Πολιτισμός του σταχτοδοχείου: Μια απλή άσκηση κριτικής σκέψης για το δημόσιο κάπνισμα

Ας προβούμε σε μια απλή άσκηση κριτικής σκέψης. Ας υποθέσουμε ότι δεν υφίσταται αντικαπνιστική νομοθεσία, υπάρχει, όμως, καθολική ενημέρωση για τις βλάβες που προξενεί το κάπνισμα στην υγεία του ανθρώπου. Πόσοι από τους αναγνώστες-μη καπνιστές θεωρούν ότι πρέπει να θεσμοθετηθούν απαγορεύσεις για να μην καθίστανται παθητικοί καπνιστές και πόσοι από τους αναγνώστες-καπνιστές θεωρούν ότι πρέπει να θεσμοθετηθούν απαγορεύσεις για να μην καθιστούν τους συνανθρώπους τους παθητικούς καπνιστές; Είναι, ή τουλάχιστον θα έπρεπε, να είναι πασιφανές ότι σε μια κοινωνία φιλελεύθερη και πολιτισμένη, η θεσμοθέτηση αυτών των απαγορεύσεων παρέλκει, διότι η απαγόρευση δεν αποτελεί την επίσημη παραδοχή του κράτους ότι το κάπνισμα αποτελεί δραστηριότητα βλαβερή, αλλά την επίσημη παραδοχή ότι οι πολίτες του στερούνται των χαρακτηριστικών εκείνων που προάγουν τον σεβασμό για την υγεία του συνανθρώπου τους σε αρχή αυτονόητη και απαραβίαστη.

Το κάπνισμα οδηγεί στον παλιμπαιδισμό. Σε ποια άλλη κατάσταση μπορεί να αποδοθεί η ξεδιάντροπη και ολοσχερής αδιαφορία προς τη βλάβη της υγείας άλλων ανθρώπων από μια προσωπική συνήθεια με κανένα πραγματικό όφελος πέρα από την εξυπηρέτηση ενός εθισμού, αν όχι από την επιστροφή σε μια ιδιόμορφη κατάσταση εγωισμού, η οποία αρμόζει μόνο σε παιδιά και δη κακομαθημένα. Παρόλα αυτά, και τουλάχιστον θεωρητικά, ο καπνιστής εμφανίζει ορισμένες ευαισθησίες όσον αφορά τα πρόσωπα τα οποία είναι διατεθειμένος να εκθέσει στα προϊόντα του εθισμού του∙ οι περισσότεροι ισχυρίζονται ότι δε θα καπνίσουν δίπλα σε ένα παιδί ή δίπλα σε μια έγκυο.

Αυτό που προσωπικά βρίσκω εκπληκτικό, λοιπόν, είναι η οριοθέτηση της ευαισθησίας, η οποία δεδομένης της πάγιας αδιαφορίας για τη σχετική νομοθεσία, αποτελεί ακράδαντο γεγονός. Οι καπνιστές θέτουν συνειδητά, κατά βούληση, όρια σε αυτή τους την ευαισθησία. Έτσι, εάν είσαι ενήλικος αδιαφορούν για τη βλάβη που προκαλούν στην υγεία σου. Εάν είσαι παιδί, ίσως σε σεβαστούν, ίσως όμως αδιαφορήσουν θεωρώντας ότι η ευθύνη για τη ζημιά στην υγεία σου επιμερίζεται μεταξύ αυτών και των κηδεμόνων σου, οι οποίοι μολονότι τελούν σε γνώση της πρακτικά ανύπαρκτης αντικαπνιστικής νομοθεσίας, ευθαρσώς σε παίρνουν μαζί για έναν καφέ ή για φαγητό. Ενόψει αυτών των δεδομένων, με τρομερή περιέργεια απευθύνω την ερώτηση της προρρηθείσας οριοθέτησης σε καπνιστές, παρόλο που λαμβάνω κάθε φορά την ίδια, συνοδευόμενη από απογοητευτικού βάθους ενοχές, παραδοχή, την οποία ακατανόητα λησμονούν μερικά λεπτά αργότερα.

Η υγιής, επομένως, αντίδραση στο σημερινό καθεστώς δεν είναι η υπομονή, η οποία δεν αποτελεί εδώ αρετή∙ τουναντίον, η ορθή αντίδραση είναι η απαίτηση εφαρμογής του νόμου, η καταγγελία, η έντονη διαμαρτυρία και η επικοινωνία της δυσαρέσκειας

Σπάνια η καταλληλότητα ενός μέτρου είναι ακαταμάχητη∙ σχεδόν ποτέ δε συμφωνούν παράλληλα όλοι οι ειδικοί, αλλά και η κοινή γνώμη, για την ανάγκη λήψεώς του, τις ευεργετικές προσδοκώμενες απόρροιες της εφαρμογής του και τις συγκεκριμένες επιπτώσεις έναντι των οποίων το μέτρο λειτουργεί προληπτικά ή ανασχετικά. Ως εκ τούτου, η αδιαμφισβήτητη αποτυχία της αναντίλεκτα πρόσφορης αντικαπνιστικής νομοθεσίας στην Ελλάδα και σε μικρό αριθμό άλλων χωρών εμφανίζεται εκ πρώτης όψεως εξαιρετικά περίεργη. Οι λόγοι, ωστόσο, για τους οποίους κανείς δεν τη σέβεται, και, σημαντικότερα, δε σέβεται τους ανθρώπους τους οποίους επιδιώκει να προστατεύσει, δε θα πρέπει πλέον να απασχολούν κανέναν. Η ανίχνευσή τους δεν είναι χρήσιμη, ενώ δεν παρατηρείται κάποια αισιόδοξη ροπή του πληθυσμού, στον οποίο η νομοθεσία απευθύνεται, προς την εύλογη ευαισθησία, ως αποτέλεσμα της επανειλημμένης έκθεσής του στα «αμαρτήματά» του.

