Βάνα Κράβαρη
Πριν πιάσουμε την εμμονή με τη ντοπαμίνη, τη δεκαετία του 1980, η λεγόμενη «serotonin hypothesis» έγινε κομμάτι της ποπ κουλτούρας. Η θεωρία ήταν απλή: χαμηλή σερονοτονίνη, κακό – υψηλή σεροτονίνη, κακό. Τόσο απλή. Στη συνέχεια, με την έλευση του ίντερνετ, η συζήτηση για τη σεροτονίνη εκτοξεύτηκε. Τα memes μας αύξαναν τη σεροτονίνη, όπως φαίνεται. Ηλιοφάνεια; ΚΑι άλλη σεροτονίνη. Σίγουρα, η φάση μετά το high ενός MDMA θα την έριχνε στα τάρταρα, αλλά η λήψη συμπληρωμάτων 5-HTP θα την έβαζε σε τάξη. Πήγαινε να χαϊδέψεις έναν σκύλο! Πάρε ένα συμπλήρωμα! Και λίγα χάπια ακόμα! Φάε περισσότερες μπανάνες! Η σεροτονίνη έγινε μια συντομογραφία για την έκσταση.
Μόνο που ο μύθος αυτού του ελιξηρίου σύντομα διαλύθηκε. Η χημική ουσία, εξάλλου, είναι εξαιρετικά περίπλοκη. «Εμπλέκεται στα πάντα, αλλά δεν ευθύνεται για τίποτα», είχε πει κάποτε ο νευροεπιστήμονας Barry Jacobs. Η ιδέα ότι η χαμηλή σεροτονίνη προκαλεί κατάθλιψη άρχισε να ξεθωριάζει – μελέτες έδειξαν ότι μπορεί να αρχίσουν να μειώνονται τα επίπεδα σε υγιείς ανθρώπους και αυτοί, ως εκ θαύματος, να παραμείνουν ευτυχισμένοι. Η πτώση της σεροτονίνης είχε αρχίσει.
Τώρα έχουμε περάσει σε μια ένα μεγαλύτερο high: τη ντοπαμίνη. «Η ντοπαμίνη είναι ένας νευροδιαβιβαστής που εμπλέκεται στην ανταπόκριση ανταμοιβής σε εμπειρίες και ευχάριστα ερεθίσματα», εξηγεί στο Dazed η δρ Ciara McCabe, καθηγήτρια Νευροεπιστήμης, Ψυχοφαρμακολογίας και Ψυχικής Υγείας στο Πανεπιστήμιο Reading. Ο ζωτικός χημικός αγγελιοφόρος ρυθμίζει επίσης τη διάθεσή μας, τα κίνητρα και την κίνησή μας. Είναι επίσης προληπτικός, που σημαίνει ότι τον βιώνουμε πριν από οτιδήποτε περιμένουμε με ενθουσιασμό. Όπως και η σεροτονίνη, έχει γίνει γνωστή ως η «ορμόνη της ευτυχίας» – ένας πρόδρομος της ευχαρίστησης. Επιπλέον, η χαμηλή ντοπαμίνη έχει επίσης συνδεθεί με την κατάθλιψη, για αυτό και σε εκατομμύρια ανθρώπους στις ΗΠΑ συνταγογραφείται το Wellbutrin XL (ένας δείκτης επαναπρόσληψης ντοπαμίνης).
@cescacivita #dopaminedecor #funkydecor #colorfuldecor #decor #interiordesign ♬ suono originale – weloveOTH
Και αυτή τη στιγμή δεν χορταίνουμε. Από την ομορφιά μέχρι τη μουσική, από τις τάσεις στα ναρκωτικά μέχρι τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, είμαστε όλοι dopa-friends. Τελευταία, πολλοί δημιουργοί περιεχομένου στο TikTok ποστάρουν τα δικά τους, προσωπικά, «μενού ντοπαμίνης». Όλα ξεκίνησαν όταν ο παρουσιαστής του podcast «Note to Self», Payton Sartain, δημοσίευσε ένα απόσπασμα σχετικά με τη σύνταξη μιας λίστας τα πράγματα που σας κάνουν να νιώθετε καλά για να είστε συναισθηματικά ικανοποιημένοι.
«Η ιδέα είναι να δημιουργήσετε μια λίστα με δραστηριότητες ή χόμπι που ενισχύουν τη διάθεσή σας, η οποία θα παρουσιάζεται στο στυλ ενός μενού εστιατορίου. Σκοπός είναι να είναι μια εναλλακτική λύση στο ασυναίσθητο scrolling στο κινητό σας», λέει η Isabell Oggioni, μια δημοφιλής TikToker που προφανώς και σερβίρει το προσωπικό της μενού ντοπαμίνης. «Οι κατηγορίες είναι: ορεκτικά (γρήγορες δραστηριότητες, οι οποίες διαρκούν πέντε έως δέκα λεπτά), ορεκτικά (δραστηριότητες μεγαλύτερης διάρκειας, 45 ή περισσότερο), συνοδευτικά (πράγματα που μπορείτε να κάνετε ενώ κάνετε multitasking) και επιδόρπιο (μια ανταμοιβή μετά την ολοκλήρωση μιας απαιτητικής εργασίας)», εξηγεί η ίδια.
