Δημήτρης Καβατζικλής
Τον 19ο αιώνα ο ο Γάλλος φυσιολόγος Claude Bernard ανέπτυξε τη θεωρία του λέγοντας ότι «μια ελεύθερη και ανεξάρτητη ύπαρξη είναι δυνατή μόνο μέσω της σταθερότητας του εσωτερικού κόσμου», λέει το popsci.
Αυτή η εσωτερική ισορροπία ονομάζεται «ομοιόσταση». Ο Walter Bradford Cannon επινόησε τον όρο το 1926, αλλά η μελέτη του ξεκίνησε τη δεκαετία του 1960, όταν οι επιστήμονες εφάρμοσαν τη θεωρία ελέγχου, έναν κλάδο της μηχανικής που ασχολείται με δυναμικά, μεταβαλλόμενα συστήματα της ανθρώπινης ανατομίας. Ανακάλυψαν ότι το ανθρώπινο σώμα είναι γεμάτο με υποδοχείς και αισθητήρες που αξιολογούν συνεχώς τις αλλαγές που συμβαίνουν σε αυτό, όπως αλλαγές στο κυκλοφορικό, διακυμάνσεις στο σάκχαρο και εξωτερικές απειλές. Αυτοί οι αισθητήρες είναι συνεχώς σε επαφή με το νευρικό σύστημα που στέλνει οδηγίες στα όργανα του σώματος με σκοπό να κρατά τη λειτουργία του σταθερή. Μοιάζει αρκετά με το σύστημα cruise control του αυτοκινήτου. Το αυτοκίνητό κάνει τις απαραίτητες ρυθμίσεις ώστε να κρατήσει την ταχύτητα του σταθερή, ανεξάρτητα από το αν βρίσκεται σε ανηφόρα ή κατηφόρα. Σε αυτή την περίπτωση, η κλίση του αυτοκινήτου μοιάζει με το άγχος, που απειλεί την ομοιόσταση.
Αυτή η διαδικασία λειτουργεί άριστα σε περιπτώσεις λοιμώξεων και ελαφρών ερεθισμών, αλλά τι γίνεται όταν συμβαίνουν μεγάλες αλλαγές;
Μπορούν τέτοιες ξαφνικές πιέσεις να καταλήξουν στο θάνατο; Η απάντηση είναι ναι.
Σε καταστάσεις παρατεταμένης αγωνίας, το βιοχημικό status quo δεν επιστρέφει στα κανονικά του επίπεδα. Ανεχόμαστε την παρουσία ενός στρεσογόνου παράγοντα έως ότου εξαφανιστεί. Σε δύσκολες καταστάσεις μικρής διάρκειας το σώμα μας ανταποκρίνεται και στη συνέχεια επιστρέφει στην ομοιόσταση όταν τελειώσει το συμβάν. Σε μια χρόνια κρίση, ένα εχθρικό εργασιακό περιβάλλον ή μια πανδημία για παράδειγμα, το σύστημά μας βρίσκεται συνεχώς σε φάση αντίδρασης, με καταστροφικά αποτελέσματα.
Αντιμέτωπο με συνεχή εμπόδια, το σώμα μας αρχίζει να καταστέλλει την παραγωγή ντοπαμίνης, ενώ συνεχίζει να αντλεί υψηλά επίπεδα κορτιζόλης και αδρεναλίνης. «Όσο περισσότερο κάποιος εκτίθεται σε αυτές τις χημικές ουσίες, τόσο το χειρότερο», εξηγεί ο Γιώργος Χρούσος, καθηγητής παιδιατρικής και ενδοκρινολογίας στην Ιατρική Σχολή του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών, ο οποίος μελετά το άγχος εδώ και δεκαετίες.
Ειδικά η κορτιζόλη είναι ιδιαίτερα προβληματική. Εκκρίνεται από τα επινεφρίδια ως απάντηση στη διέγερση. Και ενώ σε μικρές ποσότητες είναι χρήσιμη, σε μεγάλες ποσότητες μπορεί να καταστεί επικίνδυνη. Όταν αντιμετωπίζουμε ένα πρόβλημα, η έκκριση κορτιζόλης αυξάνει το σάκχαρο στο αίμα, διευκολύνει την επισκευή των ιστών και απομακρύνει την ενέργεια από λειτουργίες που δεν είναι ιδιαίτερα χρήσιμες εκείνη τη στιγμή, όπως η πέψη. Μας βοηθά δηλαδή να προετοιμαστούμε για «μάχη».
