Τι γίνεται τώρα στην Ελλάδα με την υποβοηθούμενη αναπαραγωγή;

Όλο και πιο δημοφιλής είναι η υποβοηθούμενη αναπαραγωγή με τις γυναίκες να εργάζονται και να επιλέγουν να κάνουν οικογένεια όλο και μεγαλύτερες, είτε με σύντροφο είτε και χωρίς, αλλά ακόμη και τα ομόφυλα ζευγάρια, ατύπως φυσικά -ακόμα τουλάχιστον-, να καταφεύγουν πια σε αυτή τη μέθοδο.

Πριν λίγες εβδομάδες ψηφίστηκε από το ελληνικό κοινοβούλιο ένα νέο νομοθετικό πλαίσιο. Στα Μικροπράγματα της LiFO μιλάνε σήμερα ο Μαιευτήρας-Χειρουργός-Γυναικολόγος Αλέξανδρος Τζεφεράκος και ο δικηγόρος Πέτρος Πανταζής.

Όπως μας εξηγεί ο δικηγόρος Πέτρος Πανταζής, το νομικό καθεστώς της ιατρικής υποβοήθησης στην ανθρώπινη αναπαραγωγή, καθορίζεται α) από τον Νόμο 3305/2005 και β) από τον πρόσφατο Νόμο 4958/21-7-2022.

Κύρια σημεία του είναι:

1. Οι μέθοδοι υποβοήθησης, εφαρμόζονται σε ενήλικα πρόσωπα μέχρι την ηλικία φυσικής ικανότητας αναπαραγωγής του υποβοηθούμενου προσώπου. Σε περίπτωση που το υποβοηθούμενο πρόσωπο είναι γυναίκα, ως ηλικία φυσικής ικανότητας αναπαραγωγής νοείται το πεντηκοστό τέταρτο έτος (54 έτη και 0 ημέρες). Σε γυναίκες ηλικίας πενήντα ετών και μίας ημέρας (50 έτη και 1 ημέρα) μέχρι πενήντα τεσσάρων ετών (54 έτη και 0 ημέρες) δύναται να εφαρμοσθεί μέθοδος ιατρικώς υποβοηθούμενης αναπαραγωγής μόνο μετά από σχετική άδεια της Αρχής. Η εφαρμογή τους σε ανήλικα πρόσωπα επιτρέπεται κατ’ εξαίρεση, λόγω σοβαρού νοσήματος που επισύρει κίνδυνο στειρότητας, για να εξασφαλιστεί η δυνατότητα τεκνοποίησης.

2. Απαγορεύεται η διάθεση γαμετών και γονιμοποιημένων ωαρίων με οποιοδήποτε αντάλλαγμα προς τον δότη. Δεν συνιστά, όμως, αντάλλαγμα η καταβολή των δαπανών που είναι απαραίτητες για τη λήψη και την κρυοσυντήρηση των γαμετών.

Στις παραπάνω δαπάνες περιλαμβάνονται:

α. οι ιατρικές, εργαστηριακές, φαρμακευτικές και νοσηλευτικές δαπάνες πριν, κατά και μετά τη λήψη των γαμετών,

β. τα έξοδα της μετακίνησης και διαμονής του δότη, γ. κάθε θετική ζημία του δότη εξαιτίας αποχής από την εργασία του, καθώς και οι αμοιβές για εξαρτημένη εργασία που ο υποψήφιος δότης στερήθηκε, εξαιτίας της απουσίας του για την προετοιμασία και πραγματοποίηση της λήψης των γαμετών, καθώς και αποζημίωση για τη βιολογική καταπόνησή του. Το ύψος των καλυπτόμενων δαπανών και της αποζημιώσεως καθορίζεται με απόφαση της Αρχής.

3. Με τον πρόσφατο Ν. 4958/2022, τροποποιήθηκε επιπλέον το άρθρο 1455 του Αστικού Κώδικα περί της ιατρικής υποβοήθησης στην ανθρώπινη αναπαραγωγή και, εφεξης, η ιατρική υποβοήθηση επιτρέπεται όχι μόνο για την αντιμετώπιση της αδυναμίας απόκτησης τέκνων με φυσικό τρόπο ή για την αποφυγή μετάδοσης στο τέκνο σοβαρής ασθένειας, αλλά και για τη διατήρηση της γονιμότητας, ανεξάρτητα από την ύπαρξη ιατρικής αναγκαιότητας,.

4. Επίσης, η ανθρώπινη αναπαραγωγή με τη μέθοδο της κλωνοποίησης απαγορεύεται. Επιλογή του φύλου του τέκνου δεν είναι επιτρεπτή, εκτός αν πρόκειται να αποφευχθεί σοβαρή κληρονομική νόσος που συνδέεται με το φύλο, ενώ, Δωρεά γεννητικού υλικού μεταξύ συγγενών είναι επιτρεπτή μόνο μεταξύ συγγενών σε πλάγια γραμμή.

