Δημήτρης Καβατζικλής
Ποτέ δεν υπήρξε καλύτερη απεικόνιση της εναλλακτικής πραγματικότητας που παρουσιάζουν τα ρωσικά κρατικά μέσα ενημέρωσης από αυτό που συνέβη την περασμένη Τρίτη. Καθώς το BBC World TV άνοιγε το δελτίο του με αναφορές για μια ρωσική επίθεση στον πύργο της τηλεόρασης του Κίεβου, η ρωσική τηλεόραση ανακοίνωνε ότι η Ουκρανία ήταν υπεύθυνη για χτυπήματα στις δικές της πόλεις, διαβάζουμε στο BBC.
Τι μαθαίνουν λοιπόν οι Ρώσοι τηλεθεατές για τον πόλεμο;
Η εκπομπή Good Morning, στο κρατικά ελεγχόμενο κανάλι Channel One, ένα από τα πιο δημοφιλή κανάλια της Ρωσίας, μοιάζει με τη πρώτη ματιά σαν ένα πρωινό μαγκαζίνο όπως όλα τα άλλα. Όμως, την Τρίτη το πρόγραμμα του διακόπηκε ξαφνικά στις 05:30 ώρα Μόσχας. Οι παρουσιαστές ανακοίνωσαν ότι το πρόγραμμα έχει αλλάξει «λόγω των γνωστών γεγονότων» και θα υπάρξουν περισσότερες ειδήσεις και επικαιρότητα. Στο δελτίο ειδήσεων που ακολούθησε υπήρξαν αναφορές ότι η καταστροφή του ρωσικού στρατιωτικού εξοπλισμού από ουκρανικές δυνάμεις «είναι ψευδείς, με σκοπό να παραπλανήσουν τους θεατές».
«Στο διαδίκτυο συνεχίζουν να κυκλοφορούν πλάνα που είναι προφανώς ψεύτικα», εξήγησε ο παρουσιαστής καθώς στην οθόνη εμφανίζονταν φωτογραφίες με αυτό που περιέγραψε ως «μη επιτηδευμένους εικονικούς χειρισμούς».
Το ίδιο πρωί, στις 08:00 ώρα Μόσχας, συντονιζόμαστε στο πρωινό δελτίο του τηλεοπτικού καναλιού NTV, το οποίο ανήκει σε θυγατρική της Gazprom, εταιρείας που ελέγχεται από το Κρεμλίνο. Επικεντρώνεται σχεδόν αποκλειστικά στα γεγονότα στο Ντονμπάς, την περιοχή στα ανατολικά της Ουκρανίας, όπου στις 24 Φεβρουαρίου, η Ρωσία δήλωσε ότι ξεκινά την «ειδική στρατιωτική της επιχείρηση» για την αποστρατικοποίηση και αποναζοποίηση της Ουκρανίας.
Δεν γίνεται αναφορά στο στρατιωτικό κονβόι μήκους πολλών χιλιομέτρων που κατευθύνεται από τη Λευκορωσία προς την πρωτεύουσα της Ουκρανίας, Κίεβο. «Ξεκινάμε με τα τελευταία νέα από το Ντονμπάς. Οι μαχητές του LNR (Λαϊκή Δημοκρατία του Λουχάνσκ) συνεχίζουν την επίθεσή τους, έχοντας διανύσει 3 χιλιόμετρα, ενώ οι μονάδες του DNR (Λαϊκή Δημοκρατία του Ντόνετσκ) έχουν διανύσει 16 χιλιόμετρα», λέει ο παρουσιαστής.
Ο παρουσιαστής αναφέρεται στους υποστηριζόμενους από τη Μόσχα αντάρτες που έχουν τον έλεγχο των επονομαζόμενων Λαϊκών Δημοκρατιών του Ντόνετσκ και του Λουχάνσκ από την επέμβαση της Ρωσίας στην ανατολική Ουκρανία πριν από οκτώ χρόνια.