Υπάρχει ένα συγκεκριμένο σημείο, στην περίπτωση μας εύγνωστο, πέραν του οποίου οι εξανιστάμενοι λειτουργούν υπεύθυνα, ενώ οι ψύχραιμοι ένοχα, συνεσταλμένοι σε έναν χώρο ασφαλή και υπήνεμο, η παραμονή στον οποίο τους καθιστά μέρος του προβλήματος και τους μολύνει με δόλο ∙ δόλο για την έκθεση των ασθενέστερων συνανθρώπων τους, οι οποίοι στερούνται αντικειμενικά τα προσόντα που απαιτούνται για την αντιμετώπιση ενός κινδύνου και τον υφίστανται, καίτοι πρόθυμα θα τον αντιμετώπιζαν εάν μπορούσαν∙ πρόκειται για τα παιδιά, τα έμβρυα και τους μερικώς ή εκτεταμένως αδαείς, μεταξύ άλλων. Η υγιής, επομένως, αντίδραση στο σημερινό καθεστώς δεν είναι η υπομονή, η οποία δεν αποτελεί εδώ αρετή∙ τουναντίον, η ορθή αντίδραση είναι η απαίτηση εφαρμογής του νόμου, η καταγγελία, η έντονη διαμαρτυρία και η επικοινωνία της δυσαρέσκειας∙ τελικά, η επιδίωξη επέκτασης του πεδίου εφαρμογής του νόμου, με απώτερο σκοπό την οριστική απαλλαγή του κόσμου από το κάπνισμα.

Θεωρείτε ότι πρέπει να επιτρέπεται το κάπνισμα στους δρόμους, στα πεζοδρόμια, στις πλατείες και στους ανοικτούς χώρους τους οποίους όλοι χρησιμοποιούμε; Εάν ναι, γιατί;

Ολοκληρώνοντας, θα ήθελα να απευθύνω ένα ερώτημα προς τους αναγνώστες και παράλληλα να τους παράσχω μια υποτυπώδη και σίγουρα μη δεσμευτική, μολονότι θα εκτιμούσα ιδιαίτερα την υιοθέτησή της, μεθοδολογία απάντησής του ∙ θεωρείτε ότι πρέπει να επιτρέπεται το κάπνισμα στους δρόμους, στα πεζοδρόμια, στις πλατείες και στους ανοικτούς χώρους τους οποίους όλοι χρησιμοποιούμε; Εάν ναι, γιατί;

Εάν εντοπίζετε κάποιον λόγο, χαρίστε μερικά δευτερόλεπτα στον εαυτό σας, για να εξετάσει το κατά πόσο ο λόγος αυτός είναι δίκαιος και σημαντικός∙ εάν είναι επαρκής για να επισκιάσει τον τραυματισμό και την ενόχληση όσων βλάπτονται καθημερινά – ναι, βλάπτονται- σωματικά και ψυχολογικά, από την έκθεσή τους στον καπνό, οποιασδήποτε ποσότητας, στον ανοικτό –ναι, στον ανοικτό- χώρο.

Εάν δεν ανιχνεύσατε κάποιον λόγο, παράλληλα, όμως, τάσσεσθε αρνητικά απέναντι σε μια ενδεχόμενη απαγόρευση αυτού του είδους, αναλογισθείτε χωρίς βιασύνη ποιος λόγος τώρα σας αποτρέπει από το να ικανοποιήσετε τα αιτήματα μιας ομάδας ανθρώπων, τιθέμενοι ενώπιον μιας απαγόρευσης με την οποία δε διαφωνείτε ουσιαστικά.

Εάν τώρα αντιτίθεσθε σε μια σχετική απαγόρευση, επειδή τη βρίσκετε υπερβολική, αναρωτηθείτε ποια ακριβώς θα ήταν η ζημιά από την υλοποίηση αυτής της «υπερβολής» και εξετάστε τη σε αντιδιαστολή με την υφιστάμενη ζημιά την οποία το μέτρο έχει σκοπό να θεραπεύσει∙ τι επιλέγετε;

Εάν αντιτίθεσθε, ενόψει του κατά τα άλλα έγκυρου ενδεχομένου μια σχετική απαγόρευση να μην είναι πρακτικά εφαρμόσιμη, σπεύδω να σας ενημερώσω ότι απαντάτε σε λάθος ερώτημα και, συγκεκριμένα, στο εάν κρίνετε την εφαρμογή της απαγόρευσης δυνατή ή όχι.

Η γνώμη σας με ενδιαφέρει πολύ.

• Ο Αλέξανδρος Βιλδιρίδης είναι δικηγόρος