5. Τέλος, κατά το άρθρο 1456 του Αστικού Κώδικα, Κάθε ιατρική πράξη, διενεργείται με την έγγραφη συναίνεση των προσώπων που επιθυμούν να αποκτήσουν τέκνο. Αν η υποβοήθηση αφορά άγαμη γυναίκα, η συναίνεση αυτής και, εφόσον συντρέχει περίπτωση ελεύθερης ένωσης, του άνδρα με τον οποίο συζεί παρέχεται με συμβολαιογραφικό έγγραφο. Ειδικά η κρυοσυντήρηση μη γονιμοποιημένου γεννητικού υλικού (γαμετών) πραγματοποιείται κατόπιν έγγραφης συναίνεσης του προσώπου που το καταθέτει. Αν πρόκειται για ζεύγος, δεν απαιτείται η συναίνεση του ή της συζύγου ή του προσώπου με το οποίο έχει συναφθεί σύμφωνο συμβίωσης ή του ή της συντρόφου. Η κρυοσυντήρηση ζυγωτών και γονιμοποιημένων ωαρίων πραγματοποιείται κατόπιν έγγραφης συναίνεσης των προσώπων που τα καταθέτουν. Αν πρόκειται για ζεύγος, απαιτείται η συναίνεση και των δύο συζύγων ή συμβαλλόμενων σε σύμφωνο συμβίωσης ή συντρόφων.

***

Ο Αλέξανδρος Τζεφεράκος (Διευθυντής Εξωσωματικής Γονιμοποίησης ΡΕΑ και Αντιπρόεδρος Δ.Σ. ΡΕΑ) μιλάει στη LiFO, δίνοντας απαντήσεις, από το τι ακριβώς είναι η υποβοηθούμενη αναπαραγωγή μέχρι τους περιορισμούς για την υγεία μίας γυναίκας μέχρι τις δυσκολίες που παρουσιάζονται και τις βελτιώσεις που χρειάζεται ο νέος νόμος.

— Κύριε Τζεφεράκο, τι είναι η ιατρικά υποβοηθούμενη αναπαραγωγή;

Είναι η υποειδικότητα της γυναικολογίας που αντιμετωπίζει και λύνει προβλήματα γονιμότητας. Εφαρμόζοντας χειρουργικές μεθόδους διόρθωσης ανατομικών προβλημάτων των αναπαραγωγικών οργάνων ή συντηρητικές και φαρμακευτικές θεραπείες και σε συνεργασία με την κλινική εμβρυολογία υποβοηθητικές τεχνικές για επίτευξη σύλληψης και εγκυμοσύνης εφαρμόζοντας μεθόδους από πρόκληση και προγραμματισμό ωορρηξίας για φυσική σύλληψη με προγραμματισμένες επαφές , έως σπερματέγχυση και τεχνικές εξωσωματικής γονιμοποίησης. Εξυπηρετεί δηλαδή ένα πολύ ευρύ πλαίσιο από την απλή συμβουλευτική μέχρι μείζονες παρεμβάσεις στην λύση προβλημάτων για την απόκτηση ένας παιδιού.

— Αφορά μόνο τις γυναίκες και τα ετερόφυλα ζευγάρια;

Το ελληνικό νομικό πλαίσιο επιτρέπει να παρέχουμε υπηρεσίες υποβοηθούμενης αναπαραγωγής σε ζευγάρια με πρόβλημα υπογονιμότητας ή σε γυναίκες που επιλέγουν την δημιουργία μονογονεϊκής οικογένειας με σπέρμα από τράπεζα σπέρματος .

— Ποιους περιορισμούς θέτει ο νόμος;

Ο νόμος για την ανθρώπινη αναπαραγωγή που ισχύει στην Ελλάδα από τον Ιανουάριο του 2005 έβαλε τάξη στο χώρο την υποβοηθούμενης αναπαραγωγής και οι πρόσφατες παρεμβάσεις έλυσαν μερικά από τα θέματα που είχαν παρουσιαστεί με την εφαρμογή του.

