Δημήτρης Καβατζικλής
Το καλοκαίρι του 2019, λίγους μήνες ο κορωνοϊός μπει στη ζωή μας, ο Diljeet Gill ολοκλήρωνε το τελευταίο του πείραμα. Διερευνούσε τι συμβαίνει όταν τα παλαιά ανθρώπινα κύτταρα του δέρματος «επαναπρογραμματίζονται» για να μετατρέψουν ενήλικα κύτταρα σε βλαστοκύτταρα, διαβάζουμε στον Guardian.
Ο Gill, διδάκτορας στο Ινστιτούτο Babraham, είχε σταματήσει τη διαδικασία επαναπρογραμματισμού στη μέση για να δει πώς ανταποκρίνονται τα κύτταρα. Βέβαιος για τα ευρήματά του, τα πήγε στον προϊστάμενό του, Wolf Reik. Το αποτέλεσμα ήταν εντυπωσιακό: το γερασμένο δέρμα είχε γίνει πιο νεανικό. Οι δοκιμές διαπίστωσαν ότι τα κύτταρα συμπεριφέρονταν σαν να ήταν 25 χρόνια νεότερα. «Δεν το περίμενα», λέει ο Reik. «Έπεσα από την καρέκλα μου τρεις φορές».
Πολλά έχουν συμβεί από τότε. Το περασμένο καλοκαίρι, ο Reik παραιτήθηκε από τη θέση του για να ηγηθεί ενός νέου ινστιτούτου υπό την αιγίδα της Altos Labs και την υποστήριξη πολλών δισεκατομμυριούχων της Silicon Valley που έχουν διαθέσει κεφάλαια ύψους 3 δισεκατομμυρίων δολαρίων. Το ινστιτούτο θα απασχολεί μια dream team επιστημόνων, με πολλούς νομπελίστες ανάμεσά τους. Στόχος τους είναι να αναζωογονήσουν τα ανθρώπινα κύτταρα με σκοπό να αποτρέψουν τις ασθένειες του γήρατος που οδηγούν στο θάνατο.
Δεν είναι η πρώτη φορά που δισεκατομμυριούχοι της Silicon Valley επενδύουν στο πρόβλημα της γήρανσης. Το 2013, η Google ξεκίνησε την εταιρεία Calico, μια «μυστική» εταιρεία που μελετά ποντίκια και αρουραίους για ανακαλύψει το μυστικό της μακροζωίας. Η εταιρεία στοχεύει να χαρτογραφήσει τη διαδικασία γήρανσης και να παρατείνει την διάρκεια ζωής, χωρίς απτά αποτελέσματα ως τώρα.
Αλλά αυτό δεν πτοεί τους ισχυρούς της Silicon Valley. Ο Peter Thiel, συνιδρυτής του PayPal και της Palantir, έχει διαθέσει ως τώρα εκατομμύρια δολάρια στην έρευνα κατά της γήρανσης, ιδίως για το Methuselah Foundation, έναν μη κερδοσκοπικό οργανισμό που σκοπεύει «να κάνει τα 90 τα νέα 50 έως το 2030». Ο Thiel ισχυρίστηκε ότι θα είναι δυνατό να «αντιστραφούν όλες οι αρρώστιες με τον ίδιο τρόπο που μπορούμε να διορθώσουμε τα σφάλματα ενός προγράμματος υπολογιστή. Ο θάνατος θα μετατραπεί από μυστήριο σε ένα επιλύσιμο πρόβλημα».