Ο McCabe έχει παρατηρήσει αυτή την έξαρση σε ό,τι αφορά τη ντοπαμίνη. «Με την έλευση αυτών που θα μπορούσαν να θεωρηθούν νέες “εθιστικές” ασχολίες, όπως το να σκρολάρεις στο TikTok ή το Instagram, η ντοπαμίνη φαίνεται να επανέρχεται στην επικαιρότητα», σημειώνει. Η Oggioni συμφωνεί: «Νομίζω ότι εν μέρει οφείλεται σε αυτή την αυξανόμενη εστίαση στην ευσυνειδητότητα και την αυτοφροντίδα. Η γενιά μου έχει επίσης την τάση να βάζει ετικέτες στα πράγματα και να συμμετέχει σε κινήματα -όπως είδαμε με το Brat Summer. Ίσως τώρα μπαίνουμε στο Φθινόπωρο της ντοπαμίνης».
Και μιας και έφερε η κουβέντα τη φάση «brat», θα ήταν κάπως δύσκολο να μη δούμε το μικρό μας φετινό καλοκαιράκι σαν μια προέκταση της συλλογικής μας εμμονής με τη ντοπαμίνη. Η brat-ίλα ήταν όλη για να βάζουμε makeup, να τρέχουμε σε κλαμπ, και για κάποιους (πολλούς εκεί έξω) η φάση ήταν όποιος έχει ένα μουντού ας το μοιραστεί.
Πάντως, μουσικά, δεν είναι μόνο η Charlie XCX που έχει καβαλήσει το κύμα της ντοπαμίνης. «Ήθελα πραγματικά ο δίσκος να μοιάζει με ένα hit ντοπαμίνης», έχει δηλώσει σε πρόσφατη συνέντευξή της η Normani, σε ερώτηση για το πολυαναμενόμενο άλμπουμ της, Dopamine. Και το νέο άλμπουμ και το concept της FKA Twigs EUSEXA -το οποίο μοιάζει με το σύνθημα «ακριβώς πριν από έναν οργασμό»- ακούγεται αρκετά εμπνευσμένο από τη ντοπαμίνη.
Η ομορφιά και η μόδα είναι επίσης συνδεδεμένες. Μετά το hangover της πανδημίας, το «dopamine dressing» έγινε thing. Προσπαθήσαμε να φορέσουμε όσο το δυνατόν πιο έντονα, παράξενα χρώματα και prints, μέχρι να επιστρέψουμε στο total black σαν άσωτα τέκνα; τώρα είναι η σειρά του μακιγιάζ, με τη Vogue να δίνει σήμα για τη «dopamine beauty».
Κάπως δημοφιλής έχει γίνει και η προσπάθεια να κόψει κανείς τη ντοπαμίνη. Τώρα που γνωρίζουμε όλοι ότι τα likes, οι αντιδράσεις στα social media και το ατέρμονο scroll στο TikTok μας εθίζουν στη ντοπαμίνη, το «dopamine fasting», η νηστεία δηλαδή στη ντοπαμίνη έχει απογειωθεί. Το αντίθετο του «μενού ντοπαμίνης» μας ενθαρρύνει να απενεργοποιηθούμε και να ρίξουμε τη ντοπαμίνη μας, απέχοντας από υπερδιεργετικές δραστηριότητες. Ναι, και εμείς μπερδεμένοι είμαστε: να αναζητούμε τη ντοπαμίνη ή να αποτοξινωθούμε από αυτή;
Πριν από μια δεκαετία, ο Βρετανός κλινικός ψυχολόγος Vaughan Bell έγραψε πως η ντοπαμίνη ήταν «η Kim Kardashian των νευροδιαβιβαστών», επειδή συνδεόταν με πρόστυχες ιστορίες σε άρθρα και ταμπλόιντ και έδινε «στους συντάκτες μια δικαιολογία για να δώσουν λίγο booty στις επιστημονικές σελίδες». Οι εφημερίδες με τις κόκκινες επιγραφές, σημείωσε, έδιναν το μήνυμα πως «τα cupcakes θα μπορούσαν να είναι τόσο εθιστικά όσο η κοκαΐνη», επειδή προφανώς οδηγούσαν σε αύξηση της ντοπαμίνης.