Ωστόσο, δεδομένου ότι η ορμόνη διεγείρει και την παραγωγή γλυκόζης στο ήπαρ, τα υψηλά επίπεδα συνεχούς στρες οδηγούν τελικά σε αυξημένο σπλαχνικό λίπος. Αυτά τα κύτταρα καλύπτουν τα εσωτερικά όργανα και η φλεγμονώδης παρουσία τους αυξάνει τον κίνδυνο εμφάνισης πολλών σοβαρών ασθενειών όπως εγκεφαλικά, Alzheimer και διαβήτης τύπου 2. Μια μελέτη του 2019 στο European Heart Journal διαπίστωσε ότι για τις γυναίκες, η μάζα ολόκληρου του σωματικού λίπους δεν συσχετίζεται με τις καρδιακές παθήσεις, αλλά τα αυξημένα επίπεδα λίπους στην κοιλιά προέβλεψαν υψηλότερο κίνδυνο καρδιακών προβλημάτων κατά 91%. Μια μελέτη του περιοδικού Neurology το 2008 έδειξε ότι τα άτομα με τα υψηλότερα επίπεδα λίπους στην κοιλιά είχαν σχεδόν τρεις φορές περισσότερες πιθανότητες να εμφανίσουν άνοια. Ανάλογη σχέση υπάρχει και μεταξύ της περίσσειας κορτιζόλης και της μείωσης της οστικής πυκνότητας και της μυϊκής μάζας.
Καθώς κυκλοφορούν σε όλο το σώμα και μπαίνουν στον εγκέφαλο, ορισμένα σωματίδια μπορούν να προκαλέσουν άγχος και κατάθλιψη. Μεταξύ των κύριων ενόχων είναι η ορμόνη απελευθέρωσης της κορτικοτροπίνης, η οποία είναι ένας σημαντικός ρυθμιστής του επινεφριδικού μας συστήματος, η νορεπινεφρίνη και η ιντερλευκίνη 6. Μια μελέτη του 2020 που δημοσιεύθηκε στο PNAS διαπίστωσε ότι το χρόνιο άγχος μπορεί να προκαλέσει «διαρροή» στα φράγματα μεταξύ αίματος και εγκεφάλου, επιτρέποντας τη διεύλευση στους μεσολαβητές που επηρεάζουν την ψυχική μας υγεία.
Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι τα συνεχή προβλήματα μας αρρωσταίνουν. Μια μελέτη του 2003 από το Πανεπιστήμιο του Κολοράντο υπολόγισε ότι ως και το 90% των επισκέψεων σε ιατρεία σχετίζονται με το άγχος. Τον Οκτώβριο του 2020, η Αμερικανική Ψυχολογική Ένωση εξέδωσε την εξής ανακοίνωση: «Βρισκόμαστε αντιμέτωποι με μια εθνική κρίση ψυχικής υγείας που θα μπορούσε να αποφέρει σοβαρές συνέπειες για την υγεία τα επόμενα χρόνια». Ακόμα και πριν από τον COVID, οι ακαδημαϊκοί είχαν συνδέσει το χρόνιο άγχος με τις έξι πρώτες αιτίες θανάτου στη χώρα, συμπεριλαμβανομένων των καρδιακών παθήσεων και ορισμένων τύπου καρκίνου.
Τι μπορούμε να κάνουμε λοιπόν;
«Αυτή είναι μεγάλη ιστορία», λέει ο Χρούσος απαριθμώντας τους συνήθεις υπόπτους που σχετίζονται με το άγχος: τρόπος ζωής, άσκηση, ύπνος και διατροφικές συνήθειες. Ενώ μας προτρέπει να δοκιμάσουμε δραστηριότητες όπως ο διαλογισμός. «Οτιδήποτε θα θέσει τον εγκέφαλό σας υπό έλεγχο για λίγα λεπτά».
Όντως, οι σκέψεις μας επηρεάζουν την ψυχικής μας κατάσταση. Μια μελέτη που δημοσιεύθηκε στο Biological Psychology διαπίστωσε ότι στα άτομα με κατάθλιψη, η σκέψη και μόνο ότι είχαν κάποιο πρόβλημα αύξανε την παραγωγή κορτιζόλης. Αυτό δείχνει ότι η εσκεμμένη απομάκρυνση του νου από τις αρνητικές σκέψεις, συμβάλει σημαντικά στη μείωση των επιπτώσεων της ψυχικής πίεσης. Μια μετά- ανάλυση του περιοδικού JAMA Internal Medicine το υποστηρίζει ότι: «Οι ερευνητές διαπίστωσαν ότι ο διαλογισμός μειώνει τις αρνητικές επιπτώσεις του στρες».
Ίσως αξίζει να το δοκιμάσουμε.
*ΔΕΙΤΕ ΕΠΙΣΗΣ
Ψυχολογικό Τεστ: Είσαι κοινωνικά αγχώδης ή κοινωνικά ασφαλής;