Ο Thiel, που ελπίζει να ζήσει μέχρι τα 120, είναι ένας από τους πιο τολμηρούς υποστηρικτές των θεραπειών κατά της γήρανσης. Αυτό που τράβηξε την προσοχή του είναι μια σειρά μακάβριων πειραμάτων που διαπίστωσαν ότι οι μύες, οι εγκέφαλοι και τα όργανα των ηλικιωμένων ποντικών αναζωογονήθηκαν μερικώς όταν τους έγινε μετάγγιση με το αίμα ενός νεαρότερου ζώου. Οι επιστήμονες εξακολουθούν να προσπαθούν να καθορίσουν ποια συστατικά του αίματος κρύβονται πίσω από το φαινόμενο, με σκοπό την επιβράδυνση της άνοιας και άλλων ασθενειών που σχετίζονται με τη γήρανση. Αλλά αυτό δεν εμπόδισε ορισμένες αμερικανικές εταιρείες να προσφέρουν μεταγγίσεις αίματος νεαρών ατόμων – μέχρι που παρενέβη η Υπηρεσία Τροφίμων και Φαρμάκων των ΗΠΑ, προειδοποιώντας τους καταναλωτές ότι δεν υπήρχε «αποδεδειγμένο κλινικό όφελος».
Μια άλλη μέθοδος που έχει προσελκύσει επίσης το ενδιαφέρον στοχεύει στο «ξέπλυμα» των φθαρμένων κυττάρων από το σώμα. Όταν τα κύτταρα καταστραφούν από τοξίνες ή ακτινοβολία μεταβαίνουν σε μια κατάσταση ζόμπι, που είναι γνωστή ως γήρανση. Η διαδικασία έχει πλεονεκτήματα: η γήρανση μπορεί να κλείσει τα κύτταρα με παραμορφωμένο DNA και να τα αποτρέψει από το να γίνουν όγκοι. Αλλά τα γηρασμένα κύτταρα προκαλούν επίσης προβλήματα: συσσωρεύονται στο σώμα μας σαν σκουπίδια και απελευθερώνουν ουσίες που αυξάνουν τις φλεγμονές. Αυτό, με τη σειρά του, οδηγεί σε ασθένειες της τρίτης ηλικίας.
Το 2016, μια startup της Silicon Valley με την ονομασία Unity Biotechnology συγκέντρωσε 116 εκατομμύρια δολάρια από επενδυτές, συμπεριλαμβανομένου του Thiel και του Jeff Bezos, για να δημιουργήσει θεραπείες που ξεπλένουν τα γηρασμένα κύτταρα. Ο συνιδρυτής της Unity, Ned David, πιστεύει ότι τα φάρμακα θα μπορούσαν να «εξαλείψουν το ένα τρίτο των ασθενειών στον ανεπτυγμένο κόσμο». Τα μέχρι στιγμής στοιχεία είναι ενθαρρυντικά. Το 2018, ο James Kirkland, ερευνητής στην κλινική Mayo στη Μινεσότα, ανακοίνωσε ότι τα φάρμακα που καταστρέφουν τα γηρασμένα κύτταρα όχι μόνο βελτίωσαν τις φυσικές ικανότητες των ηλικιωμένων ποντικών, αλλά και επέκτειναν τη διάρκεια ζωής τους. Πάνω από δώδεκα κλινικές δοκιμές βρίσκονται αυτή τη στιγμή σε εξέλιξη για ασθένειες όπως η οστεοαρθρίτιδα και το Αλτσχάιμερ.
Σε περίπτωση που δεν μπορέσουν να αποφύγουν το θάνατο, ο Thiel και άλλοι δισεκατομμυριούχοι έχουν εγγραφεί στο Ίδρυμα Alcor Life Extension, το οποίο παγώνει τα σώματα και τους εγκεφάλους των νεκρών από το 1976. Για περίπου 200.000 δολάρια και μια ετήσια εισφορά, η εταιρεία με έδρα την Αριζόνα υπόσχεται να κρατήσει το πτώμα σας στον πάγο μέχρι να μπορέσει η επιστήμη να σας αναζωογονήσει.
Τον περασμένο μήνα, ο Ρωσο-Ισραηλινός δισεκατομμυριούχος Yuri Milner ανακοίνωσε την υποστήριξη του προς την Altos ενώ φημολογείται και η συμμετοχή του Bezos. Επικεφαλής και συνιδρυτής της Altos είναι ο Rick Klausner, πρώην επικεφαλής του Εθνικού Ινστιτούτου Καρκίνου των ΗΠΑ, ενώ διευθύνων σύμβουλος είναι ο Hal Barron της GlaxoSmithKline.