Στο Rossiya 1 και το Channel One – τα δύο πιο δημοφιλή κανάλια της Ρωσίας, και τα δύο ελεγχόμενα από το κράτος – οι ουκρανικές δυνάμεις κατηγορούνται για εγκλήματα πολέμου στην περιοχή του Ντονμπάς. Η απειλή για τους αμάχους στην Ουκρανία δεν προέρχεται από ρωσικές δυνάμεις, αλλά από «Ουκρανούς εθνικιστές», λέει η παρουσιάστρια του Rossiya 1: «Χρησιμοποιούν τους αμάχους ως ανθρώπινη ασπίδα, τοποθετώντας σκόπιμα οπλικά συστήματα σε κατοικημένες περιοχές και εντείνοντας τους βομβαρδισμούς πόλεων στο Ντονμπάς». Ο παρουσιαστής του Channel One ανακοινώνει ότι τα ουκρανικά στρατεύματα «ετοιμάζονται να βομβαρδίσουν κατοικίες» και αποθήκες «προβαίνοντας σε προκλήσεις εναντίον αμάχων και ρωσικών δυνάμεων».
Τα γεγονότα στην Ουκρανία δεν αναφέρονται ως πόλεμος. Αντίθετα, η επίθεση περιγράφεται ως επιχείρηση αποστρατικοποίησης με στόχο στρατιωτικές υποδομές ή «ειδική επιχείρηση για την υπεράσπιση των λαϊκών δημοκρατιών».
Σε όλη την κρατικά ελεγχόμενη τηλεόραση, παρουσιαστές και ανταποκριτές προσπαθούν να κάνουν ιστορικούς παραλληλισμούς μεταξύ της ειδικής στρατιωτικής επιχείρησης της Ρωσίας στην Ουκρανία και του αγώνα της Σοβιετικής Ένωσης ενάντια στη Ναζιστική Γερμανία.
«Οι τακτικές των εθνικιστών που χρησιμοποιούν τα παιδιά για να θωρακιστούν δεν έχουν αλλάξει από τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο», λέει ο παρουσιαστής μιας πρωινής εκπομπής στο αδελφό κανάλι του Rossiya 1, Rossiya 24: «Συμπεριφέρονται σαν φασίστες, με την κανονική έννοια της λέξης: βάζουν τα οπλικά τους συστήματα τους όχι μόνο δίπλα σε κατοικίες, αλλά και στα υπόγεια όπου κρύβονται τα παιδιά», προσθέτει ο ανταποκριτής σε ένα βίντεο με τη λεζάντα «Ουκρανικός φασισμός».
Κατηγορώντας την Ουκρανία
Το απόσπασμα απηχεί τους πρόσφατους ισχυρισμούς του Βλαντιμίρ Πούτιν ότι η Ουκρανία χρησιμοποιεί γυναίκες, παιδιά και ηλικιωμένους ως ανθρώπινες ασπίδες.
Ενώ τα μέσα ενημέρωσης στη Δύση ρωτούν αν η επίθεση του Πούτιν άργησε να σημειώσει πρόοδο, η ρωσική τηλεόραση παρουσιάζει τις ρωσικές επιχειρήσεις ως πολύ επιτυχημένες. Οι ειδήσεις μιλούν για μεγάλο αριθμό κατεστραμμένου ουκρανικού οπλισμού. Τα πρωινά δελτία ειδήσεων της Ρωσίας μόλις και μετά βίας αναγνωρίζουν τις επιθέσεις του ρωσικού στρατού σε άλλες περιοχές της Ουκρανίας. Οι ανταποκριτές της κρατικής τηλεόρασης δεν κάνουν ρεπορτάζ από μέρη όπως το Κίεβο και το Χάρκοβο και ασχολούνται κατά κύριο λόγο με τις κινήσεις των στρατευμάτων στο Ντονμπάς.
Στο απογευματινό του δελτίο, το NTV αναφέρει επιτέλους το ειδησεογραφικό γεγονός που κυριάρχησε στο BBC, τον βομβαρδισμό του Χάρκοβο. Ωστόσο, καταρρίπτει οποιεσδήποτε αναφορές ότι ευθύνονται οι ρωσικές δυνάμεις, χαρακτηρίζοντάς τις «πλαστές».
