Άρης Δημοκίδης
Διάβασα σχεδόν μονορούφι Το Κορίτσι με το Φλάουτο του Βασίλη Τερζόπουλου (με εικόνες του Βασίλη Κουτσογιάννη), που κυκλοφόρησε φέτος απ’ τις εκδόσεις Υδροπλάνο. Ήταν πολύ στο στυλ μου, και εκτίμησα τον εξαιρετικό τρόπο που μιλούσε για πράγματα σημαντικά με συναρπαστικό -και καθόλου διδακτικό- τρόπο.
Μίλησα με τον Βασίλη Τερζόπουλο, ρωτώντας τον αρχικά ποια ήταν η έμπνευση πίσω απ’ το βιβλίο αυτό.
«Το βιβλίο γεννήθηκε από την πρόθεσή μου να γράψω μια ιστορία για τους αυταρχικούς, απολυταρχικούς προέδρους κρατών, που παρατηρούσα να γίνονται ολοένα και περισσότεροι γύρω μας, πέραν όλων εκείνων που έχει καταγράψει η παγκόσμια Ιστορία», μου λέει ο ίδιος. «Θέλησα να καταπιαστώ με τον τρόπο που κυβερνούν, τυλιγμένοι σ’ έναν μανδύα δημοκρατίας, καθώς και με τους τρόπους με τους οποίους επιχειρούν να αυξήσουν και να διαιωνίσουν την εξουσία και την ισχύ τους. Δημιούργησα, έτσι, τον Ηγεμόνα, ως έναν από τους δύο κεντρικούς χαρακτήρες της ιστορίας μου, έναν δημοκρατικά εκλεγμένο άρχοντα που εξελίχθηκε σε αυταρχικό ηγέτη μιας υποτιθέμενης πόλης, με όλες τις παραπάνω βλέψεις και προθέσεις, και χαρακτηριστικά προσωπικότητας μακιαβελικής επιρροής. Από την άλλη πλευρά, χρειαζόμουν έναν παραμυθένιο χαρακτήρα, με στοιχεία μαγικού ρεαλισμού -που πάντα αγαπώ να ενσωματώνω στα βιβλία μου-, ο οποίος θα οδηγούσε στη λύση που πρέπει να έχει ένα παιδικό βιβλίο. Κάπως έτσι επινόησα το κορίτσι με το φλάουτο, που εμπνεύστηκα από πρόσωπο του οικογενειακού μου περιβάλλοντος, ως τον δεύτερο κεντρικό χαρακτήρα. Και η πολιτική διάσταση της ιστορίας που ήθελα να διηγηθώ, ενώθηκε με τη μουσική. Ένα παράξενο πάντρεμα ομολογουμένως, αλλά νομίζω ενδιαφέρον.»
-Πόσο δύσκολο είναι να μιλήσεις μέσα από την παιδική μυθοπλασία για σημαντικά θέματα που απασχολούν ολόκληρη τη Γη (ειδικά τώρα που μιλάμε);
Σ’ ευχαριστώ που χαρακτηρίζεις τις θεματικές του βιβλίου ως σημαντικές. Το κείμενο στην πρώτη του μορφή γράφτηκε πριν περίπου τρία χρόνια και στριφογύριζε στο μυαλό μου σαν ιδέα για λίγο παραπάνω. Έκτοτε γίναμε μάρτυρες πολλών εξελίξεων και γεγονότων που μου έδιναν τροφή για σκέψη και κίνητρο στην κεντρική ιδέα του βιβλίου. Αν αντιλαμβάνομαι σωστά, η αναφορά σου στο τώρα, παραπέμπει στην εισβολή στην Ουκρανία. Όταν ο Ρώσος Πρόεδρος προχώρησε στην εισβολή, το βιβλίο βρισκόταν στο στάδιο της τελικής επιμέλειας και θυμάμαι τις συζητήσεις μας στην εκδοτική ομάδα για το πόσο επίκαιρο γινόταν ξαφνικά το θέμα του. Δεν ήταν σίγουρα εύκολο να επικοινωνηθούν τέτοιου είδους ζητήματα μέσα από μια ιστορία