Γιώργος Τσαγκόζης
Ο Πλάτωνας θεωρείται από πολλούς guru της εικονικής πραγματικότητας, ως ο πρωτοπόρος της σκέψης περί αυτής, 2000 χρόνια πριν κατασκευαστούν οι πρώτες συσκευές εικονικής πραγματικότητας.
Στην Αλληγορία του Σπηλαίου που παρουσιάζεται στην Πολιτεία του. Όπως διαβάζουμε στη wikipedia:
“Ο Πλάτων βάζει τον Σωκράτη να περιγράψει ένα σύνολο ατόμων που ζουν όλη τους τη ζωή αλυσοδεμένοι στον τοίχο μιας σπηλιάς, αντικρίζοντας έναν κενό τοίχο.Οι άνθρωποι αυτοί κοιτούν τις σκιές που σχηματίζονται στον τοίχο από αντικείμενα που περνούν μπροστά από μία φωτιά πίσω τους και δίνουν ονόματα σε αυτές τις σκιές.Οι σκιές είναι η πραγματικότητα των φυλακισμένων. Ο Σωκράτης εξηγεί πως ο φιλόσοφος είναι σαν φυλακισμένος που απελευθερώθηκε από τη σπηλιά και βρίσκεται στο επίπεδο όπου καταλαβαίνει ότι οι σκιές δεν είναι η πραγματικότητα, καθώς μπορεί να καταλάβει την αληθινή μορφή της πραγματικότητας και όχι την κατασκευασμένη πραγματικότητα, που είναι οι σκιές για τους φυλακισμένους.Οι κρατούμενοι αυτής της περιοχής δεν επιθυμούν καν να φύγουν από τη φυλακή τους, διότι δεν γνωρίζουν καλύτερη ζωή.
Οι κρατούμενοι κάποια μέρα καταφέρνουν να σπάσουν τα δεσμά τους και ανακαλύπτουν ότι η πραγματικότητά τους δεν είναι αυτή που νόμιζαν.Ανακάλυψαν τον ήλιο, τον οποίο ο Πλάτωνας χρησιμοποιεί ως αντιστοιχία για τη φωτιά, πίσω από την οποία ο άνθρωπος δεν μπορεί να δει. Όπως η φωτιά ρίχνει φως στους τοίχους της σπηλιάς, η ανθρώπινη κατάσταση είναι για πάντα δέσμια των εντυπώσεων που δημιουργούνται μέσω των αισθήσεων. Ακόμη και αν αυτές οι ερμηνείες είναι μια περίεργη λανθασμένη ερμηνεία της πραγματικότητας, ο άνθρωπος δεν μπορεί να ελευθερωθεί από τα δεσμά της κατάστασής του.Δεν μπορεί να ελευθερωθεί από μια φαινομενική κατάσταση, όπως οι φυλακισμένοι δεν μπορούσαν να ελευθερωθούν από τις αλυσίδες τους.[ Ωστόσο, αν ο άνθρωπος μπορέσει ως εκ θαύματος να δραπετεύσει από τη σκλαβιά του, θα έβρισκε ένα κόσμο που δεν μπορεί να καταλάβει – ο ήλιος είναι ακατανόητος για κάποιον που δεν τον έχει δει ποτέ. Με άλλα λόγια, θα ανακάλυπτε ένα άλλο “βασίλειο”, ένα ακατανόητο μέρος, διότι, θεωρητικά, είναι η πηγή μιας ανώτερης πραγματικότητας από αυτή που ήξερε πάντα.”
2000 χρόνια μετά, αυτή η σπηλιά, οι ψεύτικες εικόνες της πραγματικότητας είναι ξεκάθαρα το σημερινό virtual reality και οι αλυσίδες που μας κρατάνε δέσμιους σε αυτό τον “ψεύτικο κόσμο” είναι οι συσκευές εικονικής πραγματικότητας που (θα) φοράμε στο κεφάλι μας. Η πιο διάσημη από αυτές, είναι η νέα συσκευή της Apple το Vision Pro. Τελευταία έχουν βγει πάρα πολλά memes με κόσμο που, παρότι κινείται στον πραγματικό μας κόσμο, φοράει τα vision pro και είναι, κυριολεκτικά στον κόσμο του, ή αν το πάμε ένα βήμα παραπέρα, προτιμάει να μείνει με τις αλυσίδες στον κόσμο των σκιών που περιγράφει ο Πλάτωνας. 