@angiepong13 DOPAMINE MENU🩷🍴… I was inspired by @Juliana to create my own dopamine menu and im obsessed with how it came out!!!🩷 #junkjournal #junkjournalideas #journalsupplies #stickers #journaling #mylife #justagirl ♬ Satellite – Harry Styles
Αλλά το θέμα είναι πολύ πιο περίπλοκο από αυτό. Ο Bell σημείωσε ότι η ντοπαμίνη δεν είναι απλώς μια «χημική ουσία ευχαρίστησης», καθώς έχει πολλές άλλες λειτουργίες στον εγκέφαλο. Επίσης, απελευθερώνεται ακόμα και αν και αν έχει κανείς μια δυσάρεστη, παρά λίγο, αποτυχία. Όπως ας πούμε το να χάσει ένα στοίχημα ή να σπάσει μια κούπα κατά λάθος λίγο πριν σερβίρει τον αγαπημένο του ζεστό καφέ. Με λίγα λόγια, η ντοπαμίνη συνδέεται περισσότερο με αυτό το σημείο του να είναι κάνείς κοντά σε μια ανταμοιβή (για να ενθαρρύνει να ξαναπροσπαθήσει) παρά με την ίδια την ανταμοιβή. Έτσι, η ντοπαμίνη δεν είναι απαραίτητα κάτι ευχάριστο.
Είναι αλήθεια ότι μπορεί συχνά να μας παρακινεί να βρούμε ευχαρίστηση. «Παίζει πράγματι βασικό ρόλο στην ανταπόκριση στην ευχαρίστηση με την πάροδο του χρόνου στην προσδοκία της άφιξης αυτής της ευχαρίστησης», λέει ο McCabe. Αλλά, θα επιμείνουμε, δεν είναι η ίδια η ευχαρίστηση.
Αλλά τι γίνεται με την αποφυγή της ντοπαμίνης; Αυτό δεν είναι καλό; «Η ντοπαμίνη δεν είναι το ίδιο το πρόβλημα. Το πρόβλημα είναι όταν κάποιος νιώθει εθισμένος σε ένα συγκεκριμένο πράγμα, είτε αυτό είναι ένα κινητό τηλέφωνο, είτε είναι ένα κομμάτι κέικ», λέει ο McCabe. Η αποχή από την ανταμοιβή δεν μειώνει τα επίπεδα ντοπαμίνης, απλώς αλλάζει τον τρόπο ενεργοποίησής της. Αντίθετα, θα πρέπει να αποστασιοποιηθούμε από τα ερεθίσματα που ενεργοποιούν την αρχική ντοπαμίνη -όπως το να έχουμε το τηλέφωνό μας κοντά μας- προκειμένου να υπάρξει ουσιαστικό αποτέλεσμα.
@habitnest Resetting your dopamine levels is a great way to feel good about the little achievements in your life #dopaminedetox #dopaminedetoxchallenge #dopamine ♬ awkward sped up sza – rem
Οποιαδήποτε έννοια επαναφοράς του εγκεφάλου, λέει ο McCabe, είναι «ανοησία προς το παρόν» και εντελώς άγνωστη. «Αν πραγματικά κάνατε “αποτοξίνωση” από τη ντοπαμίνη και την αποβάλλατε από το σώμα σας, πιθανότατα θα ήσασταν νεκροί μέσα σε λίγα λεπτά. Τουλάχιστον, θα ήσουν μη λειτουργικός», δήλωσε σε περσινό άρθρο του Dazed ο νευροεπιστήμονας Dr. Dean Burnett.
Για ακόμα μια φορά, όλα προέρχονται από την «ποπ επιστήμη» που δημιουργεί ένα concept στο οποίο η ντοπαμίνη και η ευχαρίστηση γίνονται ένα. Από τη δεκαετία του 1960, η χαμηλή ντοπαμίνη συνδέεται με την κατάθλιψη. Μόνο που όπως και με την υπόθεση της σεροτονίνης, αυτή η απλοϊκή προσέγγιση έχει ανατραπεί ευρέως. Και ενώ η ντοπαμίνη πιθανότατα παίζει ρόλο στην κατάθλιψη, τα πράγματα δεν είναι τόσο ξεκάθαρα.
Μάλλον δεν φταίμε εμείς που συγχαίρουμε τη ντοπαμίνη, η οποία είναι συχνά πρόδρομος της απόλαυσης, με την ίδια την απόλαυση: η ψευδοεπιστήμη μπορεί να εξαπλωθεί σαν πυρκαγιά στο TikTok και η αλήθεια για την εσωτερική λειτουργία του εγκεφάλου μας είναι αρκετά περίπλοκη. Υπάρχει ένα επιχείρημα που λέει ότι η όλη σύγχυσή μας σχετικά με τη λειτουργία της ντοπαμίνης κάνει πραματική ζημιά: εκτός από το να εξοργίζει τους νευροεπιστήμονες, η παρεξήγηση της χημείας του εγκεφάλου μπορεί να μας κάνει να αγχωνόμαστε άσκοπα. Και δεν έχουμε και πολλά περιθώρια.
