Μικροπράγματα
Ποπ Οικονομία – Από τον Βασίλη Κωστάκη
Ξεκινάμε μια σειρά συγκλονιστικά σύντομων μαθημάτων για την οικονομία και την τεχνολογία, μέσα από ποδοσφαιρικές και άλλες ποπ ιστορίες. Γιατί το ποδόσφαιρο —όπως και η ποπ κουλτούρα γενικότερα— είναι ένα εξαιρετικό γήπεδο για να καταλάβουμε τον κόσμο γύρω μας. Αυτό θα κάνουμε σε αυτή τη σειρά κειμένων.
Πρώτα, όμως, η φιλοσοφία της σειράς. Και σε αυτό θα μας βοηθήσει ο Σάκης.
Φανταστείτε τον Σάκη Ρουβά στις αρχές των 90s, σε πρωινάδικο του Αντέννα. Αν τον έβλεπε ο Χέγκελ, ένας από τους σπουδαιότερους φιλοσόφους ever, πέρα από το ότι πιθανώς θα γινόταν Ρουβίτσα, θα έλεγε ότι ο Σάκης αποτελεί παράδειγμα διαλεκτικής. Η διαλεκτική του Χέγκελ είναι μια μέθοδος που περιγράφει την εξέλιξη της πραγματικότητας μέσα από τη σύγκρουση και τη σύνθεση των αντιθέτων. Ο Σάκης των 90s είναι ακριβώς αυτό: λουκ Jim Morrison από τα 60s, χορευτικές φιγούρες Michael Jackson από τα 80s, τραγούδι σε ελληνικό πρωινάδικο των 90s. Μια σύνθεση αντιθέτων με δερμάτινο παντελόνι.
Τέτοιες συνθέσεις υπάρχουν και στο ποδόσφαιρο. Το παραδοσιακό παιχνίδι με τις σταθερές θέσεις («εσύ είσαι μπακ, εκεί θα μείνεις») συνάντησε το επαναστατικό Total Football των Ρίνους Μίχελς και Γιόχαν Κρόιφ, όπου όλοι έπαιζαν παντού. Το αποτέλεσμα; Το σύγχρονο ποδόσφαιρο που συνδυάζει δομή και ελευθερία. Μια σύνθεση που ξεπερνά την αρχική αντίφαση. Στο Μουντιάλ που μόλις είδαμε, αυτή η σύνθεση ήταν παντού και ειδικά στην Ισπανία. Από τη μία, αυστηρά τακτικά πλάνα και, από την άλλη, παίκτες που άλλαζαν θέσεις συνεχώς.
Υπό το πρίσμα της διαλεκτικής θα κοιτάξουμε την οικονομία και την τεχνολογία. Και ξεκινάμε από τη βασική ερώτηση: είναι η τεχνολογία καλή, κακή ή ουδέτερη;
Πρώτα, μια διευκρίνιση. Σας είπαν ότι η τεχνολογία είναι «εφαρμοσμένη επιστήμη»; Όχι ακριβώς. Τεχνολογία είχαμε πολύ πριν την επιστήμη. Η ίδια η λέξη τα λέει όλα: τέχνη και λόγος. Ο συλλογισμός πάνω στην τέχνη, στο πώς οι άνθρωποι δημιουργούν κάτι νέο. Επομένως τεχνολογία δεν είναι μόνο το κινητό που κρατάτε, αλλά όλη η διαδικασία σχεδιασμού, κατασκευής, χρήσης και απόρριψής του και η γνώση που το συνοδεύει.
Στο ερώτημα «καλή, κακή ή ουδέτερη;» θα μας βοηθήσουν δύο ειδικοί: ο Τζον Ράμπο και ο Λιονέλ Μέσι.
Ο Ράμπο σκοτώνει με τα χέρια του ή με το θρυλικό του μαχαίρι.
Είναι το μαχαίρι «ουδέτερο εργαλείο»; Για να δούμε.
Μπορεί ο Ράμπο να σκοτώσει το ίδιο εύκολα με ένα μαχαίρι όπως αυτά που μας δίνουν οι αεροπορικές κατά την πτήση; Μάλλον όχι. Μπορεί ένα 8χρονο παιδί να καθαρίσει το φρούτο του με το δολοφονικό μαχαίρι του Ράμπο χωρίς να κοπεί; Επίσης μάλλον όχι. Το κάθε μαχαίρι «προτείνει» συγκεκριμένες χρήσεις.
Από την τέλεια φονική μηχανή του ανταρτοπολέμου, στην τέλεια μηχανή γκολ: τον Μέσι. Λέμε ότι ο Μέσι σκοράρει με οτιδήποτε. Όντως; Μπορεί το ίδιο εύκολα να πετύχει το δοκάρι με μπάλα του ράγκμπι; Μάλλον όχι. Ίσως, μάλιστα, να το πετύχαινε ευκολότερα ο Ράμπο με μπάλα ποδοσφαίρου παρά ο Μέσι με μπάλα ράγκμπι.
Το συμπέρασμα; Η τεχνολογία δεν είναι ούτε «καλή», ούτε «κακή», ούτε —προσοχή— «ουδέτερη». Είναι αμφίσημη. Το μαχαίρι, η μπάλα και κάθε τεχνολογία ενισχύει κάποιες δυνατότητες και αποδυναμώνει άλλες. Μας διαμορφώνει και τη διαμορφώνουμε. Δεν είναι απλό εργαλείο που «εξαρτάται από τη χρήση» αλλά κουβαλάει μέσα της προθέσεις, σχέσεις, συμφέροντα.
Ο Ράμπο με μαχαίρι; Δεν τον θες μπροστά σου. Ο Ράμπο με μαχαίρι-smartphone; Πιθανώς θα κολλήσει στο TikTok και θα γλιτώσουμε.
Μέσα από τις αντιφάσεις μας, ένας νέος κόσμος μπορεί να δημιουργηθεί. Και όπως θα έλεγε ο ίδιος ο Σάκης: τώρα αρχίζουν τα δύσκολα. Αλλά με διαλεκτική σκέψη, ακόμα και τα δύσκολα γίνονται κατανοητά.
Στο επόμενο άρθρο: γιατί το «σύννεφο» του ίντερνετ είναι πιο υλικό κι από το χέρι του «θεού» Μαραντόνα.
—
Ο Βασίλης Κωστάκης, συγγραφέας των “Αλλάζοντας τον κόσμο με μία μπάλα” και “Συγγνώμη για τη φασαρία αλλά εμείς θα παίξουμε μπάλα”, μοιράζεται με τα mikropragmata εφτά σύντομα μαθήματα οικονομίας και τεχνολογίας.