που θα απευθύνεται σε παιδιά. Προσπάθησα να τα απλοποιήσω αρκετά, χωρίς όμως να χαθεί η ουσία τους και οι αλληγορικοί συμβολισμοί, έτσι ώστε να μπορούν οι αναγνώστες να αναγνωρίσουν σταδιακά τη σύνδεση με τις πραγματικές καταστάσεις που θέλησα να θίξω. Εσκεμμένα διατήρησα στο κείμενο κάποιους όρους και έννοιες του πεδίου των πολιτικών επιστημών, που μπορεί ένα παιδί να μην έχει ξανακούσει, δημιουργώντας ταυτόχρονα και το επεξηγηματικό γλωσσάρι, ώστε να δοθεί ένα πρώτο ερέθισμα, ακόμη κι αν αυτές οι λέξεις θα είναι στα παιδιά ίσως άγνωστες ή δυσνόητες. Κι έπειτα να κάνει κάποιος αν επιθυμεί τη δική του έρευνα. Όλα αυτά τα πασπάλισα με μπόλικη παραμυθόσκονη, έβαλε το μαγικό του πινελάκι ο Βασίλης Κουτσογιάννης, τα κάλυψε με πολύχρωμες νότες και μελωδίες φλάουτου η Ειρήνη Χουλιαρά, και έγιναν όλα λίγο πιο ελκυστικά.
-Τι σου άρεσε πιο πολύ απ’ τη διαδικασία της συγγραφής του Κοριτσιού;
Αν μου επιτρέπεις να το γενικοποιήσω λίγο, εκείνο που μ’ αρέσει περισσότερο στη διαδικασία της συγγραφής κειμένων για παιδιά, είναι πως σ’ αυτό το μικροσκοπικό αλλά και απέραντο σύμπαν που φτιάχνει ο συγγραφέας, έχει την ελευθερία να κάνει ό,τι σκεφτεί. Εννοείται, πάντα μέσα στα όρια του μέτρου που πρέπει να υπηρετεί. Αυτό είναι συναρπαστικό, έτσι κι αλλιώς. Με το κορίτσι με το φλάουτο εκπλήρωσα κατά κάποιον τρόπο έναν προσωπικό μου στόχο, να δημιουργήσω ένα βιβλίο που θα σχετιζόταν με το αντικείμενο των σπουδών μου, στις πολιτικές επιστήμες και τις διεθνείς σχέσεις. Γράφοντας το συγκεκριμένο κείμενο, τολμώ να πω, απόλαυσα τη διαδικασία αναπαράστασης μέσα στον δικό μου μικρόκοσμο εκείνων των παθογενειών της κοινωνίας και του κόσμου μας, που καταλήγουν εις βάρος των ατομικών δικαιωμάτων και ελευθεριών όλων μας, εξαιτίας ενός ή λίγων που κατέχουν την εξουσία. Αλλά πιο πολύ, το ότι είχα τον τρόπο, την επιλογή, την ικανοποίηση -διάλεξε όποια λέξη θέλεις- όλο αυτό να το οδηγήσω σε μια λυτρωτική αλλαγή, που φυσικά, μιλώντας με πραγματικούς όρους, είναι κάτι μη-ρεαλιστικό. Η αποκάλυψη όμως, ακόμη και για μένα, ήταν η μουσική διάσταση του κειμένου, που τη συνειδητοποίησα μετά την ολοκλήρωσή του. Όταν το έγραφα, ομολογώ, πως δεν είχα καθόλου στο μυαλό μου το να δώσω χώρο στη μουσική και να αναδείξω το φλάουτο, ούτε το να συνθέσουμε μελωδίες και συνοδευτική μουσική λίστα. Αυτό προέκυψε όταν είχα συμφωνήσει πια την έκδοσή του και σκεφτόμουν τη μορφή που θα μπορούσε να έχει ως βιβλίο. Οπότε και διαπίστωσα μια δυνατότητα προσέγγισης και μια διαφορετική ανάγνωση που την δημιούργησα υποσυνείδητα.