Το καινούργιο θεσμικό πλαίσιο λύνει ένα πρόβλημα κοινωνικό. Ευτυχώς με τον συγκεκριμένο νόμο θεσμοθετείται και από ότι έχω πληροφορηθεί ή στο Αττικόν ή στο Έλενα θα γίνει Κέντρο Εξωσωματικής Γονιμοποίησης ανθρώπων, οι οποίοι πάσχουν από τον ιό της ανθρώπινης ανοσολογικής ανεπάρκειας, το Aids. Αυτό είναι πολύ σημαντικό και είναι επιβεβαίωση ευαισθητοποίησης για τα ανθρώπινα δικαιώματα όπως και η αύξηση του ορίου ηλικίας των γυναικών στα 54 χρόνια . Είναι πάρα πολύ σημαντική η απόφαση της πολιτικής ηγεσίας. Για κάποιους είναι υπερβολή, για κάποιους που έχουν πρόβλημα υπογονιμότητας είναι καλ…

— Οι περιορισμοί που θέτει ο νόμος συμβαδίζουν με τους περιορισμούς που υπάρχουν για να μην κινδυνεύσει μία γυναίκα;

Στις γυναίκες που πλησιάζουν τα όρια του ηλικιακού περιορισμού εξασφαλίζεται η υγεία τους πριν ξεκινήσουν κάποια διαδικασία υποβοηθούμενης αναπαραγωγής με ενα φάσμα εξεταστέων.

Μια σημαντική καινοτόμος αλλαγή του νέου νομοσχεδίου είναι η στήριξη για την κρυοσυντήρηση ωαρίων και για κοινωνικούς λόγους όπως για λόγους υγείας η δυνατότητα φύλαξης ωαρίων η σπέρματος χωρίς την συγκατάθεση του ή της συντρόφου που υπήρχε παλιά.

— Μέχρι ποιος αριθμός εξωσωματικών είναι ασφαλής για μία γυναίκα; Υπάρχει μέγιστος επιτρεπόμενος αριθμός;

Δεν υπάρχει θεσμοθετημένο επιστημονικά και νομικά όριο προσπαθειών. Στην Ελλάδα ο ΕΟΠΥΥ χρηματοδοτεί εν μέρει 4 προσπάθειες. Σε Αυστραλία Σουηδία παρέχει το σύστημα υγείας 6 προσπάθειες. Σε κάποιες κάποιες χώρες όπως οι ΗΠΑ κάνουν «όσες αντέχουν οικονομικά»

— Εσείς τι συστήνετε στις πελάτισσες σας;

Κάθε ζευγάρι και κάθε περίπτωση αντιμετωπίζεται εξατομικευμένα.

Το όριο που πρέπει να βάζουμε είναι στα πλαίσια τις ψυχολογικής, κοινωνικής, οικονομικής και βιολογικής επιβάρυνσης αλλά και το ποσοστό επιτυχίας στο οποίο κινείται το κάθε ζευγάρι ώστε να πετύχουμε το επιθυμητό αποτέλεσμα που είναι να πάρουν ενα παιδί στην αγκαλιά τους.

— Ποιες δυσκολίες διακρίνετε στον νέο νόμο;

Ο νόμος φέρνει την χώρα μας μεταξύ των κορυφαίων χωρών στο θεσμικό πλαίσιο που διέπει την ανθρώπινη αναπαραγωγή. Το μόνο σημείο του που εγείρει κάποιες διαφωνίες είναι η δωρεά γαμετών μεταξύ συγγενών σε πλάγια γραμμή.

— Ποιες βελτιώσεις θα προτείνατε;

Η βελτίωση που θα μπορούσε να προστεθεί είναι η δικαιωματική εξίσωση ώστε και οι άνδρες να έχουν δυνατότητα όπως οι γυναίκες για μονογονεϊκή οικογένεια.

Ο δικηγόρος, Πέτρος Πανταζής, μας απαντά στο ποιους αφορά και αν μπορεί να αφορά νομοθετικά πλέον τα ομόφυλα ζευγάρια.

— Ποιους αφορά η ιατρικώς υποβοηθούμενη αναπαραγωγή;

Η υποβοηθούμενη αναπαραγωγή επιτρέπεται κατ’ αρχήν σε ετερόφυλα ζευγάρια που έχουν συνάψει γάμο ή σύμφωνο συμβίωσης, εφόσον στις περιπτώσεις αυτές θεωρείται βέβαιη η ύπαρξη των δύο γονέων, αλλά και ενός σχετικά σταθερού περιβάλλοντος, στοιχείο που θεωρείται κρίσιμο για την ανάπτυξη του παιδιού. Στην περίπτωση που δεν υπάρχει γάμος ή σύμφωνο συμβίωσης και η άγαμη γυναίκα θέλει να ενταχθεί σε διαδικασία υποβοηθούμενης αναπαραγωγής μαζί με τον σύντροφό της, ο νόμος απαιτεί να πρόκειται για «τον άνδρα με τον οποίο συζεί», χωρίς όμως να μπορεί ασφαλώς να βεβαιωθεί με οποιονδήποτε ασφαλή τρόπο η σχέση αυτή, το περιεχόμενο της οποίας άλλωστε δεν προκύπτει καν από τον νόμο.

