, η κατανόηση του γιατί νιώθουμε έτσι. Το 2023 φτάνει στο τέλος του και ειλικρινά δεν μπορούμε να προβλέψουμε τι θα φέρει το 2024. Αλλά εν μέσω αυτής της αέναης τρικυμίας, μόνο να καβαλήσουμε αυτό το παράξενο, ανεξέλεγκτο κύμα μπορούμε. Λίγο να το κοντράρουμε περιστασιακά. Και λίγο να του πάμε κόντρα όταν η στιγμή μοιάζει κατάλληλη.