Ερωτηθείς για την τάση, ο Bill Gates ήταν καυστικός: «Φαίνεται αρκετά εγωκεντρικό ότι ενώ υπάρχει ακόμη ελονοσία και φυματίωση οι πλούσιοι να χρηματοδοτούν προγράμματα που θα τους βοηθήσουν να ζήσουν περισσότερο». Η καθηγήτρια Lorna Harries, μοριακή γενετίστρια στην ιατρική σχολή του Πανεπιστημίου του Exeter, συμφωνεί. «Η γήρανση μας κάνει να συνειδητοποιούμε ότι είμαστε θνητοί. Νομίζω ότι η επιθυμία να παρατείνεις τη ζωή σου όσο το δυνατόν περισσότερο είναι κάτι που κρύβεται πίσω από πολλά πράγματα», λέει. «Αλλά χαίρομαι που βάζουν τα χρήματά τους σε κάτι που νομίζω ότι θα έχει απτά οφέλη στην πορεία».
Το Altos’s Cambridge Institute of Science βρίσκεται υπό κατασκευή στο Granta Park, ένα διαμορφωμένο οικόπεδο 120 στρεμμάτων στο Cambridge της Αγγλίας που φιλοξενεί την AstraZeneca, την Pfizer και την Illumina. Οι πρώτοι ερευνητές πρόκειται να φτάσουν τον Μάιο. Δύο ακόμη campus θα δημιουργηθούν στο Σαν Ντιέγκο και στο Σαν Φρανσίσκο, με υποστήριξη από τον βραβευμένο με Νόμπελ καθηγητή ιατρικής Shinya Yamanaka.
Κεντρικό όραμα του Altos είναι μια διαδικασία που ονομάζεται κυτταρικός επαναπρογραμματισμός. Σε κάθε γέννα, η βιολογία επιδεικνύει τις αναζωογονητικές της δυνάμεις μετατρέποντας τα παλιά κύτταρα των γονιών στους νεανικούς ιστούς των βρεφών. Το 2006, ο Yamanaka δημιούργησε κάτι παρόμοιο στο εργαστήριο. Βρήκε ότι η ενεργοποίηση τεσσάρων γονιδίων στα κύτταρα του δέρματος τα έφερε σε εμβρυϊκή κατάσταση, από την οποία μπορούσαν να αναπτυχθούν στους ιστούς του σώματος. Η μελέτη προκάλεσε κύμα ενδιαφέροντος, αλλά η διαδικασία έχει τους κινδύνους της αφού μέσα σε έμβια όντα αυτά τα γονίδια ευθύνονται για την ανάπτυξη όγκων.
Οι επιστήμονες βελτιώνουν τη διαδικασία, γυρνώντας το ρολόι αρκετά πίσω για να κάνουν τα κύτταρα νεανικά, αλλά όχι καρκινικά. Σε μια μελέτη ορόσημο, ο Juan Carlos Izpisua Belmonte, αναπτυξιακός βιολόγος που θα ηγηθεί του ινστιτούτου Altos στο Σαν Ντιέγκο, έδειξε ότι η ενεργοποίηση των παραγόντων Yamanaka αναζωογόνησε τα ηλικιωμένα ποντίκια και παρέτεινε τη διάρκεια ζωής τους κατά σχεδόν ένα τρίτο.
Το ίδιο κόλπο θα ήταν δύσκολο να επιτευχθεί στους ανθρώπους. Αντίθετα, η ελπίδα είναι να βρεθούν νέα βιολογικά μονοπάτια χρησιμοποιώντας φάρμακα που δεν θα προκαλούν καρκίνο. Επιστήμονες όπως ο Reik και ο Gill σχεδιάζουν να εξερευνήσουν λεπτομερώς αυτούς τους μηχανισμούς για να μετρήσουν πόσο μπορούν τα γηρασμένα κύτταρα να γυρίσουν πίσω τον χρόνο. Δεν υπάρχουν εγγυήσεις επιτυχίας, φυσικά, αλλά αυτή είναι η φύση της ιατρικής έρευνας.