— Υπάρχει κάποια απαραίτητη προϋπόθεση για να προβεί κάποιος σε τέτοιου είδους ιατρικές πράξεις;

Προϋπόθεση, η οποία πρέπει να συντρέχει για την έγκυρη προσφυγή στην Ι.Υ.Α., είναι η συναίνεση των προσώπων που επιθυμούν να αποκτήσουν το τέκνο, η οποία δίδεται πάντα, ανεξάρτητα αν πρόκειται για ομόλογη (όταν γίνεται με γεννητικό υλικό από τους συζύγους ή συντρόφους) η ετερόλογη (όταν γίνεται με ξένο γεννητικό υλικό) γονιμοποίησης. Στην Ελλάδα απαιτείται απλή έγγραφη συναίνεση (όταν μεταξύ των δύο υποβοηθούμενων προσώπων υπάρχει γάμος ή σύμφωνο συμβίωσης), η συμβολαιογραφικό έγγραφο (σε περίπτωση ελεύθερης ένωσης), ενώ με συμβολαιογραφικό έγγραφο συναινεί και η άγαμη ελεύθερη γυναίκα. Νομολογιακά ωστόσο, έχει γίνει δεκτό, ότι αρκεί και η άτυπη συγκατάθεση του άνδρα, που προκύπτει από την ενεργό συμμετοχή του σε όλες τις φάσεις της Ι.Υ.Α. Στις περιπτώσεις των ανηλίκων προσώπων προβλέπεται από το Νόμο, ότι η συναίνεση δίνεται από τους γονείς του ή από τον επίτροπο, ενώ αν ο ανήλικος έχει συμπληρώσει το δέκατο πέμπτο έτος της ηλικίας του, μπορεί και ο ίδιος να συναινέσει στην κρυοσυντήρηση.

— Υπάρχει μέριμνα για πρόσβαση στην υποβοηθούμενη αναπαραγωγή για τα ομόφυλα ζευγάρια ή/ και τους ομόφυλους άντρες; 

Στην Ελλάδα, οι άγαμοι ελεύθεροι άνδρες δεν έχουν, σύμφωνα με τη στενή ερμηνεία του νόμου, πρόσβαση στην υποβοηθούμενη αναπαραγωγή, η οποία θα μπορούσε να επιτευχτεί με την μέθοδο της παρένθετης μητρότητας. Η πρόσβαση στη μέθοδο της παρένθετης μητρότητας επιτρέπεται ρητά μόνο στα ζευγάρια και στις ελεύθερες άγαμες γυναίκες και, έτσι, συνάγεται έμμεσα ότι ο μοναχικός άνδρας δεν μπορεί να έχει πρόσβαση στη συγκεκριμένη μέθοδο. Η άποψη αυτή, ουσιαστικά επικεντρώνεται στην γραμματική ερμηνεία της διάταξης, που κάνει λόγο αφενός για «γυναίκα που επιθυμεί να αποκτήσει τέκνο» και αφετέρου για παρεχόμενη δικαστική άδεια «ύστερα από αίτηση της γυναίκας». Όμως, η απαγόρευση της εφαρμογής μεθόδων Ι.Υ.Α. στον μόνο άγαμο άνδρα αντίκειται στην αρχή της ισότητας και είναι, για το λόγο αυτό, αντισυνταγματική. Στο συμπέρασμα αυτό καταλήγουν οι αποφάσεις, υπ’ αρ. 2827/2008 του Μονομελούς Πρωτοδικείου Αθηνών και υπ’ αρ. 13707/2009 του Μονομελούς Πρωτοδικείου Θεσσαλονίκης, οι οποίες έκαναν δεκτές αιτήσεις για παρένθετη μητρότητα άγαμων μόνων ανδρών, κατ’ αναλογία με τα όσα ισχύουν για τις γυναίκες.

— Άρα τι συμβαίνει στη χώρα μας ως προς τους ομόφυλους που επιθυμούν να κάνουν τη δική τους οικογένεια; 

Να σημειωθεί, ότι στην Ελλάδα, δεν αναγνωρίζεται στα ομόφυλα ζευγάρια δικαίωμα πρόσβασης σε μεθόδους Ι.Υ.Α. Αν ένα ομόφυλο ζευγάρι γυναικών προσφύγει σε μέθοδο Ι.Υ.Α., το παιδί θα συνδέεται νομικά μόνο με τη γυναίκα που το γέννησε, ή αιτήθηκε την γέννησή του μέσω παρένθετης μητέρας. Αν ένα ομόφυλο ζευγάρι ανδρών προσφύγει παρανόμως στη μέθοδο της παρένθετης μητρότητας, μητέρα του παιδιού είναι η παρένθετη (και πατέρας τεκμαίρεται ο σύζυγός της, ο οποίος όμως μπορεί να προσβάλει την πατρότητα). Μόνο ακολουθώντας τη διαδικασία της υιοθεσίας θα μπορούσε ο ένας από τους δύο άνδρες να συνδεθεί νομικά με το παιδί.