Γιώργος Τσαγκόζης
Μπορεί τα memes για την ευμάρεια των εποχών του Παλαιού ΠΑΣΟΚ του ορθόδοξου να μην είναι της μόδας πλέον, αλλά ακόμα και στην Gen Z η αίσθηση ότι επί των εποχών του πρώτου ΠΑΣΟΚ του Ανδρέα Παπανδρέου. Τότε που σύμφωνα με τη νεομυθολογία που έχει χτιστεί στα social media κατά την περίοδο της οικονομικής κρίσης, όλοι πήγαιναν διακοπές 3 μήνες το καλοκαίρι και τα μπουζούκια ήταν τίγκα 365 μέρες τον χρόνο.
Ήταν όμως έτσι ή όλο αυτό το αφήγημα είναι αποτέλεσμα μιας νοσταλγίας των μεγαλύτερων, για τις εποχές που ήταν νεότεροι και πέρασε στη νέα γενιά σαν μια μικρή περίοδο ουτοπίας που έχει μετατραπεί στην τωρινή δυστοπία;
Ρωτήσαμε το Chat GPT που δεν ήταν ούτε ιδέα το 1981 που εκλέχθηκε για πρώτη φορά ο Ανδρέας πρωθυπουργός, για να μας αναλύσει αντικειμενικά, αν ισχύει ότι τότε τα πράγματα ήταν μέλι γάλα.
Ήταν τελικά καλύτερα τα πράγματα επί Ανδρέα Παπανδρέου;
Το ερώτημα επανέρχεται σταθερά σε κάθε πολιτική ή κοινωνική κουβέντα: «Ήταν καλύτερα επί Ανδρέα;» Για μια μερίδα του πληθυσμού, η απάντηση είναι αυτονόητη. Για άλλους, πρόκειται για την αρχή της κακοδαιμονίας. Αν όμως επιχειρήσει κανείς μια νηφάλια σύγκριση, με πολιτικά, κοινωνικά και οικονομικά δεδομένα, η εικόνα γίνεται πιο σύνθετη.
Η δεκαετία του ’80, με τον Ανδρέα Παπανδρέου στην εξουσία, χαρακτηρίστηκε από εκρηκτική αύξηση των κοινωνικών δαπανών: μόνο μεταξύ 1981 και 1985, οι πρωτογενείς δαπάνες του κράτους αυξήθηκαν από το 29% στο 43% του ΑΕΠ, κυρίως λόγω προσλήψεων στο Δημόσιο και αύξησης των συντάξεων. Οι μισθοί στον δημόσιο τομέα ενισχύθηκαν σημαντικά – σε πολλές περιπτώσεις αυξήθηκαν κατά άνω του 40% ονομαστικά μέσα σε τρία χρόνια, ξεπερνώντας τον πληθωρισμό.
Παράλληλα, όμως, το δημοσιονομικό έλλειμμα ξέφυγε. Το δημόσιο χρέος της χώρας, που το 1980 ήταν μόλις 28% του ΑΕΠ, εκτοξεύθηκε στο 71% το 1989, ενώ ο πληθωρισμός παρέμεινε σταθερά διψήφιος (γύρω στο 18%). Η ανεργία ήταν χαμηλότερη από σήμερα – κυμαίνονταν στο 6-8%, αν και με σημαντική υποκαταγραφή – ενώ η ισοτιμία της δραχμής κατέγραφε συνεχείς υποτιμήσεις.
Το σήμερα, από την άλλη, εμφανίζει πολύ διαφορετική εικόνα. Η ανεργία κινείται στο 10% (Απρίλιος 2025), αρκετά μειωμένη σε σχέση με τα μνημονιακά χρόνια, αλλά ακόμα διψήφια. Ο κατώτατος μισθός, έπειτα από συνεχείς αυξήσεις, βρίσκεται στα 910 ευρώ, όμως η ακρίβεια και η στεγαστική κρίση ροκανίζουν την αγοραστική του δύναμη. Παρά την οικονομική ανάπτυξη – ΑΕΠ +2,4% το 2024 – και τη ραγδαία αύξηση επενδύσεων, το αίσθημα κοινωνικής ασφάλειας απουσιάζει.
Επί Ανδρέα, το κράτος πρόνοιας γιγαντώθηκε – και μαζί του και το κράτος συνολικά. Το ΕΣΥ γεννήθηκε τότε. Οι πολίτες ένιωθαν ότι ανήκουν στο κοινωνικό σύνολο. Η πολιτική είχε πάθος και πρόσωπο. Σήμερα, το κράτος είναι πιο οργανωμένο, πιο διαφανές, αλλά και πιο «μακρινό». Οι πολίτες νιώθουν συχνά μόνοι απέναντι στην αγορά.
Είναι η Ελλάδα του 2025 οικονομικά πιο σταθερή από εκείνη του 1985; Αναμφίβολα. Είναι, όμως, και πιο κοινωνικά δίκαιη; Εδώ η απάντηση δεν είναι προφανής. Ο Ανδρέας Παπανδρέου άφησε πίσω του υψηλά ελλείμματα, αλλά και ένα αίσθημα ένταξης για κοινωνικές ομάδες που μέχρι τότε δεν είχαν φωνή. Η σημερινή Ελλάδα διαθέτει μακροοικονομική πειθαρχία, αλλά πολλές οικογένειες παλεύουν με τη φτώχεια, την ανασφάλεια, την αναξιοκρατία.
Η μνήμη εξιδανικεύει. Αλλά και οι αριθμοί κάτι λένε. Οι δεκαετίες αλλάζουν, οι προτεραιότητες μεταβάλλονται, αλλά η συζήτηση για το αν «ήταν καλύτερα επί Ανδρέα» παραμένει ζωντανή – και χρήσιμη. Όχι ως νοσταλγία, αλλά ως υπενθύμιση πως το κράτος δεν είναι μόνο λογιστικά μεγέθη. Είναι και αίσθημα. Και συμμετοχή.