Κατά τη διάρκεια του δελτίου των 17:00, η παρουσιάστρια του Rossiya 1 περιγράφει τον «κύριο στόχο» της επέμβασης της Ρωσίας στην Ουκρανία: «Είναι η άμυνα της Ρωσίας ενάντια στην απειλή από τη Δύση, η οποία χρησιμοποιεί τον ουκρανικό λαό στην αντιπαράθεσή του με τη Μόσχα», λέει και στη συνέχεια αναφέρεται σε «ψευδείς ειδήσεις και φήμες» που κυκλοφορούν στο διαδίκτυο» ενώ ανακοινώνει ότι η ρωσική κυβέρνηση σκοπεύει να εγκαινιάσει έναν νέο ιστότοπο όπου «θα δημοσιεύονται μόνο αληθινές πληροφορίες».
Αλλά αυτό δεν σημαίνει ότι δεν υπήρξε ποικιλία στον τόνο του ρεπορτάζ. Ενώ τα δελτία ειδήσεων μιλούσαν για εγκλήματα πολέμου, ο Vyacheslav Nikonov παρουσιαστής της εκπομπής The Great Game, μίλησε για την αγάπη που έχει για την Ουκρανία: «Αγαπώ πολύ την Ουκρανία, αγαπώ τους Ουκρανούς. Έχω ταξιδέψει σε όλη τη χώρα πολλές φορές. Είναι πράγματι μια υπέροχη χώρα. Και νομίζω ότι η Ρωσία θέλει να είναι μια ευημερούσα, φιλική χώρα… Ο σκοπός είναι δίκαιος. Θα βγούμε νικητές».
Όλο και περισσότεροι νεαροί Ρώσοι ενημερώνονται από ανεξάρτητους ιστότοπους ή μέσα κοινωνικής δικτύωσης και όσο περισσότερο συνεχίζεται ο πόλεμος, τόσο περισσότερες εικόνες και βίντεο με νεκρούς στρατιώτες και αιχμαλώτους πολέμου βγαίνουν στην επιφάνεια.
Η υπηρεσία παρακολούθησης των ρωσικών μέσων ενημέρωσης Roskomnadzor διέταξε το TikTok να αφαιρέσει στρατιωτικό και πολιτικό περιεχόμενο στις προτάσεις της προς ανηλίκους, διαμαρτυρόμενος ότι «στις περισσότερες περιπτώσεις, αυτό το υλικό έχει έντονο αντιρωσικό χαρακτήρα». Ζήτησε επίσης από την Google να αφαιρέσει ψευδείς πληροφορίες σχετικά με τις αναφερόμενες απώλειες του ρωσικού στρατού ενώ αναφέρει ότι έχει επιβάλει επιβράδυνση στις ταχύτητες φόρτωσης του Twitter λόγω «ψευδών ειδήσεων για την ειδική στρατιωτική επιχείρηση» της Μόσχας και περιόρισε την πρόσβαση στο Facebook.
Έχει δώσει εντολή στα μέσα ενημέρωσης να χρησιμοποιούν πληροφορίες μόνο από επίσημες ρωσικές πηγές όταν αναφέρονται την εισβολή, απαιτώντας να αφαιρέσουν οποιεσδήποτε αναφορές σε λέξεις όπως «κήρυξη πολέμου» και «εισβολή». Τους έχει απειλήσει με πρόστιμα και μπλοκάρισμα εάν δεν λάβουν μέτρα. Οι ιστότοποι του ανεξάρτητου τηλεοπτικού καναλιού Dozhd και του δημοφιλούς φιλελεύθερου ραδιοφωνικού σταθμού Ekho Moskvy έχουν αποκλειστεί λόγω καταγγελιών για εξτρεμισμό και βία και «συστηματική διάδοση ψευδών ειδήσεων σχετικά με τις δραστηριότητες των Ρώσων.
*ΔΕΙΤΕ ΕΠΙΣΗΣ
ΚΟΥΙΖ: Πόσα γνωρίζεις για τη σύγχρονη ιστορία της Ουκρανίας;