Προσπάθησα να σπάσω το matrix (άλλη μία μορφή της θεωρίας της σπηλιάς) και να ρωτήσω την τεχνητή νοημοσύνη για το τι άποψη θα είχε για το μαραφέτι της apple τηλεμεταφέραμε τον Πλάτωνα στην εποχή μας. Η απάντηση είχε εξαιρετικό ενδιαφέρον:
Είναι πάντα δύσκολο να υποθέσουμε πώς ιστορικές προσωπικότητες όπως ο Πλάτωνας θα αντιλαμβάνονταν σύγχρονες έννοιες όπως η εικονική πραγματικότητα, δεδομένου ότι ζούσαν σε πολύ διαφορετικά πολιτιστικά και τεχνολογικά πλαίσια. Ο Πλάτωνας ήταν φιλόσοφος στην αρχαία Ελλάδα, γνωστός κυρίως για τους διαλόγους του και τις φιλοσοφικές του ιδέες, ιδίως αυτές που παρουσιάζονται σε έργα όπως η “Δημοκρατία” και το “Συμπόσιο”.
Δεδομένων των φιλοσοφικών του ενδιαφερόντων, ο Πλάτων θα μπορούσε να προσεγγίσει την εικονική πραγματικότητα από διάφορες οπτικές γωνίες:
Ιδανικές μορφές και πραγματικότητα: Η θεωρία του Πλάτωνα για τις Μορφές υποδηλώνει ότι υπάρχουν ιδανικές, τέλειες μορφές των πάντων σε μια σφαίρα πέρα από τον φυσικό κόσμο. Η εικονική πραγματικότητα, με τη δημιουργία προσομοιωμένων περιβαλλόντων και εμπειριών, θα μπορούσε να θεωρηθεί ως απομίμηση ή διαστρέβλωση αυτών των ιδανικών μορφών. Ο Πλάτων θα μπορούσε να υποστηρίξει ότι η εικονική πραγματικότητα αποσπά τους ανθρώπους από την αναζήτηση της αλήθειας και της αρετής, βυθίζοντας τους σε τεχνητές εμπειρίες αντί να τους ενθαρρύνει να αναζητήσουν τη γνώση του πραγματικού κόσμου.
Αλληγορία του σπηλαίου: Στην περίφημη αλληγορία του Πλάτωνα από τη “Δημοκρατία”, περιγράφει μια ομάδα ανθρώπων που είναι αλυσοδεμένοι σε ένα σπήλαιο και βλέπουν μόνο σκιές στον τοίχο, τις οποίες μπερδεύουν με την πραγματικότητα. Αν αυτά τα άτομα εισάγονταν ξαφνικά στην εικονική πραγματικότητα, ο Πλάτων θα μπορούσε να δει παραλληλισμούς μεταξύ των τεχνητών εμπειριών της εικονικής πραγματικότητας και των απατηλών σκιών στο σπήλαιο. Θα μπορούσε να προειδοποιήσει να μην εντρυφήσουν υπερβολικά στις εικονικές εμπειρίες και να μη χάσουν την επαφή με τη γνήσια πραγματικότητα.
Ηθικές εκτιμήσεις: Ο Πλάτωνας ασχολήθηκε έντονα με την ηθική και την ηθική, ιδίως όσον αφορά τη διαμόρφωση του χαρακτήρα των ατόμων και των κοινωνιών. Θα μπορούσε να θέσει ερωτήματα σχετικά με τις ηθικές επιπτώσεις της εικονικής πραγματικότητας, όπως αν προάγει την ενάρετη συμπεριφορά ή ενθαρρύνει την απόδραση και την ηθική απομάκρυνση από τις συνέπειες του πραγματικού κόσμου.
Εκπαίδευση και μάθηση: Ο Πλάτων ήταν υπέρμαχος της εκπαίδευσης ως μέσου για την απόκτηση σοφίας και την καλλιέργεια της ψυχής. Θα μπορούσε να εξετάσει τις δυνατότητες της εικονικής πραγματικότητας ως εκπαιδευτικό εργαλείο, ικανό να βυθίσει τους μαθητές σε ιστορικά περιβάλλοντα, επιστημονικά φαινόμενα ή φιλοσοφικά πειράματα σκέψης. Ωστόσο, θα μπορούσε επίσης να προειδοποιήσει κατά της υπερβολικής στήριξης σε προσομοιωμένες εμπειρίες εις βάρος της κριτικής σκέψης και της γνήσιας πνευματικής εμπλοκής.
Τελικά, ενώ μπορούμε να κάνουμε παραλληλισμούς μεταξύ των φιλοσοφικών εννοιών του Πλάτωνα και σύγχρονων θεμάτων όπως η εικονική πραγματικότητα, είναι σημαντικό να αναγνωρίσουμε ότι ο ίδιος θα είχε πιθανότατα μια διαφοροποιημένη και σύνθετη προοπτική που διαμορφώνεται από το δικό του φιλοσοφικό πλαίσιο και το πολιτισμικό του πλαίσιο.
Φυσικά, αυτές είναι κάποιες υποθέσεις του Chat GPT το σίγουρο πάντως είναι, ότι ο Πλάτωνας θα έλεγε “Είδατε που το είχα προβλέψει;”.