-Πόσο διαφορετικό είναι το να γράφεις για μικρότερα παιδιά απ’ ό,τι για μεγαλύτερα;
Είναι σίγουρα πολύ διαφορετικό. Αλλάζει το ύφος, το λεξιλόγιο, η έκταση του κειμένου, ο ρόλος και η χρήση της οπτικής αφήγησης, η φόρμα γενικώς. Ο συγγραφέας θα επικοινωνήσει ένα θέμα σε μικρά παιδιά με λιγότερες, πιο απλές επίσης λέξεις και περισσότερες εικόνες. Στα πιο μεγάλα, θα εξηγήσει, θα διηγηθεί μια ιστορία με πιο εκτενή αφήγηση και δράση, θα εμβαθύνει περισσότερο στο θέμα του, ενώ οι λέξεις θα είναι πιο πολλές από τις εικόνες. Από τα πέντε παιδικά βιβλία που έχω εκδώσει, “Το κορίτσι με το φλάουτο” είναι το πιο εκτενές κείμενο και εκείνο που απευθύνεται σε λίγο μεγαλύτερες ηλικίες παιδιών. Διαπίστωσα και με συνεπήραν μπορώ να πω, οι προκλήσεις και αυτής της φόρμας παιδικής λογοτεχνίας. Υπάρχει όμως και η διαφοροποίηση σ’ αυτόν τον κανόνα, επίσης μεγάλη πρόκληση για έναν συγγραφέα, να πει μια ιστορία με πολύ λίγες λέξεις που θα έχει πολλαπλές αναγνώσεις και την ίδια μεγάλη ανταπόκριση σε μικρά και σε πιο μεγάλα παιδιά. Βλέπουμε ολοένα και περισσότερα τέτοια βιβλία, ορισμένα εξαιρετικά οφείλουμε να πούμε.
-Πώς θα περιέγραφες εσύ το Κορίτσι με το Φλάουτο;
Είναι ένα μικρόσωμο, χαριτωμένο κορίτσι, που παρά το νεαρό της ηλικίας του μιλάει σαν σοφός ενήλικας, μερικές φορές κάπως αινιγματικά. Έχει συνήθως ένα πλατύ χαμόγελο στο πρόσωπό της, ευαίσθητο όμως επίσης, θλίβεται με όσα βλέπει να συμβαίνουν γύρω της και γύρω μας. Διατηρεί πάντα πολύ καλή σχέση και επικοινωνία με τα παιδιά, αλλά και με τα ζώα. Στους ενήλικες απ’ την άλλη, περνάει κάπως απαρατήρητο, είναι στα μάτια τους αόρατο θα έλεγα. Πραγματικά παράξενο, αλλά το φλάουτό της δεν ακούγεται στ’ αυτιά τους. Κάνει προσπάθειες να τους προσεγγίσει, να έρθει πιο κοντά τους, οπότε είναι σίγουρα ένα τολμηρό και θαρραλέο κορίτσι. Καταλαβαίνω πως όλα αυτά ακούγονται κάπως αλλόκοτα, αλλά όποιος μάθει την ιστορία αυτού του κοριτσιού, ποιο είναι στ’ αλήθεια, από που έρχεται και πως πορεύεται, θα καταλάβει.
