Η αλήθεια για τη «λογοκρισία» του Ρόαλντ Νταλ

Όταν τον περασμένο μήνα έγινε γνωστό ότι εκατοντάδες λέξεις είχαν αλλάξει ή αφαιρεθεί από τις πιο πρόσφατες εκδόσεις των βιβλίων «Ο Τσάρλι και το εργοστάσιο σοκολάτας», «Ματίλντα» αλλά και άλλων βιβλίων του Ρόαλντ Νταλ σε μια προσπάθεια να γίνουν λιγότερο προσβλητικά, όλοι, από την βασιλική σύζυγο και τον Βρετανό πρωθυπουργό μέχρι τον επικεφαλής της PEN America, εξέφρασαν την οργή τους. Ο Salman Rushdie μίλησε για «λογοκρισία», αναφέρουν οι New York Times.

Δεν είναι η πρώτη φορά που γίνεται κάτι τέτοιο. Το 2021 σταμάτησε η πώληση έξι βιβλίων του Dr. Seuss λόγω εικόνων που θεωρήθηκαν προσβλητικές, γεγονός που προκάλεσε πάλι αντιδράσεις με κραυγές περί «ρατσισμού» και «cancel culture».

Υπάρχει, ωστόσο, κάτι βαθύτερο στην υπόθεση. Όποια κι αν είναι η θέση του Νταλ στην παιδική λογοτεχνία του 20ού αιώνα, είναι εντυπωσιακό ότι αυτά τα επιχειρήματα περιστρέφονται κατά κάποιον τρόπο πάντα γύρω από συγγραφείς όπως αυτός και ο Dr. Seuss- αναγκάζεται κανείς να αντιμετωπίσει την σαφώς τρομακτική πιθανότητα ότι είναι τα μόνα βιβλία που εκατομμύρια αγγλόφωνοι αναγνώστες έχουν διαβάσει. (Το γεγονός ότι οι αλλαγές στα κείμενα του Νταλ άρχισαν να εμφανίζονται για πρώτη φορά πριν από περισσότερο από έναν χρόνο χωρίς να προσελκύσουν σημαντική προσοχή είναι απόδειξη αυτού).

Παρά την αγανάκτηση των κριτικών, η αλήθεια είναι ότι οι περισσότερες από τις διορθώσεις στα βιβλία του Νταλ είναι πολύ μικρής σημασίας. Πολλές είναι ασήμαντες (αντικαθιστούν το «γριά μάγισσα» με το «γριά κόρακας») ή έχουν να κάνουν με την γραμματική και την ορθογραφία.  Άλλες είναι πιο «ευαίσθητες» (αλλαγή του μαύρου σε σκοτεινό, ακόμη και όταν οι συνειρμοί δεν είναι φυλετικοί), αλλά δεν επηρεάζουν σοβαρά το νόημα.

Η παραδοχή ότι εδώ διεξάγεται μια σημαντική συζήτηση, ύψιστης σημασίας για το μέλλον του πολιτισμού και της κοινωνίας είναι πολιτικά χρήσιμη και για τις δύο πλευρές. Αλλά αυτό για το οποίο διαφωνούν στην πραγματικότητα δεν είναι αν πρέπει να γίνονται αλλαγές μετά το θάνατο ενός συγγραφέας, αλλά ποιος τις κάνει και γιατί.

Στην περίπτωση του Νταλ, οι αλλαγές προτάθηκαν από τους συμβούλους ενός οργανισμού που ονομάζεται Inclusive Minds, ο οποίος προωθεί «τη διαφορετικότητα, την ισότητα και την προσβασιμότητα στην παιδική λογοτεχνία». Πήραν την έγκριση της Roald Dahl Story Company, η οποία διαχειρίζεται τα πνευματικά δικαιώματα του συγγραφέα και η οποία ανήκει στο Netflix. Είναι επομένως προφανές ότι οι αλλαγές έγιναν για εμπορικούς λόγους.

Εξάλλου, ούτε οι πιο σφοδροί επικριτές δεν μπορούν να πιστέψουν ότι είναι ανήκουστο να τροποποιούνται τα κείμενα διάσημων λογοτεχνικών έργων. Δεν έχουμε ακούσει ποτέ κανέναν να έχει αντιρρήσεις για το γεγονός ότι στις εκδόσεις του «Μεγάλου Γκάτσμπι» από το 1992 και μετά έχουν διορθωθεί πολυάριθμα λάθη.

Η αλλοίωση λογοτεχνικών κειμένων για να εξυπηρετήσει διάφορες ανάγκες, συμπεριλαμβανομένων των προτιμήσεων και ευαισθησιών των αναγνωστών, αποτελεί εδώ και πολύ καιρό τον κανόνα και όχι την εξαίρεση. Στην έκδοση του Σαίξπηρ που εκδόθηκε το 1725, ο Alexander Pope άλλαξε το μέτρο και τη γραμματική σε μια προσπάθεια να το ευθυγραμμίσει με τα ευπρεπή πρότυπα του κοινού του 18ου αιώνα- πολλές προτάσεις, που θεωρούσε ανάξιες του συγγραφέα, υποβιβάστηκαν σε ένα υποσέλιδο στο κάτω μέρος της σελίδας.