-Νομίζω ότι συνδύασες άψογα τα σημαντικά θέματα που έθεσες με μια περιπέτεια συναρπαστική, αποφεύγοντας έτσι το διδακτισμό. Πώς εισέπραξαν το βιβλίο τα παιδιά;
Σ’ ευχαριστώ πολύ και χαίρομαι ειλικρινά που το σημειώνεις αυτό ως παρατήρηση, γιατί ο διδακτισμός είναι μια παγίδα στην οποία μπορεί εύκολα να πέσει ο συγγραφέας, χωρίς καν να το καταλάβει. Προσπαθώ τα κείμενά μου να μιλάνε και να απευθύνονται στα παιδιά όπως θα έκανε ένας φίλος τους, να δημιουργούν τις εικόνες που θα είχε η αγαπημένη τους ταινία και πάνω απ’ όλα να διαβάζονται ευχάριστα. Κι αν θέλουν, τα ίδια τα παιδιά, να βρουν το μήνυμα. Μόνα τους. Τα παιδιά σήμερα μεγαλώνουν ως δέκτες άπειρων πληροφοριών, συμβουλών για την προστασία τους, μέσα και έξω από το σχολείο, τόσες πολλές που τα καλούν και τα ωθούν να συμπεριφέρονται κάποιες φορές ως ενήλικες. Δεν θέλω να πω πως αυτό είναι κατακριτέο εξ ορισμού, σίγουρα όχι, απλώς δεν πρέπει να ξεχνάμε και την παιδικότητά τους, που χρειάζεται να της δίνουμε πάντα χώρο. Το αν θα εισπράξουν θετικά, αν θα αποδεχθούν τη συγκεκριμένη περιπέτεια που τους διηγούμαι εγώ, θέλω να το αφήσω εξ ολοκλήρου στην κρίση τους. Η αλήθεια είναι πως καθώς το βιβλίο επικοινωνείται προοδευτικά, εισπράττω πολύ θετικά σχόλια και αντιδράσεις. Είναι λίγο κλισέ αυτό που λένε πως ό,τι δώσεις θα πάρεις, αλλά επειδή έχουμε δουλέψει πολύ για αυτό το βιβλίο και έχουμε βάλει όλοι οι συντελεστές πολλή αγάπη, αισθάνομαι πως μ’ έναν τρόπο αυτό, σαν να γυρίζει πίσω.
-Θες να μας πεις λίγα λόγια για τα προηγούμενα βιβλία σου και ίσως και για τα επόμενα;
Το πρώτο μου βιβλίο “Ο παράξενος επισκέπτης της Ονειρούπολης” κυκλοφόρησε το 2010, από τις εκδόσεις Άγκυρα. Ήταν ένα ήδη βραβευμένο χριστουγεννιάτικο παραμύθι γύρω από την έννοια του όρου “πρόσφυγας”. Ακολούθησε η “Αναταραχή στην Κουζίνα” (2014) με το Αλάτι και το Πιπέρι σε μια κουζίνα να έχουν μαλώσει, συστήνοντας στους μικρούς αναγνώστες τις έννοιες της φιλίας, του εγωισμού και της συμφιλίωσης. Δύο χρόνια αργότερα, χρησιμοποίησα τον ίδιο μικρόκοσμο και έθιξα το θέμα του εκφοβισμού στο “Αναταραχή στην Κουζίνα #2: Ένα αλλιώτικο Πιρούνι”. Αυτό είναι ένα βιβλίο με δύο εναλλακτικές εκδοχές για το τέλος, όπου ο αναγνώστης επιλέγει αν ο Άρης -συνωνυμία-, το Πιρούνι με ένα δόντι λιγότερο που δέχεται εκφοβισμό από τους συγκατοίκους τους στην κουζίνα, πρέπει ή δεν πρέπει να μιλήσει ανοιχτά γι’ αυτό. Η ιστορία αυτή διακρίθηκε στα Βραβεία Βιβλίου Public. “Η χριστουγεννιάτικη περιπέτεια του Ηλία” που κυκλοφόρησε το 2017 και είναι το τρίτο μου στη σειρά βιβλίο από τις Εκδόσεις Κόκκινη Κλωστή Δεμένη, προσπαθεί να πείσει τους μικρούς αναγνώστες πως ο Αη-Βασίλης υπάρχει στ’ αλήθεια. “Το κορίτσι με το φλάουτο” είναι η πρώτη μου συνεργασία με τις Εκδόσεις Υδροπλάνο, η οποία θα έχει σύντομα και συνέχεια. Το επόμενο βιβλίο λοιπόν, θα είναι το πιο μικρό μου κείμενο -280 λέξεις μόλις- και θα ανήκει στη φόρμα που σου ανέφερα πριν, πολλές εικόνες, λίγες λέξεις, με πολύπλευρη ανάγνωση για παιδιά αλλά και για ενήλικες. Υπάρχουν ιδέες και περαιτέρω σχέδια, φλερτάρω πολύ με τις μικρές ιστορίες για ενήλικες, αγαπώ πολύ και αυτή τη φόρμα. Ας είμαστε καλά, ως άτομα και ως κοινωνία, και οι δημιουργικές προσπάθειες θα βρουν τον δρόμο τους. Σ’ ευχαριστώ πολύ Άρη.