Το 1818, ο Dr. Thomas Bowdler και η αδελφή του Harriet δημοσίευσαν τη δεύτερη έκδοση του «The Family Shakespeare», στην οποία αφαίρεσαν σεξουαλικό και βλάσφημο υλικό, συμπεριλαμβανομένης της αθάνατης περιγραφής της γαμήλιας πράξης από τον Ιάγο.

Τον 19ο αιώνα άρχισε να εδραιώνεται η έννοια του ιερού συγγραφικού οράματος. Αλλά ακόμη και τότε, τέτοια πρότυπα έτειναν να εφαρμόζονται μόνο σε καθιερωμένους συγγραφείς. Οι πιο δημοφιλείς αγγλικές εκδόσεις πολλών γαλλικών μυθιστορημάτων του 19ου αιώνα εξακολουθούσαν να είναι σε μεγάλο βαθμό αλλοιωμένες- η πρώτη πιστή αγγλική μετάφραση των «Τριών σωματοφυλάκων» έγινε το 2006.

Όμως οι παλιές εκδόσεις του Δουμά, ενθουσίασαν εκατομμύρια παιδιά, ενέπνευσαν αμέτρητες ταινίες και έδωσαν το όνομα τους σε μια διάσημη σοκολάτα. Θα μπορούσε κανείς να φτάσει στο σημείο να πει ότι έχουν αποκτήσει από μόνες τους κλασική υπόσταση, με τον ίδιο τρόπο που η αγγλική μετάφραση του Προυστ από τον C.K. Scott Moncrieff είναι ένα επίτευγμα αναμφισβήτητα ανώτερο από το γαλλικό πρωτότυπο. Σε σύγκριση με τις μεταφράσεις, το πρωτότυπο έργο του Δουμά είναι ένα σκοτεινό, ελαφρώς κακόγουστο γαλλικό ρομάντζο.

Όλα αυτά σημαίνουν ότι οι αλλαγές σε κλασικά έργα της λογοτεχνίας δεν είναι τόσο αμφιλεγόμενες όσο κάποιοι πιστεύουν. Το ερώτημα που πρέπει να θέσουμε στον εαυτό μας δεν είναι αν είναι λογικό, αλλά ποιος πρέπει να μπορεί να το κάνει – και με ποιο πνεύμα και με ποιο σκοπό.

Στην περίπτωση του Νταλ, οι αλλαγές δεν ήταν αποτέλεσμα ακαδημαϊκής ανάγκης, όπως τα «διορθωμένα κείμενα» που ενσωματώνονται στις χάρτινες εκδόσεις των μυθιστορημάτων του Φώκνερ. Ούτε ήταν ένα μείγμα ακαδημαϊκής γνώσης και οικονομικών κινήτρων, όπως η έκδοση του του «Οδυσσέα» του Joyce από τον Hans Walter Gabler που επανέφερε το καθεστώς των πνευματικών δικαιωμάτων του μυθιστορήματος τη δεκαετία του 1980. Εδώ, επρόκειτο για μια εταιρεία που αντιμετώπισε τα έργα σαν να ήταν απλώς περιουσιακά της στοιχεία.

Ίσως δεν θα έπρεπε να επιτρέπεται σε εταιρείες να αγοράζουν πνευματικές ιδιοκτησίες και να τις μετατρέπουν σε franchise τύπου Star Wars, όπως φαίνεται να κάνει τώρα το Netflix. Σε έναν πιο υγιή κόσμο θα υπήρχε μια αίσθηση ευθύνης για αυτά τα πράγματα. Η πνευματική ιδιοκτησία συγγραφικών έργων, θα έπρεπε να είναι συγκρίσιμη με την ιδιοκτησία ενός Καραβάτζο από ένα μουσείο.

Έτσι ακριβώς συμπεριφέρονται οι νέοι ιδιοκτήτες του Νταλ. Όπως περίμεναν κάποιοι, η υπόθεση αποδείχθηκε ότι ήταν ένα από αυτά τα κλασικά κόλπα τύπου New Coke/Coca-Cola. Μετά από μερικές ημέρες δωρεάν μάρκετινγκ από τους μονίμως εξοργισμένους, ανακοινώθηκε ότι σύντομα θα εκδοθεί μια σειρά 17 τόμων με τις κλασικές εκδόσεις των βιβλίων του Νταλ. Κι ενώ πολλοί «culture warriors» θα σπεύσουν να χαρακτηρίσουν αυτή την είδηση ως νίκη, θα πρέπει να αναρωτηθούν ποιος νίκησε τελικά.

ΔΕΙΤΕ ΕΠΙΣΗΣ

ΚΟΥΙΖ

ΚΟΥΙΖ: Σου λέμε το βιβλίο, μπορείς να βρεις τον συγγραφέα;

23.04.2021